Strona · s. 12strona oryginału ↗
Wzruszające chwile z Dziennika Szewczenki. 5 miniatur historycznych
Слово Просвіти, №07 за 2020 рік
Projekt „Szczegóły życia Szewczenki” realizowany jest ze świadomością słów poety z autobiograficznego „Listu T. Gr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „Ośmielam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Jednak nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Autor projektu po raz kolejny zwraca uwagę na mało znane, poruszające, czasem dramatycznie wzruszające wątki Dziennika Tarasa Hryhorowycza. Znawca twórczości Szewczenki pokazuje, że ten, mówiąc słowami samego poety, „sercem podyktowany” dokument historyczny jest bezprecedensowym zbiorem wyznań i poruszeń duszy Szewczenki. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. „Znalazłem mieszkanie Tatiany Pietrowny Kostomarowej...” Wracając z zesłania drogą z Astrachania do Niżnego Nowogrodu na parowcu „Kniaź Pożarski”, Szewczenko przypadkowo dowiedział się od pasażerki, mieszkanki Saratowa T. P. Sokołowskiej, „że M. I. Kostomarow wyjechał za granicę. A matka jego mieszka w Saratowie. Prosiłem ją o adres Kostomarowej i...” Na tym zapis z 30 sierpnia 1857 r. się urywa, zdanie pozostało niedokończone. Najwyraźniej, gdy tylko parowiec rzucił kotwicę w Saratowie, Taras Hryhorowycz natychmiast pospieszył do matki M. I. Kostomarowa. Właśnie tak! I ten niezwykle wzruszający czyn godny jest naszej uwagi i pamięci. Następnego dnia, 31 sierpnia, Szewczenko zanotował w Dzienniku: „Ledwie parowiec zdążył zatrzymać się przy saratowskim nabrzeżu, jak już byłem w mieście, i według wskazówek uprzejmej pani Sokołowskiej, jak po sznurku, bez pomocy drogiego woźnicy znalazłem mieszkanie Tatiany Pietrowny Kostomarowej. Dobra staruszka, poznała mnie po głosie, ale spojrzawszy na mnie, zwątpiła w swoje przypuszczenie...” Oczywiście, było to świadectwem tego, że Szewczenko zmienił się, postarzał. Ale i czasu już niemało upłynęło od ich poprzedniego spotkania — ponad dziesięć lat. Swoją drogą, kiedy latem 1858 r. M. I. Kostomarow spotkał się z Szewczenką, ten nie poznał go: „Znalazłem go w Akademii Sztuk Pięknych, gdzie dano mu pracownię. Taras Hryhorowycz nie poznał mnie i, oglądając mnie od stóp do głów, wzruszał ramionami i stanowczo powiedział, że nie może się domyślić i nazwać po imieniu tego, kogo przed sobą widzi. Kiedy jednak wymieniłem swoje nazwisko, rzucił mi się na szyję i długo płakał”. Ale wróćmy do Dziennika Szewczenki: „Przekonawszy się zaś, że to naprawdę ja, a nie kto inny, przywitała mnie jak rodzonego syna radosnym pocałunkiem i szczerymi łzami”. Kostomarowa Tatiana Pietrowna (1798—1875), matka M. I. Kostomarowa. Po raz pierwszy poeta widział ją w 1846 r., a potem — w kwietniu 1847 r., następnego dnia po aresztowaniu, kiedy wieziono go już z Kijowa do Petersburga. Na pierwszej stacji pocztowej w Browarach Szewczenko przypadkowo spotkał nie tylko Tatianę Pietrowną, ale także A. L. Kragielską — narzeczoną M. I. Kostomarowa oraz jej matkę, które również jechały do stolicy. Alina Leontijiwna wspominała: „...Taras podszedł do naszego powozu z łzą, która błysnęła w jego szarych oczach, przygaszonym głosem powiedział: »Oto biedna matka Mykoły, a to, zapewne, jego młodziutka żoneczka. Oj, biada, biada ciężka, nieszczęście matkom i dziewczynie«. Wypowiedziawszy te pełne smutku słowa, Taras Hryhorowycz wycałował się z nami... Zdołał tylko powiedzieć nam, że osobiście o siebie się nie martwi, ponieważ jest samotny, »burlaka«, a »Mykoły mi żal, bo ma matkę i żoneczkę, i on w niczym nie jest winien, chyba w tym, że się ze mną pobratał. Wybacz mi, mateczko, i nie przeklinaj!« Znów wycałował się z nami, wsiadł z żandarmami do wozu...” Duszę rozpala i serce rozrywa ten dramatycznie wzruszający obraz... Dziewiętnastego maja 1847 r., przebywając w kazamacie III Oddziału Kancelarii Jego Cesarskiej Mości, Szewczenko zobaczył przez kraty na dziedzińcu matkę M. I. Kostomarowa, która przyszła do zarządzającego III Oddziałem L. W. Dubelta dowiedzieć się o los syna. To popchnęło go do napisania przejmującego wiersza „N. Kostomarowu” („Wesołe słoneczko chowało się...”), w którym boleśnie i z poświęceniem wybrzmiał temat samotności Szewczenki w nieszczęściu. I przypomniałem sobie swoją wieś. Kogo ja tam, kiedy porzuciłem? I ojciec i matka w grobie... I żalem serce się zapiekło, Że nie ma komu mnie wspomnieć! Patrzę — twoja, mój bracie, matka Czarniejsza od czarnej ziemi, Idzie, jakby z krzyża zdjęta... Modlę się! Panie, modlę się! Chwalić Ciebie nie przestanę! Że ja z nikim nie podzielę Mojego więzienia, moich kajdan! Jak wiadomo, M. I. Kostomarowa pojechała za synem do Saratowa, dokąd został zesłany. Już w październiku 1857 r. w liście do M. M. Łazarewskiego Szewczenko nie zapomniał powiadomić: „W Saratowie widziałem się ze starą Kostomarychą, czekała na niego (syna. — W. M.) z zagranicy do 15 września”. Podczas spotkania z T. P. Kostomarową Szewczenko na osobnej kartce zapisał zacytowany wiersz (z pewnymi różnicami w stosunku do „Małej książeczki”) i podarował go Tatianie Pietrownie. W tym autografie tytuł brzmi — „Nikołaju Iwanowiczu Kostomarowu”, data — „1847 maja 19”, co wskazuje na dzień widzenia T. P. Kostomarowej z M. I. Kostomarowem, uwięzionym w kazamacie III Oddziału, oraz podpis „T. Szewczenko”. Później w liście do M. I. Siemiewskiego, redaktora-wydawcy czasopisma „Russkaja starina” — M. I. Kostomarow pisał o tym: „Po powrocie do ojczyzny dowiedziałem się, że Szewczenko, zwolniony z Twierdzy Pietrowskiej na brzegu Morza Kaspijskiego, gdzie przebywał w służbie wojskowej, płynął parowcem po Wołdze, zatrzymywał się w Saratowie, zachodził do mojej matki, która mieszkała wtedy w tym mieście, i przebywał u niej kilka godzin. Tutaj przekazał jej dedykowany mi wiersz, napisany przez niego podczas przebywania pod śledztwem, z tego powodu, że niespodziewanie zobaczył z okna pokoju, w którym siedział jako aresztowany, moją matkę, która przechodziła obok”. W Dzienniku Taras Hryhorowycz zapisał: „I, Boże mój, czego my z nią nie wspominali, o czym my z nią nie rozmawiali”. Matka M. I. Kostomarowa pokazywała mu listy swojego syna z zagranicy i płatki fiołków, przysłane przez niego w jednym z listów ze Sztokholmu z 30 maja. „Ta data przypomniała nam fatalne 30 maja 1847 roku, i my, jak dzieci, zarydaliśmy”. Tego dnia ogłoszono wyrok aresztowanym uczestnikom Bractwa Cyryla i Metodego, a Szewczenkę przekazano z III Oddziału do ministerstwa wojny w celu wcielenia jako szeregowca do Oddzielnego Korpusu Orenburskiego. Taras Hryhorowycz przyszedł do T. P. Kostomarowej w południe, a rozstali się... „O pierwszej godzinie w nocy rozstałem się z najszczęśliwszą i najszlachetniejszą matką najwspanialszego syna”. Tutaj najstosowniej przytoczyć słowa I. M. Dziuby, odnoszące się do spotkania Szewczenki z T. P. Kostomarową: „Czytając ten zapis, myślisz, na ile Szewczenko żył uczuciem przyjaźni, jak kochał swoich przyjaciół, jak cieszył się z nich i jak mógł być szczęśliwy ich szczęściem... To ta wysoka miara duchowej więzi z ludźmi, która objawiła się także w przejmującym liryzmie jego poezji, w jego »współodczuwaniu« za swoich bohaterów oraz stałym zmysłowym »kontakcie« z nimi”.
W poezji Szewczenki leksemy kwiat, kwiaty i ich pochodne występują ponad 40 razy, ale w przeważającej większości metaforycznie — w odniesieniu do dzieci i kobiet, a także do myśli poety… Powiedzmy: „Myśli moje, myśli moje, / Kwiaty moje, dzieci!” Albo „Moje drogie dziewczątka, / Różane kwiaty”. W „Rozrytej mogile” (1843) poeta przemawiał w imieniu Ukrainy: „Małe dzieci doglądałam, Zwyczaju uczyłam. Wyrastały moje kwiaty, Moje dobre dzieci…” Wszakże w Dzienniku Szewczenki znajduje się mało zauważony zapis, dokonany 12 września 1857 r. w przystani Spaski zaton: „Okolica przepiękna, otoczona młodymi dębowymi gajami i, pomimo chłodnej pogody, w gajach zachowała się świeża zieleń i niektóre kwiaty, z których zebrałem mały bukiet i... wręczyłem go najmilszej barowej Medem, jednej z pasażerek „Kniazia Pożarskiego” i żonie jednego z kapitanów kompanii Merkurego. Miła, powabna kobieta”. Jakiż namiętny porusz serca Szewczenki! Były zesłaniec, poeta i malarz już półtora miesiąca czuł się wolny i był to piękny uczynek galanta… W tym kontekście przypomniało mi się, jak w 1843 r. młody i zapalony Szewczenko sam wypraszał kwiat u kobiety, która mu się spodobała, o czym opowiedział w swoich wspomnieniach O. S. Afanasjew-Czużbinski: „Dawno, jeszcze w pierwszych czasach naszej znajomości, długo siedział przy niej na balu i wciąż prosił ją na pamiątkę choć o jeden błękitny kwiat, którymi była ozdobiona suknia. Młoda kobieta żartowała i żartem odmawiała. Taras Hryhorowycz jednak przyłapał moment i oderwał kwiat. Tak to się skończyło. Jakieś dwa lata później przypadkowo zobaczyłem u niego tę relikwię. Taras Hryhorowycz nieco się zmieszał. — Sławna młódka, — powiedział mi, — i tak przyjemna, że wydaje się, iż zapomnisz, a zobaczysz, to znów tak cię ciągnie…” Chodziło o H. I. Zakrewską (1822—1857), której Szewczenko pięć lat później, w 1848 r., na zesłaniu poświęcił wiersz „H.Z.” („Nie ma gorzej, jak w niewoli”): Nie ma gorzej, jak w niewoli O wolę wspominać. A ja O tobie, wolności moja, Oto przypominam. Nigdy Ty nie wydawałaś mi się Taką pięknomłodą [I] prześliczną taką, Tak, jak teraz na obczyźnie, A jeszcze w niewoli. Czy wspomniał wtedy Szewczenko o kwiecie, który zerwał z sukni tej kobiety? Wszakże, abyśmy nie zapomnieli jej, naprawdę pięknomłodej i prześlicznej, artysta pozostawił nam zdumiewający portret H. I. Zakrewskiej, wykonany w grudniu 1843 r. we wsi Berezowa Rudka. Więc chce się zapytać, co w ogóle mo- „Ja kupiłem im słodkich pierożków…” Trzydziestego września 1857 r., przebywając w Niżnym Nowogrodzie, Szewczenko dokonał takiego zapisu w Dzienniku: „Pogoda przepiękna. Wyszedłem na bulwar. Między inną publicznością spotkałem na bulwarze dzieci — trzy dziewczynki i chłopca. Prześliczne i żwawe dzieci… W ogóle wydały mi się podobne do trupy małych komediantów. Doszedłem z nimi do cukierni, kupiłem im słodkich pierożków za pół rubla i zapoznałem się. Zwać je: Katia (najżwawsza), Nadia i Dunia, a chłopca Sanią... Żegnając się, prosiły mnie do siebie w gości…” Niespodziewanie wyrazisty, swobodny i wzruszający akcent od samego Szewczenki do licznych wspomnień o tym, jak kochał dzieci. O. S. Afanasjew-Czużbinski wspominał, że na Ukrainie wielką pociechę miał Szewczenko z wiejskich dzieci, które całymi dniami przebywały na ulicach. Taras Hryhorowycz nie raz przyłączał się do ich grupy i, dodawszy otuchy płochliwemu towarzystwu, opowiadał im bajki, śpiewał dziecięce piosenki, których znał bez liku, poważnie robił piszczałki i wkrótce zdobywał przychylność wszystkich dzieciaków. M. K. Czały ma podobny wątek o tym, jak w sierpniu 1859 r. na kijowskim przedmieściu Priorka, gdzie wynajmował mieszkanie, Szewczenko urządził święto dla dzieci: „Ich nabiegło z pół setki. Taras Hryhorowycz tymczasem poszedł na bazar i nakupił tyle łakoci, że z trudem doniósł do mieszkania. Podwórko posypano świeżo skoszoną trawą, dzieci turlały się i przewracały, wypełniając okolicę dźwięcznymi wesołymi głosami. Lecz na tym się jeszcze nie skończyło: po obiedzie przekupka przywiozła pełny wóz jabłek, gruszek, pierników, obwarzanków itd. To drugie częstowanie było urządzone już za miastem, na wygonie niedaleko Priorki, dokąd gospodyni, obawiając się o całość swojego sadu, wyprawiła hałaśliwą gromadę razem ze swoim lokatorem. A Taras Hryhorowycz był sam nie swój: biegał, krzątał się, śmiał się, psocił”. We wspomnieniach O. S. Afanasjewa-Czużbinskiego jest ciekawa opowieść o tym, jak w 1846 r. w Kijowie przy Złotych Wrotach, których ruiny Szewczenko malował, zareagował na płacz dziewczynki, którą pozostawiła bez opieki niania: „Podchodzę do Złotych Wrot i co widzę? Taras Hryhorowycz rozścielił swoją kwiecistą chustkę, na niej posadził trzyletnią dziewczynkę i ze skrawków papieru majstruje jej jakąś zabawkę”. Przekonujące i poruszające świadectwa pamiętnikarskie, które przenikają duszę! Wszakże dla mnie najbardziej wzruszający jest lapidarny zapis Szewczenki w Dzienniku na zesłaniu 11 lipca 1857 r. o tym, że natrafił na mokrą ścieżkę z odciskami miniaturowych dziecięcych nóżek: „Ja podziwiałem i śledziłem ten maleńki dziecięcy ślad, póki on nie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
