Strona · s. 4strona oryginału ↗
Intelektu wystarczy. Problemy z sumieniem, czyli Defekt głównego zwierciadła
Слово Просвіти, №07 за 2020 рік
Witalij ABLICOW
Krajowe i diasporowe elity – ratunkowe kroki naprzeciw „Czego brakuje ukraińskiej nauce, aby wyjść na światowy poziom?
— Dla rozwoju nauki ważne są nie tylko finanse… Problem jest o wiele głębszy. To i kwestia organizacji procesu naukowego, a nawet mentalności… Na początek wystarczy po prostu skopiować europejskie doświadczenie… Jestem pewien, że nauka w Ukrainie może stać się częścią europejskiej przestrzeni naukowo-badawczej…”
To fragment wywiadu z fizykiem Ł. Ponomarenką (Uniwersytet w Lancaster, Wielka Brytania). Bada on grafen — jedno z odkryć, które uważa się za najistotniejsze ze światowych superosiągnięć naukowych ostatnich dziesięcioleci, ponieważ zastąpi on między innymi tranzystory (autorzy — nobliści z 2010 roku A. Geim (dziadek tego naukowca — ukraiński Niemiec, aktywista Centralnej Rady lat 1917–1919, charkowianin M. Bayer) oraz K. Nowosiołow).
Podobnych wniosków-rad jest niemało.
Ponad dwie dekady temu poetka Lina Kostenko nazwała jedną z globalnych przyczyn naszych nieszczęść — defekt głównego zwierciadła (pod koniec swojego wykładu poetka, wspominając baśń Andersena „Królowa Śniegu” i zwierciadło, które dobro szybko przemienia w zło, zaczęła mówić o elicie narodowej, jej odpowiedzialności za losy Ojczyzny. Przy okazji warto przypomnieć, że dziesięć lat przed wykładem Liny Kostenko za oceanem w kosmos wystrzelono teleskop „Hubble”, który początkowo z różnych nieprzewidzianych przyczyn przesyłał na Ziemię niewyraźne zdjęcia przestrzeni wszechświata — jak się okazało, przyczyną wszystkiego był właśnie defekt głównego zwierciadła „Hubble’a”. Kilka wymuszonych ekspedycji astronautów uratowało i naprawiło sytuację).
Lina Kostenko z troską mówiła o ukraińskich ziemskich problemach w Kijowie, a powrót do pełnowartościowej pracy „Hubble’a” nastąpił w nieskończonej głębi przestrzeni kosmicznych.
Czym więc zajmują się nasi liderzy-przewodnicy, którzy powołani są swoimi losami do likwidacji defektów ukraińskiego głównego zwierciadła?
Nawiasem mówiąc, jednym z czołowych uczestników projektu „Hubble” jest amerykański Ukrainiec, astronom Ołeksij Filippenko.
Ukraina posiada wysoki potencjał intelektualny, który, niestety, jest mało znany zarówno proeuropejskiej elicie, jak i szerokiej opinii publicznej.
Nie wątpię, że następne akapity wywołają u wielu czytelników ironiczne, a nawet sceptyczne uśmiechy (ale wierzę, że u ich oponentów będzie nie mniej radości z naszego imponującego potencjału umysłowego i wynalazczego).
Co jest, to jest: bez udziału naszych intelektualistów-entuzjastów mało co dzieje się i jeszcze wydarzy na świecie. Na potwierdzenie tej myśli przytoczymy kilka przykładów — i to nie tylko z horyzontów zrodzonych z inicjatywy A. Nobla (przy okazji zauważmy, że obecnie 51 laureatów Nagrody Nobla wskazało w autobiografii, że jest potomkiem osób wywodzących się z Ukrainy — innymi słowy, „nasz”. A to ponad dwa razy więcej, niż osiągnęli razem Polacy i Rosjanie).
Zatem kontynuujmy temat badania i podboju Kosmosu.
Galicjanin I. Bohaczewski (1928, Sokal na Lwowszczyźnie — 2010, Los Alamos, USA) — autor formuły „Bohachesky function”, która pozwala konstruktorom statków międzyplanetarnych określać strumienie energetyczne w powietrzu i kosmosie. Odkrycia I. Bohaczewskiego umożliwiły realizację programu lotu na Księżyc i powrotu astronautów na Ziemię.
Kijowianin J. Jackiw (urodzony na Iwano-Frankowszczyźnie, 1940) w 2003 roku został laureatem nagrody im. René Descartesa Unii Europejskiej za udział w badaniach astronomicznych, mających zapewnić wysoką precyzję pracy systemów satelitarnych.
B. Hnatiuk (1915, Tarnopolszczyzna — 1998, USA) w 1993 roku został uhonorowany prestiżowym wyróżnieniem Amerykańskiego Instytutu Aeronautyki i Astronautyki (AIAA) za aktywny udział w realizacji projektów rakietowych USA, badaniach w ramach NASA (Narodowej Agencji Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej USA) dla realizacji wielkoskalowych projektów kosmicznych, w szczególności produkcji międzykontynentalnych rakiet balistycznych „Trident” („Trójząb”).
Zakarpacianin N. Holoniak (urodzony w 1928 roku w USA) stworzył pierwszą na świecie funkcjonalną diodę elektroluminescencyjną i półprzewodnikowy laser światła widzialnego. Jego wynalazki pozwoliły opracować czerwone lasery, które wykorzystuje się w odtwarzaczach CD i DVD. Odznaczony Narodowym Medalem Nauki USA (1990).
Nawet powszechny w naszym współczesnym życiu telefon komórkowy stworzył człowiek wywodzący się z Ukrainy — współczesny amerykański wojskowy inżynier radiowy Martin Cooper (matka jego urodziła się w Pawłyszu na Kirowohradszczyźnie, a ojciec w Skwirze na Kijowszczyźnie).
Nieznany współczesnej Odessie J. Nowikow — pionier UNR (Ukraińskiego Ruchu Noblowskiego). Że krajowa elita do 1991 roku — ogłoszenia Niepodległości Ukrainy — nie miała możliwości zajęcia należnego jej czołowego miejsca w międzynarodowym ruchu naukowo-oświatowym, to zrozumiałe: imperium wiekami zabierało wszystko, co najlepsze i najrozumniejsze, co mieliśmy.
Jakiw Nowikow
Obecnie jesteśmy wolni. RUCH zjednoczył i skonsolidował wszystkich i, korzystając z rozpadu ZSRR, spróbował położyć kres panowaniu w Ukrainie obcych. Ale po pierwszych krokach należało realizować kolejne i przekształcić nasze państwo z potężnym potencjałem naukowo-technologicznym w przodujące europejskie, czym wzmacniać pozycję Ukrainy na arenie międzynarodowej.
Dotyczy to również ruchu noblowskiego, który zrodził się w Ukrainie zaraz po powstaniu jego w Europie i na świecie.
Zrozumiałe, że nic tak po prostu nie powstaje. Zawsze musi pojawić się impuls dla dobrego i pożytecznego zjawiska.
W 1849 roku w Odessie urodził się Jakiw Nowikow — przyszły znany socjolog i ekonomista. Zdobywszy wykształcenie na miejscowym uniwersytecie i zostawszy na nim profesorem, uczony pewnie ugruntował swoją pozycję w Europie jako intelektualista, którego głosu słuchali współcześni. Nieprzypadkowo idee J. Nowikowa i jego współmyślicieli są aktualne również dzisiaj. W 1975 roku w USA ujrzały światło dzienne zbiór artykułów i książki J. Nowikowa (zainicjował to laureat Pokojowej Nagrody Nobla z 1933 roku, angielski publicysta R. Angell — aktywny bojownik o pokój i międzynarodowe bezpieczeństwo).
Niestety, w Odessie życie i działalność J. Nowikowa są prawie nieznane, nawet na miejscowym uniwersytecie. I to wtedy, gdy przyczynił się on do kandydowania 7 godnych pretendentów, a 6 z nich zostało noblistami. Według wstępnych danych — jest to największe osiągnięcie licznych nominatorów (tych, którzy przedstawiają komitetom noblowskim osoby godne wyróżnienia).
Przy okazji dodajmy, że Odessa dała światu dziesięciu laureatów Nagrody Nobla. Są to rosyjskojęzyczni poeci A. Achmatowa (urodzona w Odessie), B. Pasternak (rodzice odescy), Amerykanie: prozaik Saul Bellow, biofizyk R. Yalow, ekonomista R. Fogel, biochemik I. Rose, piosenkarz-poeta B. Dylan, fizyk A. Ashkin, brytyjski dramaturg H. Pinter, francuski fizyk S. Haroche. Zatem Ukraiński Ruch Noblowski to obecnie zjawisko, które zasługuje na aktywną uwagę społeczną.
W 2001 roku ujrzał światło dzienne encyklopedyczny informator „Laureaci Nagrody Nobla. 1901—2001”. Dzisiaj jeden z jego autorów — znany działacz społeczno-polityczny, akademik NAN Ukrainy S. Dowhyj zainicjował wznowienie uzupełnionego tomu (od 2001 do 2020 roku). Wkrótce w Internecie pojawi się „Biuletyn organizacji społecznej „Inicjatywa wsparcia ruchu noblowskiego”, będą realizowane inne projekty.
UNR to ogólnoukraińska rzeczywistość. Jego zwolennicy działają w wielu miastach Ukrainy. Z wydań książkowych przede wszystkim wymienimy: „Noblowska elita intelektualna i Ukraina” O. Łewczenki, serię „Niech nie gaśnie świat nauki” W. Szenderowskiego, „Pod znakiem Nobla” Ł. Szklara i A. Szpytala oraz „Rodzina Noblów” I. Czekmana. Ukraińska biblioteka noblowska stale się powiększa dzięki naukowcom M. Sułymie, Ju. Kyłymnykowi, M. Dowbence i innym. Wszystko poznaje się w porównaniu. Dla głębszego zrozumienia powyższego przytoczymy przykłady rozwoju ruchu noblowskiego we Lwowie, gdzie sytuacja dotycząca jego rozwoju, jak to mówią, nie jest lepsza od odeskiej. Naturalnym skutkiem jest utrata przez znaczną część społeczeństwa poczucia odpowiedzialności moralnej, a także ważności szacunku do państwa. Właśnie to, w moim głębokim przekonaniu, doprowadziło do zwątpienia w naszą zdolność do rozwijania nauki (tysiące naszych rodaków, emigrując z Ukrainy, osiągnęło na obczyźnie (jak widać z przytoczonych przykładów) imponujące sukcesy. Lecz przykro, że mało o tym wiedzą nie tylko uczniowie i studenci (oprócz jednostek), ale i krajowi naukowcy (znowuż, oprócz jednostek). A niektórzy w ogóle otwarcie dziwią się, że na podobne tematy jest sens prowadzić rozmowę. Iwan Franko. W latach 2011—14 ujrzała świat dwutomowa encyklopedia „Lwowski Uniwersytet Narodowy imienia I. Franki” (1477 stron). Jest w tym fundamentalnym, wspaniale ilustrowanym wydaniu artykuł o naszym wybitnym pisarzu, myślicielu, działaczu społeczno-politycznym I. France (autorzy W. Kornijczuk, B. Tychołoz). Ale wiersz o tym, że w 1916 roku I. Franko był nominowany do Nagrody Nobla, w artykule nie istnieje. I to we Lwowie, z którym związane są losy noblistów E. Kendela (laureat z 2000 roku, ojciec z lwowskiego przedmieścia Ołeskiw) oraz Z.-J. Stachiwa (wyróżniony w 2007 roku, rodzice galicjanie); nominowanych do wysokiej nagrody M. Bubera, O. Balcera, R. Weigla, M. Goldhabera; nominujących B. Kamieńskiego, A. Kalinę, G. Roszkowskiego, A. Becka, W. Szymonowicza, L. Popielskiego, H. Kadia, H. Halbana, J. Prusa, S. Bodzyńskiego, A. de Marsa i innych, którzy kandydowali do prestiżowego międzynarodowego wyróżnienia nie tylko galicyjskich, ale i europejskich oraz światowych naukowców. Jedynie w artykule o R. Weiglu (autor S. Hnatusz) — wybitnym mikrobiologu światowego poziomu, docencie Uniwersytetu Lwowskiego, zaznaczono, że uczony został wysunięty do zdobycia Nagrody Nobla. Dodajmy, że w encyklopedii jest nieznaczna informacja, z której wyróżnimy artykuł J. Krawca „Noblowscy laureaci z literatury”, gdzie zaznacza się, że na uczelni czytają wykłady na wskazany temat i planują wydania poświęcone mu. „Mamy to, co mamy”. Od dawna i obecnie. Zatem, choć smutno przyznawać, Ukraińcy i pochodzący z Ukrainy na obczyźnie są zdolni wywalczyć prestiżowe miejsca w szeregach światowej elity, a w domu są outsiderami. Czy to intrygi starogreckich bogiń Mojr, które przędą nam nić losu? Czy nasza odwieczna kompromisowość i obojętność? Przeżywamy sytuację znacznie trudniejszą, jeśli w ogóle można porównywać tragedie społeczne: obecną i minionych czasów.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
