Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

II. „Wywrotowa” literatura z Londynu: jak trafiała na Ukrainę i jak władza z nią walczyła

Слово Просвіти, №07 за 2018 рік

Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz Zakończenie. Pocz. w nr 6 z 2018 r. Sieć w działaniu Londyńscy wydawcy rozumieli, że znalezienie środków i wydanie potrzebnymi nakładami zaplanowanych publikacji to połowa sukcesu. Ważne było nawiązanie rozgałęzionej, niezawodnej i nieprzerwanej sieci dostarczania tej literatury za żelazne granice ZSRR. Chodziło, rzecz jasna, zarówno o legalne, jak i nielegalne kanały przesyłania. Na połowę lat 60. XX wieku w aktywie nacjonalistów diaspory było już kilka jednorazowych akcji, do których angażowano nieobojętnych studentów z rodzin emigrantów lub nawet obcokrajowców. Dla przykładu, grupa młodych śmiałków, którzy podjęli się pomocy w tej sprawie, uformowała się na Ukraińskim Wolnym Uniwersytecie (Monachium). Grupą tą kierował wykładowca UWU Wołodymyr Łenyk. Za pośrednictwem Międzynarodowego Stowarzyszenia Literackiego, którego siedziba mieściła się w Rzymie, młodzi monachijczycy ustanowili niezawodny most przesyłowy literatury na trasie Londyn—Monachium—Rzym—Lwów—Kijów. W imieniu tego stowarzyszenia studenci zwracali się do ukraińskich adresatów z prośbą, by w zamian za swoje paczki książkowe przesyłali im wydaną w ZSRR literaturę o tematyce ukrainoznawczej. Ogólnie rzecz biorąc, stworzona sieć rozszerzała się kosztem dwóch głównych składników: 1. Legalne przesyłki pocztowe (banderole, paczki, listy). 2. Kanały turystyczno-prywatne (wcześniej uformowane grono osób prywatnych spośród obcokrajowców i obywateli radzieckich, zaangażowanych na określonych warunkach, często za gratyfikację pieniężną, do przerzutu literatury). Drugi składnik sieci formował się w następujących kierunkach: — turyści-obcokrajowcy, którzy sympatyzowali z Ukraińcami lub sprzyjali pozytywnemu rozwiązaniu „kwestii ukraińskiej”; — turyści pochodzenia ukraińskiego, którzy nabyli już obywatelstwo państw zachodnich; — obywatele radzieccy, którzy przebywali za granicą w sprawach służbowych (specjaliści, pracownicy transportu kolejowego i samochodowego, sportowcy, działacze kultury, naukowcy); — pośrednicy mieszkający w krajach obozu socjalistycznego (Europa Wschodnia, Kuba). Polowanie KGB na kurierów Praca nad formowaniem sieci kurierów była skomplikowana i niebezpieczna. Przecież po zakończeniu II wojny światowej Moskwa zwiększyła wydatki i wzmocniła działalność wywrotową w środowisku ukraińskiej emigracji. Aby się o tym przekonać, warto wymienić choć kilka odtajnionych niedawno dokumentów, przyjętych do wykonania na podstawie wytycznych z Moskwy w USRR: decyzja Kolegium KGB USRR z 18 maja 1965 roku „O pracy kontrwywiadowczej w zakresie wykrywania powiązań organizacyjnych zagranicznych centrów ukraińskich z sympatykami na Ukrainie”; postanowienie Kolegium KGB przy Radzie Ministrów USRR z 24 czerwca 1967 roku „O wzmocnieniu pracy w zakresie agenturalnej infiltracji zagranicznych ukraińskich centrów nacjonalistycznych”; dyrektywa przewodniczącego KGB przy Radzie Ministrów USRR do naczelników zarządów KGB z 24 listopada 1967 roku „O wzmocnieniu walki z organizacjami ukraińskich emigrantów”. Rezultaty nie kazały na siebie długo czekać. Jak świadczą materiały byłego archiwum KGB, o niektórych zamiarach ukraińskich nacjonalistów w tym projekcie dowiadywali się tajni współpracownicy KGB. Zatem ich macki mimo wszystko przenikały do wydawałoby się najbardziej zakonspirowanego środowiska OUN poprzez samych emigrantów-moskwofilów. Dowiadujemy się o tym z odnalezionego w tym archiwum tajnego dokumentu — informacji KGB przy Radzie Ministrów USRR do KC KP Ukrainy z 9 grudnia 1985 r. o działalności wywrotowej Ukraińskiej Służby Informacyjnej: „Członkowie OUN podejmują działania w celu poszukiwania kurierów literatury na Ukrainę za odpowiednim wynagrodzeniem spośród specjalistów radzieckich przebywających za granicą, pracowników transportu kolejowego i samochodowego, a także osób prywatnych. Przeznaczone dla ZSRR publikacje antyradzieckie przewiduje się wydawać w małym formacie i kamuflować pod radzieckie wydawnictwa periodyczne”. Rozważmy na konkretnych przykładach, jak działał każdy z takich składników stworzonej sieci przesyłania emigracyjnej literatury na Ukrainę. Legalne przesyłki pocztowe W początkowym okresie chruszczowowskiej odwilży radziecka służba pocztowa nieco się zdemokratyzowała. Zagraniczni Ukraińcy otrzymali możliwość przesyłania do swoich krewnych listów, banderoli czy paczek z rzeczami. Zrozumiałe, że służby specjalne w każdym czasie kontrolowały zawartość przesyłek z zagranicy. Ale do końca lat 60. robiono to wybiórczo i nie tak skrupulatnie. Na to właśnie liczyli londyńscy wydawcy. Rozpocząwszy od epizodycznych wysyłek, wkrótce przeszli do masowych. Pierwszymi adresatami stawały się radzieckie instytucje, oficjalnie zarejestrowane organizacje społeczne, redakcje gazet i czasopism, związki twórcze, radzieccy aktywiści, przedstawiciele inteligencji. Adresy takich instytucji czy poszczególnych znanych osób nadawcy paczek i banderoli brali ze stron radzieckiej prasy. Od początku lat 70. krąg adresów się powiększa. Dodają się: Towarzystwo Łączności Kulturalnej z Ukraińcami za Granicą, Instytut Historii Akademii Nauk USRR, uniwersytety w Kijowie i Charkowie, wydawnictwa „Naukowa Dumka”, „Ukraińska Encyklopedia Radziecka”. Tak, właśnie na te adresy 28 grudnia 1972 roku nadeszły pakiety z książkami „Ukraińskiego Wisnyka” oraz zbiorem materiałów samizdatu z Ukrainy „Szyroke more Ukrajiny”. W lutym 1974 r. na adresy MSZ Ukrainy, Centralnej Biblioteki Naukowej Akademii Nauk USRR, redakcji ukraińskich gazet odnotowano nadejście książek o treści antyradzieckiej. Wśród nich — wydane w 1973 r. broszury „Wykład noblowski z literatury” A. Sołżenicyna, „Wid Hulaj-Pola do Nju-Jorka” A. Haka i inne. A oto materiały IV Wielkiego Zjazdu OUN przesyłano przeważnie na tereny wiejskie na adresy przewodniczących i sekretarzy rad wiejskich, przewodniczących kołchozów, dyrektorów sowchozów, kierowników klubów. W poszczególnych przypadkach — do sekretarzy organizacji komsomolskich i dyrektorów szkół (bez podawania nazwisk odbiorców). Turystyczne, prywatne kanały Obie strony, które się umawiały, rozumiały: na terytorium radzieckim książki mogą zostać wykryte — albo na samej granicy, albo wewnątrz kraju. Wiadomo, że w tamtym czasie funkcjonariusze KGB faktycznie potajemnie śledzili tych zagranicznych turystów, którzy oddalali się od grupowych wycieczek i udawali się na zaplanowane prywatne spotkania. Dlatego „turyści-przewoźnicy” musieli działać z podwójną ostrożnością. Organizatorzy akcji każdemu swojemu sprawdzonemu agentowi dawali wydrukowaną na oddzielnej kartce drobnym drukiem ulotkę, która nazywała się „Przykazania podziemnej gazety”. Ten tekst został po raz pierwszy przedrukowany w Londynie jako dodatek do książki P. Połtawy „Kim są banderowcy i o co walczą” z ulotki jednej z podziemnych drukarni UPA na Ukrainie. Oto jej treść: „Jestem Twoim zaufanym przyjacielem, który w warunkach okrutnej stalinowsko-bolszewickiej rzeczywistości przychodzi do Ciebie, by powiedzieć słowo prawdy, opowiedzieć o Ukrainie, doradzić, co masz robić i jak walczyć o lepszy los. Nie bój się mnie, bo o Tobie nikomu nie powiem, ale pamiętaj: — za wydanie i kolportaż mnie Twoi towarzysze kładą swoje głowy i dlatego strzeż mnie jak źrenicy oka; — ostrożnie mnie czytaj — w polu lub w pokoju, przy zamkniętych drzwiach i oknach, cicho lub szeptem, żeby wróg nie widział i głupiec nie słyszał; — czytaj szybko i przekaż drugiemu, bo na mnie czekają tysiące takich jak Ty i dlatego zbrodnią jest trzymanie mnie; — z domu do domu, z rąk do rąk; — przekazuj mnie tylko tym, do których masz zaufanie i którzy, tak jak Ty po przeczytaniu, przekażą mnie dalej; Zapisane przez autora wspomnienia tych, którzy świadomie zgłaszali się różnymi kanałami, by dostarczać na Ukrainę „książkową kontrabandę”, a także analiza spraw z byłego archiwum KGB w Kijowie daje podstawy do rozpatrywania postawionych wyżej pytań w dwóch płaszczyznach: wysoki poziom konspiracji, mężny, patriotyczny czyn uczestników tego ruchu oraz niezdolność organów karnych do poradzenia sobie z nieodwracalnymi procesami niszczenia radzieckiego imperium. Takie książki konfiskowały organy KGB na jednym z etapów ich przerzutu na Ukrainę

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn