Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Traktat brzeski: 1918—2018 Kronika wydarzeń

Слово Просвіти, №07 за 2018 рік

Ołeksandr SLIPCZENKO, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy Zakończenie. Pocz. w nr 6 z 2018 r. Obie delegacje mają nadzieję na szybki upadek reżimów imperialnych w Niemczech i Austro-Węgrzech. Jednak Trocki zyskuje na czasie według formuły „ani pokoju, ani wojny”, aby doczekać się zmiany władzy nie tylko w Berlinie i Wiedniu, ale także w Kijowie, przygotowując dla niej zastępstwo w Charkowie. Tam docierają paniczne telegramy Lenina: „Na miłość boską, podejmijcie najbardziej energiczne rewolucyjne środki dla dostarczenia chleba, chleba i chleba!!! Inaczej Piotr może skonać. Specjalne pociągi i oddziały. Zbiór i zsypka. Eskortować pociągi. Meldować codziennie. Na miłość boską!” Dla Centralnej Rady, odpowiednio, każdy zbędny dzień zmniejsza szanse na osiągnięcie pokoju w ogóle, a tym bardziej na pożądanych przez nią warunkach. Niemcy i Austria, które wciąż mają realną siłę militarną, również liczą dni. Ale nie tyle w przeczuciu rewolucyjnych wstrząsów, co w obliczu realnego zagrożenia nadchodzącym głodem. W Niemczech brakowało już nawet ziemniaków, które próbowano zastępować brukwią. Sytuację nieco ratowały nieregularne dostawy pszenicy i kukurydzy z Rumunii. W Austrii było jeszcze gorzej, ponieważ Niemcy przede wszystkim starali się zaspokajać własne potrzeby. W styczniu dzienną rację mąki na głowę rodziny zmniejszono do 475 gramów. Dosłownie wszystkie nadzieje tych krajów były zwrócone ku chlebodajnej Ukrainie. „Bez Ukrainy głód był nieunikniony” — z wojskową bezpośredniością konstatował szef sztabu armii niemieckiej generał Ludendorff. „Nastroje i u nas, i u Germanów są bardzo przygnębione… Jedyne wyjście z tej sytuacji polega na szybkich i energicznych negocjacjach z ukraińską delegacją”. Taki zapis pojawił się w dzienniku hrabiego Czernina 4 stycznia. Tego samego dnia niemiecko-austriacka i ukraińska część negocjatorów spotykają się, korzystając z tymczasowej nieobecności bolszewików. Nie tracąc czasu, zachodni partnerzy od razu dali do zrozumienia, że są gotowi na separatystyczne porozumienie. Jednak Ukraińcy wciąż nie mogą odejść od coraz mniej adekwatnego dogmatu „federalistycznego”. Meldują do Kijowa, że doświadczają „niegodnej presji”, którą muszą odrzucić. Jednocześnie zdecydowanie wyznaczają podstawowe zasady możliwego porozumienia: uznanie Ukrainy i włączenie w jej skład wszystkich etnicznych terytoriów ukraińskich. Chodzi o rozległe obszary, w szczególności Chełmszczyznę, Podlasie, a także Galicję Wschodnią i północną Bukowinę. Wewnętrzna sprzeczność takiego zachowania jest całkowicie oczywista dla Kühlmanna, który usilnie stara się wyjaśnić, jak szerokie wyobrażają sobie granice swojej niepodległości, jednocześnie informując Berlin o „umiejętnościach i chytrości” tych „młodzieńców”. A oni w kuluarach twardo realizują swoją linię: najpierw pokój, uznanie, terytoria, a potem — żywność. Kijów wciąż się trzyma, a Trocki pozornie również okazuje solidarność, jest nawet gotów złożyć poważną deklarację o uznaniu niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej, szacunku dla jej rządu — Sekretariatu Generalnego i wynikającej z tego zdolności prawnej jej delegacji. (Istnieją dowody archiwalne, że do tego „natchnęły” go tajne kontakty z ideologicznymi współmyślicielami w Kijowie, którzy przekazali mu swoją pewność co do szybkiego przejęcia władzy). Otwiera się posiedzenie plenarne 12 stycznia, które można zaliczyć do najważniejszych kamieni milowych ukraińskiej rewolucji. Czworo sojuszników deklaruje uznanie ukraińskiej delegacji jako „pełnomocnego przedstawicielstwa samodzielnej Ukraińskiej Republiki Ludowej”. Oficjalne uznanie państwowe URL również jest przewidywane, ale zostanie ono sformalizowane już samym aktem podpisania przyszłego traktatu. Jakiego? Kogo z kim? — właśnie o tym należy się porozumieć. Ale z każdym dniem zrobić to coraz trudniej. Trocki, oczekując wieści od nadciągającego Murawjowa, odchodzi od poprzedniego stanowiska i jedynie „zgadza się” na dalszą obecność ukraińskiej delegacji, jednocześnie domagając się takich samych praw dla „swoich charkowian”. 18 stycznia J. Medwedew i W. Szachraj przybywają do Brześcia, po drodze zahaczając o Piotrogród w celu otrzymania instrukcji od Lenina. „Potwierdzają” słabość Centralnej Rady i swoje pretensje do władzy, ale Niemcy i ich sojusznicy odmawiają im prawa do przedstawicielstwa oddzielnego od bolszewików. Później w swoich wspomnieniach „Wojna straconych możliwości” generał Hoffmann tak oceni tę sytuację: „Przedstawiciele Centralnej Rady protestowali przeciwko temu szachowemu ruchowi, doszło do dość energicznych starć między delegacją ukraińską a rosyjską. W pięknej mowie Lubynski wyliczył wszystkie bolszewickie grzechy. Trocki w swojej odpowiedzi ograniczył się do stwierdzenia, że władza Centralnej Rady się skończyła i że jedyne miejsce, gdzie jeszcze mogą rządzić jej przedstawiciele, to ich pokoje w Brześciu Litewskim…” Rzeczywiście, sytuacja wchodziła w ślepy zaułek: negocjacje trwają w różnych formatach, ale do realnych rezultatów w żaden sposób nie prowadzą. Niekończące się agitacyjne popisy Trockiego i jego kolegów — piotrogrodzkich i charkowskich — towarzyszą choć znacznie bardziej konkretnej (z punktu widzenia żądań), ale całkowicie rozmytej (z punktu widzenia możliwości ich realizacji) retoryce Ukraińców. Po kilku dniach staje się jasne, że wspólnego dla wszystkich pokoju nie będzie, a Niemcy w formie ultimatum przedstawiają Trockiemu listę swoich roszczeń terytorialnych, nie pozostawiając miejsca na polityczne manewry. Ten pilnie prosi o zgodę Lenina na zastosowanie swojej awanturniczej formuły: „armię rozwiązujemy, pokoju nie zawieramy” i wyjeżdża do domu, by bronić swojego stanowiska. Austriacy również kategorycznie odmawiają przyznania samodzielności Galicji Wschodniej i północnej Bukowinie. URL zgadza się na kompromis, ale na miejscu tego nie da się rozstrzygnąć. Nie będąc w stanie otrzymać jasnej odpowiedzi z Kijowa, gdzie w Centralnej Radzie i w rządzie narastają rozbieżności (szef resortu spraw zagranicznych Szulhyn i kilku jego kolegów wciąż stawiają na relacje z Ententą), delegacja opuszcza Brześć Litewski. I tutaj, wreszcie, w Kijowie przychodzą do rozumu. 22 stycznia Centralna Rada ogłosiła swój IV Uniwersał, w którym URL została proklamowana „samodzielnym, od nikogo niezależnym, wolnym suwerennym państwem narodu ukraińskiego”, a jej nowemu rządowi, Radzie Ministrów Ludowych, dokumentów za cenę własnego życia. A na tyłach, w samym Kijowie, powstali „arsenałowcy”. Proste zestawienie tych wydarzeń daje jasne wyobrażenie o dramatyzmie sytuacji, w której rozpoczął się końcowy etap brzeskich negocjacji. Właśnie w tym momencie bardzo ważny wkład w pracę delegacji wnieśli dwaj Ukraińcy, którzy nie wchodzili w jej skład. Działali, że tak powiem, zza kulis konferencji, występując w roli doradców, ekspertów, a czasem i tłumaczy. O nich, moim zdaniem, mówi się niesprawiedliwie mało, gdy mowa o wynikach negocjacji brzeskich. Obaj byli obywatelami Cesarstwa Austriackiego, z pochodzenia etnicznego, a przede wszystkim z poglądów i emocji — szczerymi Ukraińcami. Mam na myśli Mykołę Zalizniaka i Mykołę Wasyłkę. Pierwszy był jeszcze młodym człowiekiem, jednak miał już autorytet w kręgach narodowo-rewolucyjnych jako jeden z założycieli „Związku Wyzwolenia Ukrainy” i posiadał dość szerokie kontakty międzynarodowe. Właśnie dzięki nim zdołał na czas otrzymać sztokholmskie gazety, w których mowa była o pewnych oświadczeniach, rzekomo złożonych w Brześciu przez przedstawiciela charkowskich bolszewików, Miedwiediewa. Kiedy ten się od nich odciął, okazało się, że autorstwo w rzeczywistości należy do Trockiego. Wywarło to odpowiednie wrażenie na Czerninie, przekonując go o „kukiełkowym” charakterze charkowskiej władzy. W odróżnieniu od Zalizniaka, Mykoła Wasyłko — prawie dwa razy starszy wiekiem, przedstawiciel starego, znanego rodu z Bukowiny (nawet pisał się ze szlacheckim przydomkiem — von Wasyłko), miał znaczne doświadczenie parlamentarne i autorytet w austriackich kręgach politycznych. Przybył do Brześcia jako doradca Czernina dość późno, ale, jak to mówią, w samą porę. 6 lutego, kiedy los Kijowa był już praktycznie przesądzony, pokazał Czerninowi telegram, który zaświadczał, że stolica URL wciąż znajduje się w rękach Centralnej Rady. Dało to możliwość Austriakom i Niemcom kontynuowania rokowań z przedstawicielami Rady. Ich stan można sobie tylko wyobrazić. Powstanie „arsenałowców” udało się stłumić, ale Murawjow jest już w Kijowie, jednak dopóki miasto jeszcze nie padło, delegacja trzyma się, ścigając się z czasem i doprecyzowując szczegóły przyszłego traktatu. I oto w nocy z 8 na 9 lutego 1918 roku został on wreszcie podpisany. O tym już po 5 godzinach informowano w nadzwyczajnych wydaniach niemieckich gazet jako o wydarzeniu pierwszorzędnego znaczenia. Wszak zawarcie traktatu stworzyło całkowicie nową sytuację strategiczną na Wschodzie wyczerpanej wojną Europy. Pojawiło się tu nowe państwo z etnicznie jednolitą ludnością w granicach, śmiało przesuniętych na północny zachód (włączając w to sam Brześć) kosztem Polski, która póki co nie istnieje. Już w preambule traktatu zostały określone główne postulaty państwowego istnienia Ukrainy (leksyka i pisownia zachowane): „Dlatego, że Naród Ukraiński… ogłosił się niezależnym i wyraził życzenie zakończenia wojny, rządy krajów Cztero-przymierza postanowiły zawrzeć traktat pokojowy z rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej; chcą one tym uczynić pierwszy krok do trwałego i dla wszystkich stron honorowego pokoju światowego, który nie tylko ma położyć kres okropnościom wojny, ale także ma prowadzić do przywrócenia przyjaznych stosunków między narodami na polu politycznym, prawnym, gospodarczym i umysłowym”. Najważniejsze, co wynikało z siedmiu szczegółowych artykułów traktatu, było to, że Republika Ukraińska otrzymała ochronę przed agresją ze strony bolszewików i możliwość w pokojowych warunkach zajęcia się demokratyczną budową.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn