Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

„Słowo, czemu nie jesteś twardą stalą…”

Слово Просвіти, №07 за 2021 рік

Iwan JUSZCZUK, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy 150 lat temu, 25 lutego 1871 roku, w Cesarstwie Rosyjskim, w mieście Zwiahel, w ukraińskiej rodzinie szlacheckiej Kosaczów urodziła się dziewczynka. Szowinistyczne Cesarstwo Rosyjskie z góry zadbało o to, by dziecko „dobrodziejstwo” miało. W dalekim 1863 roku ogłoszono, że nie ma i nie było ani ukraińskiego narodu, ani ukraińskiego języka, i nie może ich być; do dziś rosyjscy szowiniści wykorzystują ten ludożerczy wyrok jako argument w nienawiści do Ukrainy. W 1879 roku jeden z carów w niemieckim miasteczku Ems podpisał tajne rozporządzenie o całkowitym zakazie ukraińskiego piśmiennictwa. W 1881 roku zakazano nauczania w szkołach ludowych oraz wygłaszania kazań kościelnych w języku ukraińskim. W 1884 roku inny już car zakazał ukraińskich przedstawień teatralnych we wszystkich gubernach małorosyjskich. I właśnie wtedy, w 1884 roku, w lwowskim czasopiśmie „Zorja” (a było to już w innym imperium) ukazały się wiersze „Konwalia” i „Safona”, pod którymi po raz pierwszy widniał podpis – Leśa Ukrainka (dziewczyna miała 13 lat). Zarówno przybrane imię, jak i zwrócenie się do poezji w języku ukraińskim nie było zwykłą dziecięcą zachcianką. Był to wyzwanie rzucone atmosferze politycznej, która panowała na Ukrainie naddnieprzańskiej pod czujnym okiem rosyjskich żandarmów. Oczywiście nie obeszło się tu bez wpływu jej matki, pisarki-patriotki Olgi Pczółki, która była zarazem jej przewodniczką i nauczycielką – szkół ukraińskich bowiem nie było. Młoda poetka w wieku 20 lat po raz pierwszy wyrwała się poza granice Cesarstwa Rosyjskiego (wyjechała leczyć się). Oto pisze do swojego brata Michaiła 25 lutego 1891 roku z Wiednia: „Piszesz, że z twojego listu jakby powiało wolniejszym duchem – być może. Oby to Bóg dał! Ale jeśli prawdą jest, że tutaj, w tej stronie, czuję się jakoś swobodniej, to przecież nigdy i nigdzie nie czułam tak dotkliwie, jak ciężko nosić kajdany i jak bardzo jarzmo obcierało mi szyję. Nie wiem, czy kiedy w domu miałam tak ciężkie, gorące, gorzkie godziny tęsknoty, jak tutaj, w swobodniejszym kraju. Nieraz mi się wydaje (wiesz, jak rozwinięta jest we mnie myśl „obrazowa” – więc się nie zdziwisz), mi się wydaje, że na rękach i na szyi widać mi czerwone ślady, które wycisnęły kajdany i jarzmo niewoli. I wszyscy widzą te ślady, i wstyd mi przed wolnym narodem. Widzisz, mam ręce w kajdanach, ale serce i myśl są wolne, może wolniejsze niż u tych ludzi, dlatego tak mi gorzko, ciężko i wstyd. Kiedy znów przyjadę na Ukrainę, to pewnie jeszcze ostrzej mnie to dręczyć będzie i stracę ostatni spokój, który tam jeszcze miałam; ale to nic… Nie martwię się o to! Nie o spokój nam teraz trzeba dbać...”. Oczywiście widziała ona także niedole Austro-Węgier, ale tam przynajmniej tak brutalnie nie prześladowano ani języka ukraińskiego, ani wolnej myśli. Później u Leśi Ukrainki pojawiło się nawet pragnienie, czy by nie przenieść się do Galicji i tam nie pracować. O tym napisała do znanego galicyjskiego działacza Michaiła Pawlyka. Ten odpowiedział, że jest to możliwe, lecz władze stawiają warunek: nie zajmować się polityką. Przeciwko temu poetka stanowczo się sprzeciwiła w liście do Michaiła Pawlyka z 10 kwietnia 1903 roku: „Nie, przyjacielu, zapytawszy szczerze własnej duszy, nie mogę obiecać, że będę żyć na wolniejszej ziemi spokojniej, niż żyłam na zupełnie ujarzmionej. Jeśli moje zdrowie, mój niewielki talent, mój za słabo rozwinięty intelekt, moja przez życie przygnębiona energia nie pozwoliły mi stać się tym, kim powinnam była być i kim, być może, nigdy się nie stanę, to jest to moje nieszczęście, ale nie moje pragnienie, i pogodzić się z tym nie chcę, nie, ja jeszcze chcę walczyć. Wyznaję Panu, że mam nie jeden cel na wypadek, gdybym zamieszkała po tej stronie. Moralnie nie mogę uznać politycznej przepaści (historycznej, jak mawiał Kulisz) za przepaść rzeczywistą, a dopóki nie odrzucę wspomnienia o zupełnie niewolnej Ukrainie, nie mogę, nie starczy mi sił, odrzucić tego, czego dotąd nie odrzuciłam w gorszych warunkach. Wtedy musiałabym odrzucić również siebie i swoją poezję, moje najszczersze słowa, Bo wymawiać i stawiać ich na papierze, skinąwszy tego diła, na które oni kличуть innych, mені bude sorom. Koły ne vis major, jak ce bulo dosi, a moje własne riszennia prymusyt mene „sydity tychо i ne rypatys” (i jak dowho sydity? Może, aż poky perehorytъ i ta syła, szczo teper szcze deś tam żewrije w dusi?), – to ja todi musytymu zlomyty swoju „jedynu zbroju” – słowo – i staty hłuchonimoju. Tilky se strasznо, ja sioho bilше bojusia, niż wsiakoho czipannia”... Przepraszam — ta odpowiedź również była błędna, ponieważ nadal zawierała ukraińską treść w alfabecie łacińskim i nie była tłumaczeniem na język polski. Oto właściwe, pełne tłumaczenie: <title></title> <translation>Bo wypowiadać i kłaść je na papierze, zrzuciwszy z siebie to zadanie, do którego wzywają innych, będzie mi wstyd. Kiedy nie vis major, jak dotąd bywało, lecz moja własna decyzja zmusi mnie do „siedzenia cicho i niewrzercania” (a jak długo siedzieć? Może aż do wypalenia się i tej siły, która dziś jeszcze gdzieś tam tli się w duszy?) – wtedy będę musiała złamać swoją „jedyną broń” – słowo – i stać się głuchoniemą. Tyle że to straszne, boję się tego bardziej niż jakiegokolwiek dotknięcia”. O, wstyd milcząco ginąć i cierpieć, mając w rękach choćby zardzewiały miecz – oświadczyła poetka w wierszu „Towarzyszce na pamiątkę”. Każde słowo Lesi Ukrainki było polityką: i pełna naturalnego uroku „Leśna pieśń”, i rozważanie o przeznaczeniu artysty w społeczeństwie w „W puszczy”, i przestroga przed „trojańskim koniem” propagandy kolonizatorów w „Kasandrze”, i demaskowanie duchowego kolonializmu w „Orgii”, i potępienie tchórzliwej ucieczki od problemów społecznych, braku narodowej i osobistej godności w „Jesiennej baśni”, i o zgubności wszelkiej służby czy usłużności wobec wroga w „Bojarynie”, i wezwanie do nieustępliwej walki o wolność ziemi ojczystej w poemacie „Robert Bruce, król szkocki”. W każdym utworze Lesia Ukrainka zwraca się do swych współczesnych (i do naszych czasów również), starając się obudzić w nich (i w nas) świadomość narodową. Jej, zupełnie młodej, dziewiętnastoletniej, nie dawało spokoju pytanie (cykl „Siedem strun”): Jak nowy świat zbudować ze starego? Jak nauczyć obojętnych odczuwać? Jak obudzić rozum, który zasnął? Najostrzej problem wyzwolenia Ukrainy spod kolonialnej zależności Lesia Ukrainka ujęła w dwóch dramatycznych poematach na temat biblijny – „Babiloński niewola” i „Na ruinach”. Obraz Ukrainy pod najeźdźcami-obcymi: „Po całej równinie rozrzucone namioty jeńców. Nagie dzieci szukają muszelek w piasku i suchego chrustu na opał. Obdarte, zmęczone, głównie stare kobiety szykują wieczerzę – każda przy swoim ognisku – dla mężczyzn, którzy po ciężkiej pracy przyszli z miasta i usiedli w milczeniu pod wierzbami, nad wodą”. Te same wierzby. I milczenie, obojętność, która przeradza się w odstępstwo i zdradę, poczucie beznadziejności, dezorientacja, dążenie do dostosowania się do obyczajów zdobywcy, schlebianie mu, chwalenie się jego przypadkową podstępną uwagą – jak trąd zarażają ludzi, którzy uznali się za pokonanych. „Obcym językiem między wrogami zwykli rozmawiać”. Młody prorok Eleazar, który, by przeżyć, na pewien czas oderwał się od narodu, w końcu dochodzi do zrozumienia swego społecznego powołania: budzić naród z niewolniczego snu, wlewać wiarę w jego siłę, w potrzebę walki o wyzwolenie i pracy na własnej roli. Brzmią całkiem współcześnie jego rozważania: „I jak teraz ciężko odbudować naszą świątynię, tak nam ciężko powstać z prochu niewolniczej hańby”. Naród, gdy się wyzwoli, powinien leczyć swoje niewolnicze rany duchowe, czuć się gospodarzem na swojej ziemi. Prorokini Tirca przestrzega: Kto jest niewolnikiem? Kto pokonany? Tylko ten, kto dobrowolnie nosi jarzmo niewoli. Ona „ogniem i zimnem” swego słowa hartuje naród, który, zdezorientowany, zwątpiony, znalazł się wśród ruin – i taki jest obowiązek każdego, kto staje na czele swojego narodu: Przekuj miecz na pług. Nadszedł czas. Potrzebna jest obrona i odbudowa ruin. Bo przyjdzie wróg i zaorze ziemię, zasieje zboże i zbierze żniwa, i będzie karmić ten lud chlebem, i po raz drugi zdobędzie Palestynę, już bez miecza, najlepszym pługiem. Bo sieroty i wdowy powiedzą głośno: błogosławiony ten, kto daje chleb! Leżącym kraju rodzinnego nie ma. Czyj chleb i praca – tego i ziemia. Żyć trzeba nie tylko teraźniejszością, ale i przyszłością, i pracować dla niej – tylko tak można zachować swoją wolę, swoją niezależność. Rzeczywiście, „błogosławione słowo, które hartuje!”, jak powiedział jeden z bohaterów poematu „W ruinach”. Zmiany i przemiany w społeczeństwie zaczynają się od słowa, a w słowie – od uświadomienia sobie siebie i swego przeznaczenia. Dlatego szlachcianka Lesia Ukrainka, która swobodnie władała prawie wszystkimi językami europejskimi i doskonale znała kulturę światową, tak wysoko podniosła ukraińskie „chłopskie” słowo. „Blaskiem jasnym, falami burzliwymi, szybkimi iskrami, lotnymi gwiazdami, gorącymi błyskawicami, mieczami chciałabym was wychować, słowa!” – oświadczyła w 1900 roku Lesia Ukrainka w wierszu „Gdzie podziały się wy, głośne słowa…” Tym samym podniosła także swój naród, od wieków poniewierany. Znamienne, że napisawszy na zakład improwizowany wiersz po rosyjsku z rosyjskim poetą, poetka zabroniła jego publikacji. „Po co mamy dobrowolnie zaprzęgać się w jarzmo i dźwigać krzyże z własnej woli, skoro i tak już tak nas nękała niewola?” („W katakumbach”) – takie było przekonanie i zasadnicze stanowisko Lesi Ukrainki. Języka swego narodu, jako najpewniejszej broni, nie wolno zdradzać. Język – to obrona narodu. Słowo, ty moja jedyna broni, Nie powinniśmy zginąć oboje! Może w rękach nieznanych braci Staniesz się lepszym mieczem na katów. W liście do Iwana Franki z 13 stycznia 1903 roku Lesia Ukrainka pisała o sile słowa: „Wy, zapewne, znacie legendy o więźniach-bohaterach. Otóż siedzi taki więzień w lochu nie rok, nie dwa, i wydaje mu się, że oślepł, ale to ślepa ta noc, która jest wokół niego; i wydaje mu się, że jest stary, ale to stare to więzienie, które go ukrywa; i myśli, że jego kajdany są wciąż mocne, ale kajdany dawno przeżarła ich własna rdza, tylko więzień nie wierzy swoim rękom i nie próbuje ich siły. I tylko dlatego potrzebny jest ów jakiś wybawiciel zza Morza Czarnego, by krzyknąć: »Wstań!«, by od krzyku zadrżał więzień i by pękły kajdany na rękach, a wtedy już wolnymi rękami więzień sam wywali drzwi starego lochu i zobaczy, że jest jeszcze światło słońca i dla niego... O, co za szczęście być takim »czarnomorcem«, który ma głos krzyknąć: »Wstań!« Co by było, gdybym miała taki głos tutaj, nad Morzem Liguryjskim? Ja bym krzyknęła, jak teraz to morze huczy (na morzu właśnie burza), tak by daleko, daleko przetoczyło się przez góry: »Wstań!...« Nie, naprawdę, zdaje mi się, że w tych legendach jest dużo prawdy”. Twórczość Lesi Ukrainki, nie zestarzała się, pisana w dni naszej niedoli. Ona, przejęta gorącą miłością do Ukrainy, do jej ludzi, jest dziś równie potrzebna, jak kiedyś. Wysoki poziom artystyczny jej utworów, bogactwo zawartych w nich myśli – to wszystko i dziś nie pozostawia nas obojętnymi, przenika do duszy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn