Strona · s. 10strona oryginału ↗
«Silny duchem, gorący miłością...»
Слово Просвіти, №07 за 2018 рік
„Wiosna Ludów” 1848 r. sprzyjała przebudzeniu świadomości narodowej ludu ukraińskiego Galicji, Bukowiny i Zakarpacia. Towarzystwa „Główna Rada Ruska” oraz „Sobór Uczonych Ruskich” stały się pierwszymi forami ukraińskiej społeczności, które postawiły pytanie o państwową niepodległość narodu ukraińskiego, „zjednoczenie jednokrwistych braci od Sanu po Don” oraz rozwój kultury narodowej i oświaty. We Lwowie rozpoczęto budowę Domu Narodowego, tworzono ukraińskie ośrodki kulturalne w Wiedniu, Przemyślu, Kołomyi, Stanisławowie, Czerniowcach oraz innych miastach i miasteczkach. Pod naciskiem austriackiego aparatu policyjno-biurokratycznego oraz polskiej szlachty większość działaczy ukraińskiego odrodzenia lat 40.—50. XIX w. poddała się słowianofilskim wpływom wielkomocarstwowej Rosji, licząc na wsparcie carskiego rządu. Żywy język ludowy w wydawnictwach „Instytutu Stauropigijnego” i „Galicyjsko-Ruskiej Macierzy” zastąpiono sztucznym „jazyczijem”, uważając, że w ten sposób bronią się przed narzucanym przez władze łacińskim alfabetem. Jedynie grupa patriotów nie poddała się moskiewskiemu złudzeniu, wśród nich byli: Iwan Huszalewycz, Bohdan Dydycki, Josyp Zajaczkiwski i Stepan Kaczała. Wsparła ich młodzież studencka i uczniowska, młoda patriotyczna inteligencja, przebudzona „Kobziarzem” T. Szewczenki. W opozycji do „moskalofilów” rodził się nowy ruch społeczno-polityczny — „narodowcy-ukrainofile”. W programie swojej działalności narodowcy stawiali na pracę oświatową i organizacyjną w masach ludowych, używali w mowie i piśmie czystego języka ludowego oraz starali się wprowadzać go do użytku literackiego, życia towarzyskiego, prasy, teatru, szkoły i nauki. W 1861 r. we Lwowie założono Towarzystwo „Ruska Besida”, przy którym w 1864 r. utworzono teatr. Dojrzewała potrzeba utworzenia ukraińskiej instytucji oświatowej, której inicjatorem stał się polityk i działacz społeczny, poseł do Sejmu Krajowego (od 1861 r.) i Parlamentu Austriackiego, greckokatolicki ksiądz ks. Stepan Kaczała. Wsparła go młodzież narodowa. Na początku 1868 r. we Lwowie zwołano komitet organizacyjny, do którego weszli profesorowie gimnazjum akademickiego i seminarium nauczycielskiego we Lwowie: Anatol Wachnianyn, Ołeksandr Borkowski, Julian Romanczuk, Omelan Partycki, urzędnicy Kornyło Suszkewycz, Mychajło Kossak, studenci Andrij Siczynski, Ołeksandr Ohonowski. I już 2 września 1868 r. Wiedeńskie Ministerstwo Oświaty przyjęło statut do wiadomości i zezwoliło na założenie Towarzystwa „Proświta”. 8 grudnia 1868 r. we Lwowie zwołano Pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa „Proświta” w sali polskiej Strzelnicy przy ul. Kurkowej (obecnie ul. M. Łysenki), ponieważ „moskalofile”, którzy zarządzali wówczas Domem Narodowym, nie udostępnili pomieszczenia na przeprowadzenie zgromadzenia założycielskiego Towarzystwa. Na Pierwszym Walnym Zgromadzeniu faktycznie zapoczątkowano działalność tej zasłużonej dla Ukrainy organizacji społecznej. Do organu kierowniczego Towarzystwa wybrano profesorów gimnazjum akademickiego Ołeksandra Borkowskiego, Omelana Ohonowskiego i Juliana Romanczuka, profesora seminarium nauczycielskiego Omelana Partyckiego, studenta uniwersytetu Iwana Komarnyckiego, urzędników Mychajła Kossaka i Kornyłę Suszkewycza, doktoranta prawa Maksyma Mychajlaka, malarza i pisarza Kornyłę Ustijanowycza. Prawie wszyscy oni odegrali ważną rolę nie tylko w „Proświcie”, ale i w ukraińskim życiu społecznym w ogóle. Maria PAWLUK, przewodnicząca oddziału dzielnicy Halickiej m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, O. MANIUK, zastępca przewodniczącego oddziału dzielnicy Halickiej m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Stepan Teodorowycz Kaczala – znany działacz religijny, społeczny i polityczny, utalentowany publicysta, jeden z czołowych przedstawicieli ukraińskiego ruchu narodowego w Galicji w drugiej połowie XIX wieku. Urodził się 27 maja 1815 r. w dawnym królewskim miasteczku Firlejów (obecnie wieś Lypiwska w rejonie rohatyńskim obwodu iwanofrankiwskiego) w wielodzietnej rodzinie. Uczył się w gimnazjum w Brzeżanach, kontynuował studia w lwowskim seminarium duchownym, święcenia przyjął w 1842 r., został proboszczem we wsi Szelpaki w powiecie zbaraskim (obecnie obwód tarnopolski). Z przerwami pełnił funkcję dziekana zbaraskiego Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej. W polityce odgrywał znaczącą rolę jako dziennikarz, historyk i ideolog ugrupowania narodowców. Jest autorem prac historycznych oraz licznych publikacji w prasie. Stepan Kaczala i sędzia Julian Ławriwski to jedyni autorytatywni politycy starszego pokolenia, którzy w latach 60. XIX wieku poparli „narodowców”, co nadało temu ruchowi niezbędne minimum autorytetu i szacunku. Podczas „Wiosny Ludów” w 1848 r. S. Kaczala włączył się w tworzenie pierwszej organizacji politycznej galicyjskich Ukraińców – Głównej Rady Ruskiej, która ogłosiła założenie towarzystwa „Galicyjsko-Ruska Matyca” (1848 r.). Był członkiem-założycielem Ruskiego Towarzystwa Pedagogicznego, Narodnego Domu, Towarzystwa im. T. Szewczenki (później NTSz) oraz Rady Narodowej. W 1868 r. wspólnie z pisarzem i malarzem Mykołą Ustijanowyczem oraz księdzem Wołodymyrem Terłeckim Stepan Kaczala opracował pierwszy tymczasowy Statut towarzystwa „Proświta”. Według jego słów „Proświta” powinna „wspomagać ludową oświatę w kierunkach moralnym, materialnym i politycznym poprzez wydawanie praktycznych książek i broszur w tym języku, którym lud mówi”. Ojciec Kaczala był przekonany, że palące problemy galicyjskich Rusinów może rozwiązać przede wszystkim oświata i samorząd, „gdyż ciemny lud nie jest zdolny do postępu”. Przy jego bezpośrednim udziale zakładano czytelnie w Zbarażu, Szelpakach i wielu innych wsiach ówczesnego powiatu zbaraskiego. Wśród ludu rozpowszechniał utwory Szewczenki, Hrebinki, Kwitki-Osnowjanenki. Szeroką i owocną działalność rozwinął ksiądz na niwie walki politycznej. W 1861 r. po raz pierwszy do Sejmu Krajowego wybrano 47 posłów-Ukraińców, wśród nich S. Kaczalę. W Sejmie Krajowym, do którego wybierano go niezmiennie, bronił interesów partii narodowców. Z inicjatywy S. Kaczali w 1883 roku ukraińscy posłowie utworzyli wspólny klub i podnieśli kwestię szkół narodowych oraz gimnazjów w Galicji. Początkowo wywalczyli nauczanie katechizmu w języku ojczystym, później otwarto oddzielne klasy ukraińskie. Już w 1888 r. w Przemyślu zaczęło działać pierwsze ukraińskie gimnazjum. A w 1872 r. forum Sejmu, mimo oporu znacznej części polskich posłów, zatwierdziło propozycję ukrainizacji Gimnazjum Akademickiego we Lwowie i przedłużyło finansowanie „Proświty”. Ojciec S. Kaczala interesował się historią. Jego wielka prywatna kolekcja w Szelpakach na Tarnopolszczyźnie, gdzie był stałym proboszczem, liczyła 16 tomów monografii M. Kostomarowa, 13 tomów „Kijewskoj stariny”, prace znanego ukraińskiego uczonego-historyka Wołodymyra Antonowycza oraz dzieła galicyjskich historyków cerkiewnych. Był płodnym publicystą, wydawał książki na tematy społeczne: „Pochód Sobieskiego pod Wiedeń roku 1683”, „Wspomnienie o śp. Grzegorzu Jachimowiczu, metropolicie Rusi Galicyjskiej”. „Co nas gubi, a co nam pomóc może”, „Pismo dla ruskich chłopów” – to popularne rozmowy o potrzebie samoobrony, oszczędności i trzeźwości, zakładaniu społecznych kas zapomogowych. Ta książka, która ukazała się w trzech nakładach w różnych latach, zapoczątkowała pracę oświatową na polu gospodarczym. Dziesiątki jego artykułów, wystąpień polemicznych o sytuacji prawnej i politycznej Rusinów, Rusi i Polski, autonomii, szkole drukowano w wydawnictwach „Słowo”, „Diło”, „Prawda”, „Osnowa”, wśród nich – „Prawno-polityczne położenie Rusinów”, „Austria, Niemcy i Rosja. Spojrzenie na położenie polityczne”, „Czesi i Rusini”, „Polityka Rusinów” i inne. W gazecie „Diło” (1881 r.) w dużym artykule „Nasze partie polityczne” S. Kaczala dał godną odpowiedź polskim szowinistom, którzy krzyczeli, że „nie ma Rusi, ani Rusinów, a język ruski to polski dialekt”. Oświadczył: „Dbajcie o siebie, o swój zaniedbany lud, a Ruś zostawcie Rusinom”. Jednak najważniejszą pod względem znaczenia i objętości była jego rozprawa historyczna „Polityka Polaków względem Rusi”, napisana w 1879 r. w języku polskim, gdyż przeznaczona była przede wszystkim dla polskiego czytelnika i była przepełniona „cierpkimi słowami” pod adresem polskich polityków. Ta broszura weszła do ukraińskiej nauki historycznej jako pierwszy przegląd historyczny stosunków polsko-ukraińskich. Dlatego Ołeksandr Barwiński, w tamtym czasie profesor Tarnopolskiego Seminarium Nauczycielskiego, wraz ze znanym historykiem Wołodymyrem Antonowyczem w Kijowie, planując stworzenie „Ruskiej Biblioteki Historycznej”, postanowili rozpocząć pierwsze seryjne wydanie fachowej literatury historycznej w języku ukraińskim od tłumaczenia wspomnianej pracy ks. S. Kaczali. Idea „Ruskiej Biblioteki Historycznej” miała nie tylko akademicki, ale i wyraźny kierunek polityczny. Uczony-historyk Wołodymyr Antonowycz przywiązywał wielką wagę do patriotycznego wychowania młodzieży poprzez historię, sam stworzył krótki kurs historii Ukrainy, który czytał grupom wtajemniczonych studentów w Kijowie i bardzo niepokoił się przewagą moskalofilów w galicyjskiej historiografii. Zatem publikacja poważnych prac historycznych na łamach „Ruskiej Biblioteki Historycznej” miała w praktyce dowieść jedności wszystkich rozdzielonych granicami ziem ukraińskich i zademonstrować istnienie odrębnego od Rosjan i Polaków doświadczenia historycznego. Pierwsza część pracy S. Kaczali w języku ukraińskim w tłumaczeniu ks. Mykoły Mychałewycza ukazała się w Tarnopolu pod tytułem „Krótka historia Rusi” (1886 r.) i kończyła się słowami: „Zamierzając zgubić Ruś-Ukrainę, Polacy nie rozumieli, że w rzeczywistości gubią Polskę. Polonizacją Rusinów i niszczeniem ich samorządu kopali i sobie grób. I sprawdziło się nad nimi ewangeliczne słowo: „Jaką miarą mierzycie, taką i wam mierzyć będą”. Lekceważenie cudzych praw to prosta droga do zguby własnych przyrodzonych praw”. Wielkie oburzenie ta książka wywołała u rosyjskich cenzorów. „Nie pozwolę płodzić kostomarowszczyzny nawet w Galicji – mówił cenzor Rafalski. – ...Jeśli Barwiński chce, aby jego wydanie przechodziło do Rosji, niech przedrukowuje oryginały, nie tłumacząc ich na ten przeklęty żargon”. Drugi tom „Ruskiej Biblioteki Historycznej” miał już ostrze antyrosyjskie: publikowano pracę M. Kostomarowa „Dwie ruskie narodowości” – według słów M. Drahomanowa, manifest ukraińskiego nacjonalizmu. Od 1886 do 1904 r. ujrzały światło dzienne 24 tomy „Ruskiej Biblioteki Historycznej”, które drukowano początkowo w Tarnopolu, później we Lwowie, a w latach 1889–1901 kosztem Sejmu Krajowego. Od 1894 roku wydawnictwo „Ruskiej Biblioteki Historycznej” przejęło Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki. „Ruska Biblioteka Historyczna” odegrała ważną rolę w kształtowaniu metodologii historii Sobornej Ukrainy, ogólnie przyjętej dla Naddnieprza i dla Galicji, oraz w formowaniu ukraińskiej terminologii naukowej. I choć S. Kaczala nie był zawodowym historykiem, to mając bezpośredni związek z powstaniem „Ruskiej Biblioteki Historycznej”, na zawsze wszedł do historii ukraińskiej nauki historycznej. Na równi z działalnością duszpasterską i oświatową ks. S. Kaczala był znanym mecenasem. Jako zastępca marszałka Sejmu występował jako obrońca interesów „Proświty”, wspierał przyznawanie jej pomocy materialnej na cele edukacyjne. Przy „Proświcie” założył fundusz stypendialny. Będąc zamożnym człowiekiem, w swoim testamencie, zapisując pewne środki swojej córce Wiktorii Studynskiej i wnuczce Stefanii Studynskiej-Sluzar, zapisał czasopismu „Diło” – 500 złotych reńskich, Ruskiemu Towarzystwu Pedagogicznemu – 1000 złr., „Ruskiej Besidzie” we Lwowie na zakup ziemi pod budowę ukraińskiego teatru – 5000 złr., towarzystwu „Proświta” we Lwowie na wydawanie popularnych książek dla ludu, nagród dla autorów i wydanie mapy Ukrainy – 8000 złr. Na sumę 1000 złr. miały zostać założone dwa stypendia dla dwóch chłopców, którzy chcieliby uczyć się handlu. Już w 1889 r. kosztem S. Kaczali towarzystwo „Proświta” wydało pierwszą mapę Ukrainy, opracowaną przez Hryhorija Wełyczkę. Jak zaznaczał ówczesny czasopismo „Batkiwszczyna”, on „każdą dobrą sprawę wspierał hojnie zaoszczędzonym swoim majątkiem, tak że na cele narodowe wydał za życia swojego zapewne więcej niż 10 tysięcy złotych reńskich”. Warto wspomnieć także o za życia wniesionym wkładzie mecenasowskim ks. S. Kaczali na bursę (internat) dla tarnopolskich gimnazjalistów. Inicjatorem budowy był jego rodzony brat ks. Andrij Kaczala, który ofiarował na ten cel 8000 złr. Był to jeszcze jeden hojny mecenas towarzystwa „Proświta” i NTSz. Bursę zbudowano w 1893 r., później nadano jej imię ks. Andrija Kaczali. Zatem ojciec S. Kaczala to jeden z pierwszych mecenasów ukraińskiego ruchu narodowego w Galicji, ponieważ do tego czasu pieniądze na wsparcie galicyjsko-ukraińskich inicjatyw społecznych z reguły napływały z Kijowa. Zmarł ks. Stepan Kaczala 29 października 1888 roku w 73. roku życia i 46. roku kapłaństwa. Pochowany na cmentarzu we wsi Szelpaki w rejonie podwołoczyskim na Tarnopolszczyźnie. W 1892 roku na grobie S. Kaczali poświęcono pomnik autorstwa lwowskiego rzeźbiarza Juliana Markowskiego. „...Silny rozumem, gorący miłością do ludu..., a każde słowo jego więcej warte było niż złoto” – takim pozostał Stepan Kaczala w pamięci współczesnych. Wśród godnych potomków tej sławnej rodziny – syn Wołodymyr (1843–1894), absolwent Uniwersytetu Lwowskiego, chemik z zawodu, który w Kijowie założył pierwszą na Ukrainie produkcję wód mineralnych i sanatorium. Akademik Kyryło Studynśkyj (1868–1941) – wnuk ks. S. Kaczali, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i Lwowskiego, wybitny historyk Galicji, przewodniczący NTSz w latach 1923–1932. Sofija Sluzar – praprawnuczka ks. S. Kaczali – doktor filozofii Uniwersytetu Columbia, amerykański historyk, doradca Z. Brzezińskiego, starszy analityk przy sekretarzu stanu USA ds. problemów Ukrainy i krajów bałtyckich.
Literatura: 1. Na podstawie materiałów ze zbiorów Muzeum Mychajła Hruszewskiego we Lwowie. 2. Zarys historii „Proświty”, 1993. 3. Za co powinniśmy szanować księdza Stefana Kaczałę // www.risu.org.ua 4. Stepan Kaczała: Praca dla przyszłości // info.library.te.ua 5. Stepan Kaczała. Personalia // www.ukrainians-world.org.ua
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
