Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Stepan PUSZYK. Szkice z historii Wiktorowa

Слово Просвіти, №07 за 2018 рік

Zakończenie. Pocz. w nr 5, 6 z 2018 r. Ale Ukraińska Republika Ludowa przetrwała niedługo, a następnie Roman Dombczewski i jego żona Iryna z córką Chrystyną przeprowadzają się do Stryja. Tutaj Iryna występuje w prasie jako dziennikarka, a jako działaczka społeczna zakłada miejskie towarzystwo „Proświta” i pracuje w tej organizacji społecznej, tworzy, tak jak w Mikołajowie, bibliotekę. Jej mąż Roman Dombczewski pisze i wydaje w 1934 roku książkę swojego życia „Prawo wyboru” — o takim samym prawie języka ukraińskiego, jakie mają wszystkie inne języki. Książkę doktora prawa kilkakrotnie wznawiano i nadszedł czas, aby mogli ją przeczytać nasi współcześni. Najwyraźniej Iryna przekazała wielkiemu Frankowi zeszyt z pieśniami ludowymi, zapisanymi w Wiktorowie ręką J. Dombczewskiego od Dmytra Supa (10 kołomyjek), Fedia Charuna (64 kołomyjki) i 16 pieśni tanecznych. Jeszcze kilka O. Dej wyciął i nakleił do przedruku, kiedy przygotowywał pierwsze wydanie pieśni w zapisach Iwana Franki, ale reszta zapisów czeka na badacza i wydawcę. Była w Wiktorowie starodawna fisharmonia. Dombczewski z Domu Społecznego zabierał ten instrument muzyczny do rezydencji, a później przynoszono go z powrotem do cerkwi. Ale grać na fisharmonii nikt nie umiał i kiedy proboszcz zmarł, a żona z córką przeprowadzili się do Lwowa, to instrument ktoś ukradł. Była to druga strata dla wsi. Pierwsza — kiedy pocisk z rosyjskiej haubicy trafił w Dom Społeczny i zniszczył go. Teraz zaś złodziej ukradł fisharmonię. Możliwe, że właśnie ją kupił stanisławowski muzyk i kompozytor Mychajło Mahdij, który przez długi czas kierował grupą orkiestrową Huculskiego Zespołu Pieśni i Tańca, a kiedy zmarł, to iwanofrankiwczanin Seniuk kupił jego dom, gdzie była twórcza spuścizna M. Mahdija. Całe archiwum muzyka zabrał syn dyrygenta i pedagoga Iwana Lehkoho, który przez pewien czas kierował Huculskim Zespołem Pieśni i Tańca, a fisharmonię Seniuk zaniósł do komisu i sprzedał ją za 300 zdewaluowanych sowieckich rubli, chociaż był to bardzo cenny rarytas, którego dotykały ręce nie tylko Denysa Siczynskiego. Wiktorowski chór wiejski działał do połowy lata 1914 roku, a na początku Pierwszej wojny światowej zakończył swoje istnienie. Dziaka i dyrygenta Mykołę Sałyhę (nawiasem mówiąc, jego były uczeń Iwan Andrijowycz Szaturma z Bludnik też był — w latach 1909—1910 — dziakiem w Wiktorowie) zabierają do austro-węgierskiego wojska. Chorowity od urodzenia, ostatecznie podważył swoje zdrowie i zmarł. A założyciela chóru D. Siczynskiego na tamten czas znano już daleko poza granicami Galicji jako autora opery „Roksolana”, chórów, pieśni oraz innych utworów muzycznych, wśród których warto wymienić takie arcydzieła, jak „Ne pora” oraz „Jak poczujesz w nocy” do słów I. Franki, „Czom, czom, ziemio moja” (słowa K. Małyckiej) i inne. 26 maja 1909 roku kompozytor i dyrygent Denys Siczynski zmarł na raka gardła. Pochowano go w kącie centralnego stanisławowskiego cmentarza. Mijały lata i po trzech dziesięcioleciach ukraińska inteligencja wreszcie zrozumiała wielkość pierwszego profesjonalnego kompozytora w Zachodniej Ukrainie, dyrygenta, pedagoga, wydawcy, który odszedł w wieczność bez koszuli na ciele w żydowskim hotelu „Bristol”. Kiedy rozpoczęła się Druga wojna światowa, postanowiono go pochować ponownie, postawić na grobie pomnik. Przeprowadzono konkurs, na którym wyróżniono trzy prace rzeźbiarzy. Ale w 1943 roku komisja doszła do wniosku, że choć praca stanisławowskiego rzeźbiarza Mychajła Zorija zdobyła tylko drugą nagrodę, najgłębiej i najlepiej odkrywa życiowy i twórczy wyczyn klasyka ukraińskiej muzyki. Kompozytora pochowano ponownie, a na jego grobie do dziś stoi czteroskrzydła kobza — dzieło Mychajła Zorija. Tego samego Zorija, który wykonał dekoracje do przedstawień, które szły na scenie nowo wybudowanego wiktorowskiego Domu Ludowego. Członkowie kółka dramatycznego mieli nadzieję jeszcze nie raz wykorzystać te deski w placówce kultury odbył się wielki koncert, w którym brzmiały pieśni kompozytora, napisane do słów ukraińskich poetów. To widowisko bardzo przestraszyło pracowników Iwano-Frankiwskiego komitetu obwodowego partii, bo właśnie wtedy pracę ideologiczną w obwodzie sprawdzała komisja z KC KPU, a obwodowi ideolodzy obawiali się, że członkowie komisji rozliczą to jako zaniedbanie w pracy ideologicznej. Ale, dzięki Bogu, wszystko skończyło się dobrze: kontrolerzy nie dowiedzieli się o odsłonięciu tablicy pamiątkowej D. Siczynskiego we wsi, gdzie stworzył chór ludowy, uczył miejscowych mieszkańców gry na instrumentach muzycznych, śpiewu i dyrygowania, napisał szereg swoich nieśmiertelnych utworów. Wiktorowski chór zaczął drugie życie, kiedy wiejskim dziakiem został Fedir Sałyha, syn Nagrobek Denysa Siczynskiego w Iwano-Frankiwsku dekoracje i u siebie, i na scenach placówek kultury w sąsiednich miejscowościach, ale z przyjściem Armii Czerwonej i ustanowieniem nowej władzy Domy Ludowe przemianowano na kluby wiejskie, większość przedstawień, które wcześniej wystawiali amatorzy, uznano za ideologicznie szkodliwe lub przestarzałe. Wiktorowskie kółko dramatyczne zamarło, a pewnego dnia do wsi ze Stanisławowa czy z Halicza przyjechał samochód, na który załadowano dekoracje do przedstawień, zrobione przez Mychajła Zorija, i dokądś wywieziono. Najwyraźniej je spalono lub porąbano. Nie wykluczone, że w centrum obwodowym te dekoracje dokumentalnie sformalizowano jako zamówienie dla teatru, a pieniądze kombinatorzy podzielili między sobą. W 1982 roku w Wiktorowie zainstalowano na Domu Ludowym tablicę pamiątkową na cześć pobytu we wsi kompozytora D. Siczynskiego i założenia przez niego jednego z pierwszych w kraju wiejskich chórów ludowych. Po otwarciu Mykoły. Odnowić ten amatorski zespół skłoniło aktywistów wsi zbliżanie się jubileuszu Towarzystwa „Proświta”, do którego postanowiono zbudować największy w województwie stanisławowskim Dom Ludowy. Od 1934 roku po czytelniach rozpoczęły się próby chóru, do którego wchodziło 24 śpiewaków i śpiewaczek. Wiktorowski „Bojan” był jednocześnie chórem cerkiewnym. Wystąpił z wielkim sukcesem na otwarciu nowego Domu Ludowego. Wiktorowski chór słynął w całym kraju. W latach 1938—1941 jego śpiew słuchano w Haliczu, Załukwi, Pobereżu, Medyni, Tiazewie, Jamnicy, Kryłosie-Podgrodziu, Sapohowie, Komarowie, Bryniu i innych miejscowościach. W cerkwiach chór wykonywał „Boże wielki, jedyny”, „Boże, posłuchaj błagania”. We wsi talentem wokalnym dało o sobie znać kilku śpiewaków i śpiewaczek, ale jedną z najlepszych była Afija Mazuryk-Kostiuk. Wspaniale wykonywała arię Natalki z opery „Natalka Połtawka”. Mąż kołchoźnicy, która swoim głosem mogłaby ozdobić obwodową scenę teatralną, a gdyby zdobyła wykształcenie muzyczne, to i republikańską, był muzykiem — stale grał w orkiestrze dętej na różnych imprezach, zabawach, weselach, pogrzebach. Tradycyjnym stało się wykonywanie przez orkiestrę melodii kolęd pod oknami domów współmieszkańców w noc noworoczną, po kolędowaniu karnawałowej Małanki, którą na Bukowinie nazywają Pereberią. A do ukrywania we wsi Myrosława Siczynskiego, który dokonał zamachu na ukrainożercę, namiestnika cesarza w Galicji Mieczysława Potockiego, mieli stosunek Josyp Dombczewski oraz jego dzieci Ołeksandra i Roman. Dmytro Witowski znalazł w Wiktorowie patriotów, którzy podjęli się ukrywania Myrosława, kiedy go wykradziono z więzienia. Tak, dziecięce i młodzieńcze lata Ołesi i Romana Dombczewskich upłynęły w położonym niedaleko Halicza i Stanisławowa Wiktorowie, gdzie ich ojciec Josyp przez 21 lat służył jako proboszcz, a matka Warwara, córka księdza w Dubowcach, nie raz przywoziła swoje dzieci do rodziców w tę wieś za Dniestrem. To tak bliziutko od Wiktorowa — Kozynę przejechać i przeprawę promową na Dniestrze pokonać. I Dombczewscy dobrze wychowywali córkę i syna. Ołesia (Ołeksandra) była starsza, Roman — młodszym. Ich ojca-księdza po ukończeniu seminarium skierowano na parafię do nadczeremoskiej wsi Wierchnij Jaseniw, która graniczy z Kryworiwnią, za którą znajduje się dzisiejsza Werchowyna. Tutaj Roman przyszedł na świat 25 maja 1884 r. Jego żona Iryna Rybczak była o dwa lata młodsza. Romana Dombczewskiego O. Horobec nazywa Hucułem, bo przecież śpiewa się w pieśni-kukułce, że „Nie ten Hucuł, nie ten Hucuł, co pohuculił się, a ten Hucuł, a ten Hucuł, co w górach urodził się”. Tak, Roman urodził się we Wierchnim Jaseniwie i J. Dombczewskiego, a nie tylko O. Wolanskiego, krajoznawcy powinni wyróżniać jako pierwszych budzicieli Hucułów. I w żadnym wypadku nie wypada ignorować proboszcza Iwana Popela z Dowhopola, który przyjechał na tę parafię z Halicza. Dzieci popadia urodziła w górach nad Czeremoszem, we Wierchnim Jaseniwie, który jest w odległości 12 kilometrów od Żabia (obecnie Werchowyna) i 42 km od Worochty. Ale ich ojciec i matka Hucułami nie byli. Kiedy na parafię przyszedł O. Wolanski, to J. Dombczewski przeprowadził się do Liszek w pobliżu Kołomyi, a z Liszek — do Wiktorowa, który jest niedaleko Halicza i Stanisławowa. Rzeki Dniestr, Łukwycia, Łukwa, Bystrzyca Złota, ze dwa tuziny potoków kołysały księżowskie dzieci… Tutaj też pomyślałem sobie, że my jeszcze tak mało wiemy o niezwykle ciekawych ludziach przeszłości. Tenże Roman Dombczewski był wybitnym prawnikiem, orędownikiem języka ukraińskiego, publicystą, ale i na tym jego zasługi przed naszym narodem się nie wyczerpują. Dlatego mnie najbardziej uderzyło, że choć materiałów o rodzinie Dombczewskich zachowało się niemało, au-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn