Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

O staroruskiej (ukraińskiej) literaturze

Слово Просвіти, №07 за 2020 рік

Dmytro PAWŁYCZKO Nie ma i nie może być wątpliwości co do tego, że ukraińska literatura piękna pojawiła się wraz z pojawieniem się pisma słowiańskiego jeszcze przed powstaniem pierwszego państwa ukraińskiego — Rusi Kijowskiej. Łatwo można prześledzić w ukraińskiej literaturze XIX i XX wieku motywy staroruskiej, czyli początkowej ukraińskiej literatury. Dość wspomnieć liczne ukraińskojęzyczne parafrazy „Słowa o wyprawie Igora”, nie tłumaczenia, a parafrazy, to ważne, byśmy wiedzieli i rozumieli. W literaturze rosyjskiej i białoruskiej takich parafraz prawie nie ma. A u nas niemal całe tytaniczne dziedzictwo, olbrzymia budowla twórczości Iwana Franki stoi jednym kątem, a być może i dwoma kątami na utworach staroukraińskiej czy kijowskoruskiej literatury. Wspomnijmy cykle jego poezji: „Z księgi Kaaf”, „Na stare tematy”, „Przypowieści”, „Legendy”, „Pa- Ihor FARYNA, członek NSPU 1. Karpacko-lwowskość Jakiekolwiek formy wyrazu wyznawałby poeta, jakiekolwiek poglądy głosiłby, zawsze ciąży nad nim geografia. To znaczy, czuć wpływ miejsca, w którym się urodził lub żyje. Tak było we wszystkie czasy i upływ lat nie może nic poradzić przeciwko temu. Dlatego też Ołeś Djak nie chce przeciwstawiać się tej nieuchronności. On po prostu utrwala w słowie to, co jest. Konstatacja faktu? Bez wątpienia! Ale wszystko to (chcę tego czy nie) wymaga doprecyzowania. Zatem, urodził się w 1959 roku na Podkarpaciu. Od 1976 roku mieszka we Lwowie (z wyjątkiem lat służby w wojsku). Ukończył filologię na Uniwersytecie Lwowskim. Członek narodowych związków Ukrainy (pisarzy i dziennikarzy). Wydał 18 książek wierszy. Zasłużony działacz sztuki Ukrainy. Laureat nagrody imienia Stepana Bandery. Jeśli mówić, biorąc to wszystko pod uwagę, to mamy okazję mówić o poetyckiej karpacko-lwowskości. Wszak wierszopisarz żyje nią: „błyszczy Mizuńki (rzeka dzieciństwa — I. F.) biała wstążka — nie ma bardziej rodzinnej wody” (tutaj i dalej będę przestrzegał autorskiej pisowni — I. F.), „triumf oczu — gorzkie jak lwowska kawa”. Wspomnienia dzieciństwa. Miłość w latach dorosłości. Wszystko się przeplotło. A może tak właśnie ma być, mentalność. Przejmujące uczucie rodzinności: „drodze zdradzić nie śmiem — płynie w krwi mojej rdest”. 2. Tematyczne Z zacytowanego widać krąg zainteresowań wersyfikatora. Ale te wnioski są kontekstualne. Tymczasem mamy bezpośrednie świadectwa obywatelskości, filozoficzności, pejzażowości oraz intymności poetyckiej miniaturowości Ołesia Djaka. Najpierw będę mówił o pierwiastku obywatelskim. Powiedzmy, w tekście „Prehistoryczne” poeta zagłębia się w przeszłość: „trawy w polu zapach dziwny — wdycham połowiecki aromat”. Ale przeszłość i teraźniejszość ściśle się przeplatają. „kozacki czub/ oto i kozak — czy rozpozna Ukrainę” (wiersz „Chortyca”). Ostro reaguje autor na wyzwania naszych dni: „na morze ranetikon”, książka „Mój szmaragd”, poemat „Iwan Wyszeński”, wiersze młodzieńcze „Z lat mojej młodości”. Wreszcie jego liczne prace naukowe z zakresu staroukraińskiej czy kijowskoruskiej literatury. Iwan Franko przemyślał na nowo cały kosmos naszej pierwotnej piśmienności duchowego życia Rusi Kijowskiej. Podobnego zjawiska nie ma ani w literaturze białoruskiej, ani rosyjskiej. Jeśli takie rzeczy się znajdą, ucieszę się i będę prosił o wybaczenie. My, Ukraińcy, musimy uznać, że w genetycznym programie słowa artystycznego Rusi Kijowskiej dominuje język, którym rozmawiali budowniczowie kijowskiej, pierwszej chrześcijańskiej cerkwi św. Zofii. Wołacz, którego nie ma w języku rosyjskim, został tam znaleziony: „Święty Onufry, módl się za nas!”. Wschodni Słowianie, Ukraińcy, Białorusini i Rosjanie nigdy nie byli syjamskimi braćmi. Naród ukraiński nie powstał w XIV wieku, jak próbują twierdzić rosyjscy, szowinistyczni „językoznawcy”. Literatura staroruska pod względem języka i mentalności jest ukraińską. Już za czasów Włodzimierza Wielkiego i Jarosława Mądrego, oraz za czasów naszych zachodnich książąt Daniela i Daniela Romanowicza wyraźnie odczytuje się odrębnie istniejący język ukraiński, a nie po prostu oddzieloną przez kogoś od rosyjskiej i białoruskiej literatury pięknej. Tutaj należy wspomnieć artykuł Iwana Franki „W. Szczurat. Pieśni historyczne”. Franko cytuje strofę z czwartej pieśni Wasyla Szczurata, ukazuje nam obraz pierwszego metropolity Cerkwi Kijowskiej Hilariona, autora pierwszego wybitnego dzieła religijnego i literackiego Rusi Kijowskiej „Słowo o prawie i łasce”. Iwan Franko pisze: „W czwartym obrazku (chodzi o parafrazę „Słowa”) rozbrzmiewa do nas potężne, choć księgowe, Słowo Metropolity Hilariona na pochwałę pamięci Włodzimierza Wielkiego. Franko cytuje strofę z pieśni W. Szczurata: Chwalą wszystkie ziemie, wszystkie narody Swoich bohaterów od dawna... Chwalmyż i my! W nasze lata Ruś też bohaterami sławna. Dalej Iwan Franko podkreśla: „Autor na końcu wiernie zaznacza, że słowo Hilariona mężne aż po dziś dzień”, ono rzeczywiście — jedno z najlepszych dzieł staroruskiego piśmiennictwa i nie przestało dotąd przemawiać nam do duszy i serca”. Iwan Franko — jeden z niewielu ukraińskich historyków, którzy uznali Metropolitę Hilariona za genialnego założyciela kultury językowej Rusi Kijowskiej i jej obrońcę przed zakusami bizantyjskich mnichów. Bizantyjscy popi wyparli język ukraiński z chrześcijańskiej liturgii za czasów książęcych, narzucili nam siłą greckojęzyczny obrzęd cerkiewny. Zwycięstwo języka greckiego w walce o chrześcijaństwo Rusi Kijowskiej przyczyniło się z czasem do zwycięstwa nad językiem ukraińskim rosyjskich czarnych sutann, popów, którzy byli żołnierzami imperium rosyjskich carów, a nie misjonarzami wiary w Boga. I trwało to wiekami, i w naszych czasach wyraźnie przejawia się w zachowaniu sług głowy rosyjskiej cerkwi Cyryla, jego duchowni ojcowie wzięli do rąk broń i razem z armią Putina próbują zniszczyć armię ukraińską, nie zważając na to, że w naszym wojsku są nie dziesiątki, a setki rosyjskojęzycznych żołnierzy. tyki. Ale jest wielka różnica między akcentami kulturologicznymi w wielostrofowcach i długich wierszach wolnych a w lakonicznych tekstach. Jeśli w pierwszych jeszcze jakoś można wyjaśnić eksploatację cudzej frazy czy przejrzystą aluzję, to dla drugich jest ona nie do pomyślenia. Ceni się tylko niepowtarzalność własnego postrzegania. Ołeś Djak pokazał, że rozumie wagę tego pytania. Zwróćmy się chociażby do utworu „Kateryna Biłokur”: „ziemia zaś jaka błogosławiona droga — na blasku płócien Biłokur”. Tylko kilka wersów ma tekst, ale autor zdołał treściwie i dokładnie oddać istotę. Jak i w wierszu „Wniebowstąpienie”, poświęconym pamięci 22-letniego poety-ounowca, który wysadził się granatem, by nie wpaść w łapy enkawudzistów: „poeta zacisnął w ręce granat i nie ucieszyła się wroga krew”. 8. Słowne A od wzmianek o frazeologizmach i aforyzmach wytyczymy ścieżkę do innych tematów słowowyrazu i zaczniemy, być może, od neologizmów: ich w „świecie na wzniesieniu” napotykam niewiele, ale tak organicznie wpisują się w konteksty: „czułosłowo”, „cichopłynie”, „nieoddychanie”. Wreszcie, wnioskujcie sami: „tobie na uszko czułosłowo szepczę — gruchamy w raju pachnących traw”, „na brzegu rzeki siedzi rybak — wsłuchuje się jak cichopłynie czas”, „nieoddychanie — milczenia ciała takt”. P. S. A zakończyć te rozważania pragnę jeszcze jedną paralelą. Obecnie nierzadko mówimy o japońskich haiku i polskich fraszkach. Chwalebne! Ależ mamy także własne tradycje. Wystarczy chyba wspomnieć rubajjaty Petra Soroki, katreny Olhy Jaworśkiej, trzywiersze Wasyla Sahajdaka, palindromy Stanisława Bondarenki. Warto w tej (dalekiej od pełnej) liście poetów-lapidarników rozpatrywać również nazwisko Olesia Diaka. Swoją nową książką poczynił on pewne kroki ku utwierdzeniu tej tradycji. Nie wątpię, że trwać będą dalsze poszukiwania niecodziennego stylu wyrażania słowa, przede wszystkim w poetyckiej miniaturze. “na trawniku pasie się koń skrzydlaty — uzdeczka lśni niczym wers z wiersza”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn