Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

„Makdonaldyzacja” szkolnictwa wyższego: przyczyny i skutki

Слово Просвіти, №07 за 2021 рік

O. W. BORYSOWA, doktor nauk historycznych, profesor katedry przygotowania ogólnokształcącego Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu Agrarnego, Charków. To, co dzieje się obecnie w systemie szkolnictwa wyższego Ukrainy i znalazło odzwierciedlenie w „Słowie Proświty” w artykułach takich autorów, jak profesor Mykoła Tymoszyk1, naukowiec Dmytro Drozdowśkyj2, ma głęboką przyczynę, która tkwi we współczesnej światowej polityce dotyczącej szkolnictwa wyższego w ogóle. Proces ten znalazł już swoje określenie w literaturze – „makdonaldyzacja”. Postanowiłam o niej napisać, aby stało się nieco bardziej zrozumiałe to, co dzieje się u nas. Pojęcie „makdonaldyzacja”, wprowadzone przez G. Ritzera3, oznacza rozpowszechnienie na świecie funkcjonalnych zasad działalności „McDonald’s” oraz ich przekształcenie w założenia organizacji życia społecznego. Zasadami tymi są: efektywność, obliczalność, przewidywalność, kontrola [3, s. 76–79]. Rozważmy, jak przejawiają się one w szkolnictwie wyższym. Efektywność. W „McDonald’s” efektywnie zorganizowany jest proces, podczas którego następuje przejście od stanu „głodny” do stanu „syty”. Przed placówkami szkolnictwa wyższego stawia się odpowiednio zadanie zorganizowania procesu, w którym następuje przejście od stanu „nie posiada wyższego wykształcenia” do stanu „posiada wyższe wykształcenie”. Przy tym stan „wykształcony” schodzi na dalszy plan, podobnie jak stan „smacznie” w „McDonald’s”. Przecież tam nie ma celu nakarmienia ludzi smacznym jedzeniem – odwiedzających po prostu czyni się sytymi za ich pieniądze. Zatem uniwersytet, aby być efektywnym, nie musi wzbogacać intelektualnego i duchowego świata studenta. Placówka ma uczynić z nich specjalistów o ściśle określonych kompetencjach na rynku pracy. Chociaż jest to w większości tylko głoszone, więc pozostaje deklaracjami, za którymi kryją się głębsze procesy. Efektywność procesu nauczania również wiąże się z jego optymalizacją – zmniejszeniem pracochłonności i nakładów czasowych. Dlatego na miejsce tradycyjnego egzaminu, który przyjmował profesor, przyszedł test i ocenianie odbywa się szybciej, a profesora może zastąpić komputer. Na taką „efektywność” pracuje cała sfera usług: publikacja wykładów o wątpliwej jakości merytorycznej, ściągi, lekcje wideo, przygotowywanie na zamówienie referatów, prac zaliczeniowych itp. Efektywność w takim konsumpcyjnym sensie to student, który włożywszy minimum wysiłku, może otrzymać maksymalny wynik – potrzebną mu liczbę punktów. O głębi wiedzy można nie wspominać. Obliczalność. Jest to system relacji, w którym stany jakościowe obiektywizuje się za pomocą wskaźników ilościowych. Współczesny uniwersytet to miejsce, gdzie obiektywizacja ilościowa odgrywa szczególną rolę. System ocen jest ukierunkowany na eksplikację jakości wiedzy w ekwiwalent liczbowy, testy tylko upraszczają to zadanie. Prestiż specjalności określa się kosztem nauki. Uniwersytety konkurują o podniesienie właśnie wskaźników ilościowych – liczby doktorów nauk, liczby publikacji w wydawnictwach z impact factorem, indeksu cytowań, liczby abiturientów, zabezpieczenia w księgozbiór, różne zasoby materialne itp. Rankingi uniwersytetów to w istocie wyłącznie wskaźniki metryczne. Walka o ilość staje się nieodzownym warunkiem istnienia uniwersytetów. Przewidywalność. Ta cecha „McDonald’s” polega na tym, że do jakiejkolwiek restauracji sieci gdziekolwiek na świecie klient by nie wszedł, napotka jednakowy zestaw towarów, usług, wystrój, styl obsługi i wygląd pracowników. Ukraińskie uniwersytety z trudem, ale jeszcze zachowują właściwe im osobliwości, jednak tendencje przewidywalności już się pojawiły. Tak, proces boloński przewiduje budowę ujednoliconego systemu edukacyjnego i takich warunków, w których student, przechodząc z jednej uczelni do drugiej, nie odczuwałby ostrego kontrastu między środowiskami edukacyjnymi. Faktycznie podważa to system zamkniętych w sobie uniwersytetów jako centrów kultury narodowej i regionalnej. Nawet po studiowaniu kilka lat w uczelni swojego kraju można otrzymać dyplom uczelni innego pod warunkiem zebrania niezbędnej liczby punktów kredytowych. Właśnie to czyni wynik przewidywalnym w tym samym sensie, w jakim klienci „McDonald’s” znają cenę Big Maca w różnych punktach sieci. Kontrola. W „McDonald’s” sprawowana jest ona zarówno wobec odwiedzających, jak i pracowników. Tutaj nikt długo nie przesiaduje, tutaj wszystko jest nastawione na to, aby klient szybko zjadł i poszedł. Pracownicy wykonują swoje funkcje dokładnie i wyłącznie według instrukcji, działając jak mechanizm. W szkolnictwie wyższym przejawia się to w tym, że uniwersytet przestaje być „drugim domem”, coraz bardziej staje się po prostu miejscem, gdzie studenci zdobywają wykształcenie – jak dla głodnych „McDonald’s” – miejsce, gdzie można szybko „zaspokoić głód”. Największa kontrola sprawowana jest wobec kadry profesorsko-dydaktycznej. Unikalność kursów i twórcze podejście do nauczania schodzą na dalszy plan, najważniejsza jest informatywność dyscypliny (czyli łatwość odtworzenia) i ściśle zapisana metodyka. W mechanizmie „McDonald’s” nie ma niezastąpionych części (pracowników) z powodu jednostajności operacji, takim samym ma stać się uniwersytet. Nie profesor ma wyznaczać standard edukacji – standard edukacji ma zacisnąć profesora w swoje przez kogoś kiedyś wymyślone kleszcze. Zatem „makdonaldyzacja” szkolnictwa wyższego dokonała się i dokonuje, a zdolność przeciwstawienia się temu jest znikoma. I dotyczy to zarówno przestrzeni poradzieckiej, jak i zachodniej. Jak zauważają naukowcy, zachodnie uniwersytety stały się bardziej efektywne, bardziej przewidywalne i bardziej kontrolowane, zdolne zaoferować większą liczbę specjalności dla większej liczby studentów na tle niezmienności bazy zasobowej4. I nie spotyka się to z żadnym oporem ze strony społeczności akademickiej nie tylko na Ukrainie, ale i na Zachodzie. Jednak zauważmy, że zjawisko to jest bardzo niebezpieczne dla przyszłej sytuacji społecznej i materialnej tej społeczności, czego ona, niestety, do tej pory nie uświadomiła sobie. Przyczyny „makdonaldyzacji” szkolnictwa wyższego. Wymieńmy główne. 1. Edukacja na wszystkich swoich etapach przekształca się z fundamentu ludzkiej kultury w przedmiot konsumpcji5. Jak tylko Nauczyciel przestał być człowiekiem, który „sieje dobro, rozum, wieczność”, a stał się „dostawcą usług edukacyjnych”, proces tej transformacji stał się nieodwracalny. Autorytet nauczyciela stał się nawet niższy od autorytetu fryzjera, a jego służba społeczna równa się jego pensji. Nauczyciel jest tylko częścią procesu technologicznego, który nazywa się społeczeństwem, zaczynając od lekarza-położnika, a kończąc na agencie usług pogrzebowych. Tak jak w „McDonald’s” deklarowany cel uczynienia ludzi sytymi jest drugorzędny wobec zysku, tak i na uniwersytecie deklarowany cel uczynienia ludzi wykształconymi jest drugorzędny wobec głównego – podniesienia konkurencyjności na rynku usług edukacyjnych. 2. W warunkach globalizacji jako wzorzec zarządzania szkolnictwem wyższym wykorzystuje się model kierowania wielką korporacją [6, s. 134]. Dla uniwersytetów oznacza to odejście od roli uniwersytetu pełniącego funkcję kulturową do roli organizacji oferującej przygotowanie w ramach określonego zestawu specjalności; rozdzielenie funkcji dydaktycznej, naukowej i zarządczej – kierownictwo uniwersytetu w takiej strukturze nie musi już odpowiadać kwalifikacjom zawodowym profesora, tak jak menedżerowie „McDonald’sa” nie muszą umieć robić burgerów. Szkolnictwo wyższe przekształca się w fast food. I zamiast pogłębiania specjalizacji, co w pełni odpowiada procesowi globalizacji, Ministerstwo Oświaty dąży do stworzenia ogromnych hybryd, które będą wypuszczać wszystkich – od fryzjerów po filozofów. Produkcja w takich warunkach nieuchronnie będzie zdeformowana. W „McDonald’sie”, na przykład, rozumieją to i wypuszczają obok burgerów także produkty, na przykład kuchni włoskiej. Ale nie rozumieją tego w MON Ukrainy, a nawet w samych uniwersytetach. Skutki. Będąc obiektywnie sposobem zachowania i odtwarzania kultury, oświata staje się sposobem zachowania i odtwarzania swoich własnych form instytucjonalnych [7, s. 229]. Uniwersytety nastawiają się na samozachowanie bez odniesienia do swojego wpływu na osobowość studenta. Właśnie porównanie „usługi edukacyjnej” z cheeseburgerem i ketchupem sprzyja temu. Ale to przecież zupełnie różne rzeczy! Trudno wyobrazić sobie, żeby człowiek, zapłaciwszy na przykład za hamburgera, nie wziął go i nie zjadł. Sytuacja zaś, gdy student płaci za usługi edukacyjne i nie chce z nich korzystać – jest już prawie zwyczajna we wszystkich uczelniach wyższych. A inaczej być nie może, wszak jeśli od uniwersytetów wymaga się tej samej funkcjonalności, co od sieci szybkiego żywienia, to liczba ludzi odnoszących się do oświaty formalnie będzie tylko wzrastać, a ich końcowy profesjonalizm maleć. Kompetencje, oficjalnie zadeklarowane w uniwersyteckich programach edukacyjno-zawodowych, dla studentów stają się fikcją. Odbija się to także na wykładowcach. Jak tylko publikacje i inne wskaźniki efektywności uniwersytetu przekształciły się ze środka w cel, nadszedł czas działań spekulatywnych, co destrukcyjnie wpływa na jakość całego systemu szkolnictwa wyższego. Państwo sztywno reglamentuje działalność uniwersytetów, nie uświadamiając sobie, że oświata to nie biznes, a uniwersytet to nie korporacja, która ma przynosić jakieś ilościowe dywidendy. Oświata to kultura, a nie jadłodajnia. Formalizacja procesu oświaty, zarówno ze strony studenta, jak i ze strony wykładowcy – jest obiektywnym skutkiem tego. Imitacja działalności edukacyjnej staje się coraz bardziej masowym zjawiskiem, jednocześnie formalne wskaźniki przy tym tylko rosną. Na uniwersytetach kształtuje się środowisko socjokulturowe, w którym sam wynik nie jest ważny, ważna jest jego prezentacja. W sporcie taka sytuacja doprowadziłaby do tego, że sportowcy dążyliby do zdobycia złotych medali, nie chcąc wygrywać realnie. Tak, studenci dążą do pomyślnego zdania egzaminów i otrzymania dyplomu, ale mało kto z nich zastanawia się nad realną wiedzą. Wykładowcy dążą do wykonania obciążenia dydaktycznego i zrobienia określonej liczby publikacji naukowych, ale mało kto z nich myśli o realnym wpływie na umysły studentów i realnym przyroście wiedzy naukowej. Tak realność wyniku nauczania jest podmieniana praktykami symulacyjnymi. Zwlekanie społeczeństwa obywatelskiego i wspólnoty naukowej Ukrainy z reakcją na negatywne skutki „makdonaldyzacji” szkolnictwa wyższego i dalszych „bolonizacji”, „scopusizacji”, profanacji, plagiatowania i innych negatywnych skutków „makdonaldyzacji” prowadzi do wytworzenia z uniwersytetu potwora formalizmu, w którym nie ma miejsca ani na twórczość, ani na naukę, ani na poczucie własnej godności studenta i wykładowcy, a jest tylko symulakr zdobywania wykształcenia z zewnętrznymi atrybutami (dokumentami z pieczątkami), a nie z głębokim wewnętrznym sensem. Wygląda na to, że stan administracyjny, który wraz z naukowym, technologicznym i kulturowym ma stworzyć, zgodnie z D. Bellem8, nową i wyższą klasę społeczeństwa postindustrialnego, nie chce z nikim dzielić się tą „wyższością”. Chyba miał rację Alvin Toffler w „Trzeciej fali”9, kiedy ostrzegał, że biurokracja przyszłości całkiem może wykorzystać najnowsze technologie informacyjne w celu ustanowienia własnej i już totalnej dyktatury nad całym społeczeństwem ludzkim. Zjawisko „makdonaldyzacji” szkolnictwa wyższego świadczy o tym, że już rozpoczęło ten proces od obniżenia poziomu warstw społecznych naukowych i kulturowych – z poziomu elity do poziomu biedaków z następnym wypchnięciem ich z nowej klasy w ogóle. Stan technologiczny ona przy tym tylko wykorzystuje. I jeśli wspólnoty akademickie i naukowe świata nie zjednoczą się i nie wystąpią przeciwko „bolonizacji” i „makdonaldyzacji” nauki i szkolnictwa wyższego, to będzie za późno – ich nawet obecny status społeczny, nie mówiąc już o przyszłym, zostanie bezlitośnie zniszczony. Literatura: 1. Tymoszyk M. Ukraińska nauka humanistyczna pod mieczem Damoklesa „Scopusa”. Słowo Proświty, nr 2 (1006), 14–20 stycznia 2021. – S. 2–3. 2. Drozdowski D. Scopus: internacjonalizm naukowy czy kolonizacja? Słowo Proświty. Nr 4 (1008), 28 stycznia – 3 lutego 2021. – S. 10. 3. Ritzer G. Makdonaldyzacja społeczeństwa 5. – M.: Praksis, 2011. – 592 s. 4. Oduszkin O. Uniwersytet w Ukrainie: między nowoczesną „makdonaldyzacją” a feudalną „kabakizacją”. URL: https://www.pravda.com.ua/articles/2009/03/11/3794635/ 5. Ignatowa N. W., Nikitin A. P. Edukacja jako przedmiot konsumpcji. Idee i ideały. 2014. Nr 1, t. 2. – S. 81–88. 6. Dijew W. S. Zarządzanie uniwersytetem w warunkach kapitalizmu akademickiego: hierarchia czy sieć? Idee i ideały. 2017. Nr 1, t. 1. – S. 128–135. 7. Nikitin A. P. Makdonaldyzacja szkolnictwa wyższego. Idee i ideały. 2018. Nr 3. – S. 221–232. 8. Bell D. Nadchodzące społeczeństwo postindustrialne – Wprowadzenie. 9. Toffler A. Trzecia fala.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn