Strona · s. 14strona oryginału ↗
Moja dusza zadrżała słowami… …
Слово Просвіти, №07 за 2018 рік
Natalia DZIUBENKO-MEJS, zasłużona pracownica kultury Ukrainy
Zdjęcia dostarczone przez teatr
Przed Kijowskim Narodowym Akademickim Teatrem Operetki, który podjął się przygotowania spektaklu „Marusia Czuraj” na podstawie genialnego utworu Liny Kostenko, stanęło niełatwe zadanie: zmieścić w dwóch godzinach obszerny dzieło poetyckie. Byłam gotowa na to, że bez pewnych strat takie przedstawienie się nie obejdzie, a mimo to bezgranicznie wierzyłam w siłę tekstu Liny Wasyliwny, ponieważ jest on tak „palący” i potężny, że powinien przebić się przez wszystkie przeszkody. Od razu powiem, że wiele wątków powieści pozostało, jak to się mówi, „za kadrem”. Scenarzysta i reżyser Serhij Pawluk wydzielił tylko jeden, naprawdę najważniejszy – historię miłości i zdrady. I oczarował serca widzów. Mamy nadzwyczaj czułe, pełne duszy przedstawienie, widz śmieje się, martwi i płacze razem z aktorami. Cały spektakl trzyma w napięciu, piosenki, wstawki choreograficzne, ciąg wizualny – wszystko jest podporządkowane akcji, wszystko jest w rozwoju, z każdą mizanscenę narasta napięcie; zwyczajne piaszczyste hałdy przekształcają się to w proch, to w upływ czasu, to w wieże, to w ubitą, spaloną ziemię; kociołki – niezmienny atrybut wiejskiej chaty – zamieniają się w hełmy, a potem w kościelne dzwony, które niespokojnie biją na alarm. Zaskakująco organiczna jest Tetiana Didukh w roli Marusi Czuraj. Jej głos wręcz koloryzuje wszystkie dźwięki, którymi przesycone jest przedstawienie. Marusia Czuraj jest dziecięca, bezbronna, a zarazem silna, bardzo jednolita osobowość. A Hryć (Ołeksij Kyryłow) jest dosłownie wzięty z natury. Z naszej współczesności. Drogi, które prowadzą go do zdrady, są banalne, zrozumiałe i przez to jeszcze bardziej upiorne. On się usprawiedliwia, znajduje dla siebie wyjaśnienia, więc widzowi pozostaje albo go pożałować, albo potępić, a jednak zastanowić się, czy wszystkie skarby świata są warte utraconej, zdradzonej miłości, skoro razem z nią traci się duszę. To właśnie sprawiło maksymalne przybliżenie do widza, niezwykły aншлаг, ciepły i szczery odbiór spektaklu. A jednocześnie takie odczytanie, moim zdaniem, uwarunkowało pewną wąskość, przyziemność, brak tej wysokiej nuty patriotycznego brzmienia, za którą właśnie ukraiński czytelnik na zawsze pokochał powieść Liny Kostenko. Bo odbierał ją, mimo tragicznego losu głównej bohaterki, nie jako obyczajowy dramat, lecz jako dramat heroiczny, w którym w symbolicznych obrazach ukazana jest tragiczna i piękna historia przeciwstawienia prawdy i krzywdy, historia walki narodu ukraińskiego o wolność, o jego odwieczne prawo do tej ziemi, tych wód, tej pieśni. Gdzie sąd nad pieśniarką odbiera się jako sąd nad ojczystym słowem, a zdrada Hryćka Bobrenki jest w istocie uosobieniem większej, masowej zdrady, która jest źródłem wszystkich naszych nieszczęść, dawnych i obecnych. Głos Liny Kostenko, jej akcenty przebijają się w monologach Marusi czy Iwana Iskry w pięknym wykonaniu Dmytra Szaburina, jednak zaproponowana fabuła spektaklu i tak pozostawia wiele pytań, bo wojna toczona za kulisami wydaje się jakaś nieprawdziwa, nieważna na tle namiętności, które rozgorzewają na scenie. Bo co może odsłonić, na przykład, monolog o ruinach Kijowa, po których wędruje na pielgrzymkę Marusia, kiedy nie zaakcentowano,
...co przemaszerowało wojsko Radziwiłła? Wszyscy recenzenci zwracają uwagę na słowa Marysi: „Kiedyś potomkowie zmyją tę żałobę z krwi i głupoty. Bo władcy są ciężko winni. A co naród zrobił narodowi?!”. Właściwie te słowa należą nie do Marysi, lecz do wędrownego dziaka, z którym pieśniarka szła na pielgrzymkę. Tak jest w powieści. W jej ustach mają one nieco zniekształcony, jeśli nie wręcz wypaczony wygląd. Zwłaszcza że brak jest finalnego monologu Czurajówny, ujętego w powieści w rozdziale „Życie i śmierć i wieczne zmartwychwstanie”. Spektakl kończy się słowami Marysi: „Tak i żyję, bez głosu, niema. Pieśni nie ma — i mnie nie ma”. A w powieści żałosnym, dumnym, triumfującym pieśniowym klekotem:
Wiosna przyszła. Układ zniesiono,
Cała Ukraina znów w ogniu.
Kwitnie ziemia, zapatrzona w wolność,
Aż chce mi się żyć.(…)
Znów zagrały trąby do wyprawy, zawiało grzmotem z rzeki Tiasmin. Bohdan podniósł kozaczyznę do walki o wolność, rozesłał uniwersały do pułków (…)
Wychodzi pułk. Iwan pod chorągwiami. A ja stoję na poboczu drogi. Moja dusza zadrżała od słów. Śpiewają pieśń, Boże mój, moją! (…)
Maruśa Czuraj to wieczne odrodzenie duszy i pieśni — dlatego też „wieczne zmartwychwstanie”. Wielu widzów chciałoby usłyszeć właśnie w finale ten monolog w całości. Bez skrótów. Właśnie o to wielu żałowało, dyskutując spektakl w mediach społecznościowych. Nikt nie kwestionuje prawa reżysera do własnej artystycznej interpretacji i realizacji swojej wizji. Finał zaproponowany przez Serhija Pawljuka jest artystycznie uzasadniony самym ciągiem wydarzeń. A jednak nie jest to ten finał, którego oczekiwał czytelnik Liny Kostenko. Na który liczyłam ja sama, choć oczywiście rozumiem logikę, którą kierował się reżyser, wybierając tę linię fabularną za podstawę. Jest ona zrozumiała dla widzów, jest bliska każdemu, bo każdy przeżywał to na swój sposób. Tu w powieści Wyszniak, który tak pysznie się pręży, na sądzie, podczas oblężenia Połtawy, okazuje się podłym tchórzem, gotowym iść na negocjacje z wrogiem. Gotów nawet na kapitulację. Oto na jakich „możnowładców” aluduje wędrowny dziaczok. Sama zaś Maruśa, z jej przenikliwym poczuciem osobistej odpowiedzialności, przeszedłszy cierpiętniczymi drogami Ukrainy, dobrze widziała, co może zrobić naród z narodem, gdy poddaje się chorobie własnej wielkości i wszechwładzy. O, oczywiście, twórcy spektaklu mieli do czynienia z tekstem tak genialnym, że o żadnych aluzjach do ballady „W niedzielę rano zioła kopała” nie może być mowy. Warte są uwagi choćby jedno wyjście na scenę Bohdana Chmielnickiego w niepowtarzalnym wykonaniu Narodowego Artysty Ukrainy Ołeksandra Kraweczenki. Słynny monolog hetmana, w którym usprawiedliwia śpiewaczkę. I tym samym stawia kropkę w niekończącym się sporze o winę Marusi. Jedyny raz, gdy sala dosłownie wybuchnęła owacjami, przerywając akcję. Sam sąd w dramaturgii stale o czymś przypomina. Telewizyjne show polityczne czy posiedzenia naszych deputowanych. Demonstracja pychy i gra ambicji. Spektakl naprawdę współczesny i aktualny. Po prostu koncentracja na psychologii aktorów, na ich przeżyciach, nie pozwoliła jednak twórcom spojrzeć na te wydarzenia z szerszej perspektywy. Zawęziła skalę wydarzeń. Obniżyła rejestr brzmienia. A poza tym wydarzenie jest naładowane
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
