Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

„Daj, Boże, naszej udręczonej Ukrainie wolności i szczęścia!” W 100. rocznicę urodzin Wołodymyra Malyka

Слово Просвіти, №07 за 2021 рік

Lidia WICENIA „Moja literacka dola jest szczęśliwa, czytają mnie” 21 lutego mija sto lat od urodzin znanego ukraińskiego pisarza Wołodymyra Malyka (prawdziwe nazwisko – Syczenko). Jubileusz wybitnego mistrza powieści historyczno-przygodowych, laureata nagród literackich imienia Łesi Ukrainki, Hryhorija Skoworody i Fundacji im. Tarasa Szewczenki, obchodzony jest na szczeblu państwowym. W jego rodzinnych Lubnach na Połtawszczyźnie, jak poinformował syn pisarza, założyciel i przewodniczący obwodowej fundacji dobroczynnej „Słowo” im. Wołodymyra Malyka, laureat obwodowej nagrody literacko-artystycznej im. I. P. Kotlarewskiego Ołeksandr Syczenko, także przygotowuje się do jubileuszu. Odbędą się m.in. uroczystości z okazji wręczenia corocznej nagrody im. Wołodymyra Malyka, ustanowionej dwadzieścia lat temu – zazwyczaj nowi laureaci otrzymują nagrody w dniu urodzin pisarza, który przypada na Dzień Ojczystego Języka. Przygotowano jaskrawy, bogato informacyjny plakat jubileuszowy, opracowano szereg interesujących nowych wydań, wśród nich – bibliograficzny przewodnik „Wołodymyr Kyrylowycz Malyk (1921–1998). Do 100-lecia urodzin” w serii „Pisarze Połtawszczyzny”, w którym przedstawiono publikacje pisarza oraz naukowe, publicystyczne i artystyczne źródła o nim i jego twórczości. Ołeksandr Wołodymyrowycz przesłał mi także nową, niedawno wydaną książkę w trzech częściach: Wołodymyr Malyk „Wspomnienia. Listy do brata i przyjaciela” (listy pisarza do Petra Syczenki). Redaktorami są Ołeksandr Syczenko i Ninа Iwanicka (Syczenko). Książka obejmuje znaczny okres czasu (lata 20.–90. XX wieku). Petro Syczenko – odległy krewny, brat stryjeczny Wołodymyra Kyrylowycza, przyjaciel z dzieciństwa – zachował i uporządkował listy według lat (łącznie 560 z okresu od 1950 do 1998 roku). Wydano także bibliograficzny przewodnik „Imieniu pisarza-patrioty. Laureaci i dyplomanci literacko-artystycznej nagrody im. Wołodymyra Malyka”. Ołeksandr Wołodymyrowycz bardzo wiele zrobił dla upamiętnienia imienia swojego ojca – już po śmierci pisarza wydał opracowany przez autora zbiór wczesnych wierszy „Czerwone maki”, dziennik (notatki dla siebie) pod tytułem „Niebieska księga”, niedokończoną powieść „Aksamitki” oraz bohaterskie baśnie-legendy „Żurawie-żurawiki”. Ukazały się dwie książki badaczy-rodaków Ihora i Wałerija Kozjurów: „Wołodymyr Malyk: życie i twórczość” oraz „Niezapomniany Wołodymyr Malyk”, a także wspomnienia współczesnych o mistrzu słowa „Lekcje Wołodymyra Malyka”. Sam pisarz w autobiografii podsumował: „Życie było niełatwe. Zrobiłem niewiele, mogłem znacznie więcej. Mimo to moja literacka dola jest szczęśliwa i czytają mnie. I to jest najważniejsze...”. Tak, czytano i czyta się wznowione powieści historyczne Wołodymyra Malyka i to rzeczywiście jest dla pisarza najważniejsze, lecz trudno zgodzić się, że „zrobił niewiele”. Przypomnijmy choćby główny dorobek literacki rodaka, jego powieści i powieści historyczne, które dziś nazywamy rodzimą klasyką: „Żurawie-żurawiki” (1957), „Czarodziejski pierścień” (1959), „Czarny równik” (1960), „Mściciel z lasu” (1962), „Czerwona róża” (1963), „Nowicjusz” (1965), „Tajny poseł”: „Poseł Urusz-szajtana” (1968), „Firman sułtana” (1969), „Czarny jeździec” (1976), „Jedwabny sznurek” (1977); „Ślad prowadzi do morza” (1975), „Książę Kyj” (1980), „Dwoje nad przepaścią” (1983), „Czerwone tarcze” (1985), „Pali się świeca” (1992), „Droga Mleczna” (1993), „Książę Ihor” (1999). Szedł w wędrówki po schodach wieków. Pod koniec czerwca 1998 roku, kiedy umówiliśmy się z Wołodymyrem Kyryłowyczem na spotkanie, nie mogłam wiedzieć, że w liście do przyjaciela z 5 kwietnia napisał on już proroczo: „Chyba rok 1998 jest moim ostatnim rokiem. Każdego dnia powtarzam twojego wiersza – »Zamyka się księga życia…«”. Pamiętam jednak to przeczucie, które opisałam jako wstęp do wywiadu: „…kwitnie lato, a w tym podwórku ogarnął mnie jesienny nastrój. Halyna Leontijiwna i Wołodymyr Kyryłowycz przywitali mnie serdecznie – oboje poruszają się o kulach, oboje siwi, z jesienną mądrością w oczach. Chyba stąd ten nastrój na podwórku, pod starymi drzewami…”. Ta rozmowa była wyjątkowa. „Włączyłam dyktafon i słuchałam niezwykłej opowieści, jakbym szła obok pisarza jego trudną drogą – od dzieciństwa do dzisiaj. Cieszyłam się bogactwem jego wspomnień i już przymierzałam, ile miejsca dadzą mi w gazecie, żeby to wszystko zmieścić… I wtedy Wołodymyr Kyryłowycz powiedział: »To nie dla gazety, to dla Pani«”. Nie dla gazety – a przecież mówił do dyktafonu! Sądzę, że już wtedy rozumiał, iż jego opowieść stanie się później dodatkiem do wywiadu i powie znacznie więcej o jego życiu. Tak się też stało. Opowiadał, że do pisarstwa przygotowywał się od małego, wiersze pisał już w drugiej klasie. A w 34-tym roku zabrał się za prozę. Jeszcze w dzieciństwie napisał opowiadanie o głodzie. Pod koniec lat 90. ubiegłego wieku nie była to już zakazana tematyka, choć wiedzieliśmy wtedy znacznie nie wszystko. I oto Wołodymyr Kyryłowycz tylko dyktafonowi powierzył wówczas historię, której był świadkiem, a która przez całe życie dręczyła jego serce. „Bawiliśmy się w chowanego. Pobiegłem do sąsiedniego ogrodu, gdzie na miedzy rósł duży krzew bzu. Bez właśnie kwitł, takie było bujne lato… Rozchylam ten krzew i nagle widzę: na suchych, połamanych patykach sterczy główka mojej koleżanki. Zakrwawiona, pełno much. Takie czarne włosy… Była o rok młodsza ode mnie. Widzę – Mania. Tak krzyknąłem… Cała wieś zbiegła się. Zobaczyli to i poszli do chaty. I ja z nimi. W piecu pali się ogień. Żeliwo. I – porąbane nogi i ręce sterczą z tego żeliwa. Przy stole siedzi matka z takimi krwawymi, czarnymi oczami… Sąsiadka, Uljana Hryhorujiwna, od razu powiadomiła wiejską radę. Przyjechała milicja, zabrali matkę. I oto napisałem opowiadanie. Choć byłem jeszcze mały, już rozumiałem, że nie wolno pisać, że to wydarzyło się w moich Nowosiłkach, za władzy radzieckiej. Więc napisałem, że to się stało w Stambule. I przeczytałem to opowiadanie w wiejskim domu kultury, było tam mnóstwo ludzi, wszyscy płakali. Po kilku dniach wezwano ojca do rady wiejskiej. Przyjechał komendant milicji – wtedy było GPU – i mówi ojcu: »Dobrze mu sprawdź pasem, żeby nie pisał. Bo i ty będziesz przy białych niedźwiedziach, i on tam będzie«”. Od ojcowskiego pasa chłopca uratowała mama, wykrzykując: „On pisał prawdę!”. Za prawdę karano – takie były pierwsze lekcje życia i twórczości. „Urodziłem się na pograniczu Polesia i Lasostepu, w pobliżu Kijowa. Wspaniałe lasy i bogate pola sąsiadowały z pełnowodnym Irpieniem, który słynął z ryb i pachnących łąk siennych, aż do 1947 roku, kiedy przyszli melioratorzy i wykopali koryto, osuszyli łąki, zepsuli odwieczną przyrodę – opowiadał pisarz. – W rodzinie panowała zgoda, miłość. Od matki, babci i dziadka Pyłypa słyszałem wiele opowieści o przeszłości, przejąłem setki pieśni ludowych. A wyższej poezji, niż ta, która jest w pieśni ludowej, połączonej z boskim ludowym melosem, nie spotkałem nawet u największych poetów… W naszym domu główną książką był »Kobzarz«. Kiedy nauczyłem się czytać, czytałem go na głos niepiśmiennej matce i młodszemu bratu i nie raz płakałem nad nieszczęśliwym losem Kateryny, służącej, i innych bohaterów Tarasa Szewczenki. To były główne emocjonalne źródła mojej przyszłej pasji do twórczości literackiej”. Na pytanie, dlaczego wybrał właśnie tematykę historyczną, odpowiedział: „Historia to zastygłe, dawno przebrzmiałe życie. Wielu wydaje się ono martwe. Ale dla mnie nie. Bo znam historię i jest dla mnie jak żywa. Słyszę odległy tupot końskich kopyt hord Batu, idących na Kijów, wyczuwam gorzki zapach tatarskich ognisk na postojach, widzę tysiące chudych, ciemnych, żylastych batyrów ze skórzanymi chardżunami – workami na łup… Zanim zostałem pisarzem, przeczytałem tysiące książek – i nie tylko o Indianach czy szpiegach, ale także naukowych – i wzbogaciłem swoją pamięć wiedzą o historii własnego narodu i historii ludzkości… W mojej głowie już od czasów szkolnych zaczęła się kształtować taka schematyczna, taka chronologiczna tablica: jak marsze – idą stulecia. I na tych stopniach widzę wydarzenia. Tam – rzadko, z braku materiału, a im dalej, tym gęściej. Najgęściej nasze, dwudzieste stulecie. Kiedy nie ma o czym pisać, myślę sobie: wędruję po swoich piętrach… Wchodzę wyżej. Napisałem powieść »Książę Igor«. Idę wyżej – Jarosław Mądry. O… Taki książę – Jarosław, i jeszcze mądry. Idę dalej, wyżej. I docieram do 1185 roku. »Słowo o wyprawie Igora«. O, Boże… Tak byłbym nie pamiętał. Uczyłem go – nie wiedziałem, uczyłem uczniów – nie wiedziałem: kto go napisał, kiedy, co i jak? To właśnie, mówię, jest mój temat…” W dzienniku, w „Niebieskiej księdze”, Wołodymyr Kyryłowycz opisał, jak szukał autora „Słowa”, zastanawiając się: „dlaczego odnosił się przychylnie do obu – i do Igora, i do Światosława Kijowskiego – skoro ci książęta nierzadko wojowali ze sobą? Czy Boian naprawdę istniał i dlaczego o nim nie ma ani słowa w kronikach? I wiele innych »dlaczego« wyjaśnia się w nowym wariancie mojej powieści (chodzi o powieść »Książę Igor. Słowo o wyprawie Igora«. – aut.)”. „Słowo" staje się jasne i zrozumiałe dla każdego. Dlatego nie żałuję, że przez siedemnaście lat sporadycznie pracowałem nad tą powieścią i nad tłumaczeniem „Słowa". I jeszcze podkreślałem: „„Słowo" także przywłaszczyli sobie nasi „bracia", choć jest to utwór dawnej literatury ukraińskiej. To bezsporne". Pisanie o historii Ukrainy było niebezpieczne W trzech właśnie wydanych książkach wspomnień i listów Wołodymyra Malyka – „cały ocean”, jak sam mówił o historii, ciekawych rozważań, odkryć, bolesnych wyznań, szczerych, otwartych spowiedzi wielkiego, zranionego serca, przepełnionego po brzegi dobrocią i miłością do życia, do całego świata. Rzeczywiście do całego – bo „Nie było takiej wysepki na mapie, ani rzeki, miasta czy grzbietu górskiego, których bym nie znał. Marzyłem o odległych zakątkach Ziemi i chciałem zostać podróżnikiem, marzyłem o wstąpieniu na wydział geograficzny”. Jeszcze jako chłopiec opracowałem nawet wyraźną trasę podróży łodzią i razem z kolegą uciekłem z domu, zostawiwszy rodzicom liścik – wyruszyłem do Afryki, marzyłem o „dotarciu do równika”. We wspomnieniach – studia na wydziale filologicznym Uniwersytetu Kijowskiego, w studiu studenckiego kółka literackiego, którym kierował poeta Abram Kacnelson, poetyckie debiuty w wydawnictwach republikańskich. Podczas prac obronnych student Syczenko kopał rowy przeciwpancerne pod nalotami wrogich samolotów, odniósł ranę na Charkowszczyźnie i pieszo wracał do domu. W lipcu 1942 roku „został aresztowany przez niemiecką żandarmerię, wywieziony do Niemiec”. Obóz przejściowy, ciężka praca w różnych miastach w zajezdni wagonów, w depo, przy remoncie torów. Przyznaje: „gdyby nie przeżył tych strachów, nie napisałbym „Tajnego posła”. Niemiecka niewola, turecka niewola – jeden diabeł!”. Dopiero w październiku 1945 roku wrócił do domu. Niewiarygodnie mu się poszczęściło – nie wsadzono go do więzienia. Uczył w Jasnohorodzkiej szkole średniej. W 1950 roku zaocznie ukończył studia na uniwersytecie, przerwane wojną. „Latem 1953 roku z rodziną przeprowadziłem się do Łubien na Połtawszczyźnie, gdzie pracowałem jako nauczyciel do 1968 roku. Od tego czasu – na pracy twórczej”. I najwięcej we wspomnieniach – właśnie o pracy twórczej, o jej sensie, o czasie i jego wyzwaniach. „Wszystkie moje utwory, najważniejsze,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn