Strona · s. 13strona oryginału ↗
Sny jako sposób przewartościowania. Wołwacz Pawło. Sny neofity. — Lwów: Wydawnictwo Starego Lwa, 2017. — 286 s.
Слово Просвіти, №07 за 2018 рік
Petro HNYDA, m. Lwów
Życie literackie na tle niełatwych lat 90. — tak podsumowałbym powieść Pawła Wołwacza „Sny neofity”. Poeta Paszok, Hułyj — kierownik kółka literackiego, koledzy z telewizu, przyjaciele, kryminalne „autorytety” i wreszcie ona — Daryna. No jakże bez tego! Złożone relacje głównego bohatera, młodego poety Paszka, ze starszym — Hułym, autor opisuje charakterystycznie i rozgranicza różnym postrzeganiem literatury. Jeśli pierwszemu na przykład podoba się pewna poezja, to drugi woli inną. Tutaj „nie ma tłuszczyku”, — dowodzi swego. Wreszcie w życiu Paszka pojawiają się inni poeci i właściwie on sam już powoli zaczyna wyrastać i wrastać w wielką literaturę. Winhranowski, który nazywa go „bratem po krwi”, Mykoła Chołodny, choć epatujący, to jednak wielki poeta. Wszystko to nie podoba się Hułemu. Tym bardziej, że bohater powieści gdzieś tam, chociaż jeszcze zawoalowanie, wypowiada się krytycznie o jego utworach. Konflikt zaostrza się w scenie, gdy na stadionie Paszok, nie wytrzymawszy kolejnych oskarżeń o niewdzięczność, chociaż sam bohater temu zaprzecza, wreszcie odważa się wypowiedzieć także o poezji Hułego. Szczerze i otwarcie, jednak nieprzyjemnie dla jego ucha. Napięta sytuacja. Tutaj nawet Daryna zmuszona jest występować w roli arbitra, który ciągnie Paszka za rękaw i próbuje usprawiedliwiać go przed starszym kolegą. Wszakże życie literackie w przemysłowej metropolii kręci się nie tylko wokół Hułego. Tutaj jest jeszcze ktoś ze stanowiskiem wyżej. Ławro — „główny miejscowy poeta”. „Dokładniej, był głównym do niedawna, póki go nie zmienił Hułyj…”. A jest jeszcze wspomniana litstudio, którą kieruje poetka Mariana… Bałujew, Czudin, Parubocki… Całe wydarzenie w powieści dzieje się w połowie lat 90., niełatwych, delikatnie mówiąc, lat. Choć i „stromość”, jako główna osobliwość tego czasu, nie wyróżnia się zbytnio, w odróżnieniu od stromych lat 80. w poprzedniej powieści autora „Klasa”, jednak jej obecność, jej oddech jest wyczuwalny i przechodzi niewidzialnym cieniem w powieści. Tutaj nie tylko handlarze z bazarowych „punktów”, kryminalne autorytety, i sam bohater ma pewną styczność z nimi.
Antonina CARUK m. Kropywnycki
Czasem samo życie stwarza nam „sprzyjające” warunki do odkrycia twórczych predyspozycji. Do realizacji zamysłów, na które nie znalazłoby się czasu, gdyby nie poczuli… oddechu śmierci na plecach. Gdyby nie podstępne choroby, które wybijają nas z przyzwyczajonego rytmu, z kręgu kontaktów i wymagają przeprowadzenia rewizji. Przede wszystkim — sposobu życia, priorytetowych wartości, częściowo — przewartościowania ideałów, które funkcjonują w społeczeństwie konsumpcyjnym. Dlaczego nie pełnej rewizji? Niestety, oprócz wewnętrznej wolności istnieje jeszcze niezależność finansowa, a ten poziom nie każdemu z artystów jest dostępny. Raczej odwrotnie. Śmierć ojca zmusiła Jurija Rohowego do wzięcia na swoje barki krzyża wydania niepublikowanych wcześniej utworów szewczenkowskiego laureata. Z synowskiego obowiązku porządkuje rękopisy Feodozija Rohowego i jego literackiego brata Mychajła Bułacha, upublicznia zachowany epistolarny dorobek szestdesiatnykiw jako hołd pamięci tym, którzy pragnęli uczynić ten świat lepszym, bardziej ludzkim („Rosa w czerwoną noc”, 2006; „Trzynasty apostoł, albo Nadzieja dobra i sprawiedliwości”, 2014; „Zamyślone okna”, 2015). Próbuje dobić się do potencjalnych mecenasów i dowołać do sumienia wydawców... J. Rohowy nazywa siebie biologiem nie tylko z wykształcenia, ale i z duchowego powołania. Nie wiem, jak to łączy się ze strzelbą na zdjęciu przy ognisku. W mojej świadomości talent artystyczny z instynktami myśliwego — to rzeczy przeciwległe. Chyba że polowanie na wrażenia… Na cienkiej granicy
Wreszcie literatura i „bandytura” krzyżują się. Czyżby Czudin naprawdę chciał „załatwić” Paszka? Ale „zawsze jest chwila, żeby odskoczyć, uchylić się, w ruchu powrotnym zadać cios w odpowiedzi”, w każdym razie „nie zapominając kątem oka pilnować czudińskiej prawicy”. Kto taki Czudin? „Ciemny ptak Czudin i ścieżki jego ciemne”, „…jakieś dziesięć lat temu wybierał się do Wozniesieńskiego do Moskwy. Miał solidny maszynopis zbioru, którego tak i nie wydał”. Wreszcie bohatera, zdaje się, jednak kusi „dotknąć innej rzeczywistości”. Ale „jak je połączyć?”, te dwie rzeczywistości. Powiedzmy, bandyckiego autorytetu Niedźwiedzia z poetą Ławrem? Czy „ich obu ze złotoustym żulikiem”. Wreszcie, jak mówi Daryna, „całe Zaporoże śpi pod jednym kocem”, dlatego, być może, i tym „kocem”, umownie mówiąc, można i połączyć. A co z telewizem? Zwykły, codzienny rytm. „Życie telewizji trwa. Zapalają się czujniki, migoczą monitory. Wideokasety, klikając, miękko wchodzą i wychodzą z otworów magnetofonów. Pełne biznesowego pośpiechu korytarze wygładzają się, przeplatają, kołyszą, spadkami pięter, wszystko rozszerzając się — wizażyści, blok inżynieryjny, redakcja artystyczna, małe studio, dyktorska, operatorska, warta na portierni, żeby oprzeć się o ściany, które białą cegłą i szklaną werandą wejścia zwisają nad ulicą Matrosowa”. Wyjazdy, podróże na miejsce zdarzenia, właściwie od tego i zaczyna się powieść. Groteskowo przedstawia się delegację na peryferie, gdzie przewodniczący rady wiejskiej, taki sobie, powiedziałbym, wynnyczenkowski mini-Harpun-Zadunajski, dokładniej tutaj Czub-Bezruczko. Tak, w tamtych latach jeszcze można było przywieźć z takiej oto delegacji i bańkę z olejem. A co, towar deficytowy na tamten czas, dlatego na cały zespół „po trzy litry w jedne ręce”. Daryna… Kobieta z tego samego przemysłowego centrum. Ciekawym w jej relacjach z głównym bohaterem wydaje się psychologiczny moment poznania jego twórczości. Przypadkowo natrafiwszy na rękopis jego wierszy, nie jest tak zdziwiona odkryciem i tym, że napisane one są właśnie po ukraińsku, jak stosunkiem ich autora do swojego dzieła. „To coś już całkiem mojego! Coś intymnego!” — odgradza się Paszok. A dalej idzie jeszcze głębiej: „On nie tylko pisze wiersze, ale i myśli po ukraińsku”. Tak-tak. „Jeśli gdzieś i jest jego „ja”, to najbardziej tutaj”. Ale konflikt nie następuje, za tydzień Darka już zaczyna też mówić po ukraińsku, a za miesiąc nawet myśleć. Ukrainizacja na poziomie codziennym jest najbardziej skuteczna, zresztą. Daryna, być może, na równi z Hułym, jest w „głównych rolach” utworu. Jest z właściwym bohaterem Paszkiem nie tylko w intymności, która potem przerodziła się w coś więcej, ale i w procesie literackim. Jednak to drugie, naturalnie, wyraźnie ustępuje pierwszemu. „Niejasno, za co ona jest darowana, dlaczego właśnie ona, ale gdyby jej nie powstało z chaosu bytu, to co byłoby? Byłaby całkiem inna rzeczywistość. Innej Pawło nie chce sobie wyobrażać”. „Prawdziwie: szczęście — zawsze obok. Po prostu go nie zauważasz, gdzieś biegniesz, gonisz, coś odkładasz i masz nadzieję — przyjdzie czas, i wtedy… A ono jest wokół ciebie, tu i teraz. Je po prostu trzeba poczuć i być wdzięcznym. Z tym u nas, zresztą, nie zawsze wychodzi”.
Daryna… “Wszystko, co jest najcieplejszego, skoncentrowane jest w niej. W tej średniego wzrostu śniadej kobiecie z zaokrąglonym na czubku nosem”. “Oprócz niej i marzeń są jeszcze wiersze, ale one, w odróżnieniu od Daryny, mogą stawać się bezradne, odpowiadając co najwyżej niemotą i chłodem”. Ot tak! “Ciepło jej szyi i policzka jest pełniejsze niż jakiekolwiek słowa”. Nic dziwnego, że na koniec bohaterowi robi się “ciasno” w rodzinnym mieście. Wabi go Kijów. “Wyjeżdża na zawsze, jak nigdy przedtem, i ta nieodwracalność stawia kreskę pod wszystkim, co było od urodzenia i teraz kończy się właśnie tym peronem i linią przy dworcowych budynków, które ciemnieją na tle zmęczonego nieba”. W końcu, być może, to wszystko przyśniło się nie tylko “neoficie”, ale i nam wszystkim, w każdym razie czytelnikom. Może nie ma i nie było żadnego Paszki, Hułego, Daryny i wszystkich innych. Nie na darmo przecież autor nazwał tak swoją powieść. Jeszcze Freud pisał kiedyś o snach jako wizji, zwróconej raczej ku przeszłości niż przyszłości. Ale jeśli to był sen, to jakiś zbyt realistyczny. Decyzja pozostaje kwestią indywidualną każdego z nas.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
