Strona · s. 5strona oryginału ↗
Desperacka próba wyzwolenia Ukrainy spod władzy moskiewskiego cara 310 lat temu, w lutym 1711 roku, rozpoczął się pochód wojskowy hetmana Filipa Orlika na Prawobrzeżną Ukrainę w celu wyzwolenia jej spod wojsk moskiewskiego cara Piotra I
Слово Просвіти, №07 за 2021 рік
Pierwsza fala emigracji politycznej Klęska hetmana Iwana Mazepy oraz szwedzkiego króla Karola XII w bitwie pod Połtawą w 1709 roku, którą w rodzimej historiografii nazywa się „katastrofą połtawską”, karna ekspedycja wojsk moskiewskich na Ukrainę oraz zniszczenie Siczy Zaporoskiej radykalnie zmieniły układ sił. Carstwo Moskiewskie przekształca się w Imperium Rosyjskie, a Hetmanat wpada pod wpływy moskiewskiego cara Piotra I. Szwedzi i pięć tysięcy kozaków-sojuszników byli zmuszeni wyemigrować do miasta Bendery na terytorium podległej Imperium Osmańskiemu Mołdawii (obecnie Naddniestrze). Razem z królem Karolem XII i hetmanem Iwanem Mazepą w Benderach znaleźli się także pisarz generalny Filip Orlik, siostrzeniec Mazepy Andrzej Wojnarowski, oboźny wojskowy Iwan Łomykowski, 500 kozaków z Hetmanatu oraz ponad 4 tysiące zaporożców na czele z koszowym atamanem Siczy Zaporoskiej Kostem Hordijenką. Do pierwszej fali emigracji politycznej trafiło 50 starszyn, wśród nich – przedstawiciele kozackich rodów starszyńskich z Połtawszczyzny: rodziny Myrowyczów (w szczególności buńczuczny generalny Fedir Myrowycz) oraz Horłenków; pisarz generalny Hryhorij Hercyk, Atanas, Iwan i Hanna – dzieci połtawskiego pułkownika Pawła Hercyka. Hanna została żoną Filipa Orlika, dzieliła z nim wszystkie trudności życia na emigracji, była niezawodną pomocnicą w sprawach politycznych. Według świadectwa Filipa Orlika, wszyscy oni pomagali w opracowaniu „Paktów i Konstytucji praw i wolności Wojska Zaporoskiego” – dokumentu, który wszedł do historii jako pierwsza Konstytucja Ukrainy z 1710 roku. Szwedzki król Karol XII nawet po klęsce pod Połtawą nie miał zamiaru porzucać walki w Europie Wschodniej. Zaplanował nową operację, która miała umocnić Ukrainę przy nowo wybranym na emigracji po śmierci Mazepy prawowitym hetmanie Filipie Orliku. Dlatego też zawarł on sojusz z Tatarami krymskimi oraz Imperium Osmańskim, które 8 listopada 1710 roku wypowiedziało wojnę Moskwie. Do stworzonego sojuszu weszli zaporożcy, Szwedzi i Tatarzy. 23 stycznia 1711 roku między rządem emigracyjnym Filipa Orlika a Chanatem Krymskim został podpisany traktat w Kajrach o obronno-zaczepnym sojuszu wojskowym. Filip Orlik pokazał się jako nieprzeciętny dyplomata. Szkoła, którą przeszedł w młodości na służbie u hetmana Mazepy, w szczególności na stanowisku pisarza generalnego, odegrała wielkie znaczenie. Znaczącą zasługą dyplomatyczną Orlika było to, że udało mu się zobowiązać Tatarów przy wkroczeniu na terytorium ukraińskie do niebrania jasyrów – jeńców, niegrabienia cerkwi i niestosowania przemocy. Zakładnikiem – gwarantem wykonania traktatu w Kajrach w stolicy Krymu, Bakczysaraju, pozostał syn Filipa Orlika, Hryhorij. Szwedzki król brał na siebie zobowiązanie prowadzenia wojny dopóty, dopóki Ukraina nie zostanie wyzwolona spod panowania moskiewskiego, a Turcy i Tatarzy obiecali swoją pomoc w tej walce. Listy-uniwersały Filipa Orlika Filip Orlik bardzo dobrze przygotował się do pochodu. Dzięki Konstytucji, która na długo przed klasyczną amerykańską ogłosiła prymat zasad demokratycznych, otrzymał wielkie wsparcie wśród kozaków. Rozsyłał także listy-uniwersały, w których wzywał naród do powstania przeciwko władzy moskiewskiego cara. A także wysłał list z wezwaniem do walki do hetmana Lewobrzeża Iwana Skoropadskiego, co bardzo przestraszyło rząd moskiewski i cara Piotra I. „Moskowszczyzna przeżywała w latach 1710-11 daleko nie najlepsze czasy. Długa wojna ze Szwedami, choć zakończyła się zwycięstwem cara, to jednak dawała mu się mocno we znaki. Zła sytuacja materialna ludności, brak finansów, niezadowolenie starszyny-cudzoziemców, których wielu było w armii Piotra; drożyzna, zwłaszcza mięsa i innych produktów hodowlanych w wyniku epidemii wśród bydła rogatego – wszystko to bardzo komplikowało położenie cara w razie wojny. Na Ukrainie było jeszcze gorzej… Prawobrzeże obsadziły wojska moskiewskie, które obchodziły się z ludnością, jak chciały. Tak 10 grudnia nowego stylu 1710 r. pisze pruski rezydent w Polsce Lelgefel do swojego króla, że Moskale czynią straszne bezprawia na Podolu: zabierają chleb i siano, nie zostawiając rolnikowi ani krzty na przeżycie; śmierć głodowa zagraża przez to i ludziom, i bydłu. Całkowicie zrozumiałe, że taka gospodarka bardzo doskwierała i pospólstwu, i kozactwu. I ono znów zaczęło pokładać swoje nadzieje w zaporożcach i Orliku. Kiedy zaczęły rozchodzić się po Prawobrzeżu uniwersały Orlika z wezwaniem do walki przeciwko Moskalom, to znalazły one już dla siebie całkowicie przygotowany grunt” – zaznaczają autorzy naukowego portalu internetowego „Imię Iwana Mazepy”.
11 lutego 1711 roku Filip Orlik rozpoczął główną część operacji i armia wyruszyła z Bender. Tatarska część połączonych wojsk składała się z ordy budziackiej i białogrodzkiej, na czele której stał syn krymskiego chana – sułtan Gałga. Polacy (zwolennicy Stanisława Leszczyńskiego) wystąpili pod dowództwem wojewody kijowskiego Józefa Potockiego i starosty Hałeckiego. Kozacy zaporoscy szli pod wodzą atamana koszowego Kosta Hordijenki. Razem Polacy i zaporożcy mieli 6–7 tysięcy ludzi. W składzie armii była także niewielka liczba Szwedów (około 30 starszych oficerów). Głównodowodzącym był Filip Orlik. Mając stosunkowo niewielkie własne siły, musiał polegać głównie na Tatarach. „Turcy, jak można sądzić, nadawali operacji na Ukrainie drugorzędne znaczenie i swoich wojsk nie dali, przygotowując się do głównego uderzenia na Moskali. Tatarzy, jak wiadomo, nigdy nie wyróżniali się stałością; dobrzy konni żołnierze, byli zdolni do najazdów, wojny manewrowej, tylko nie do stopniowego, systematycznego opanowywania terytorium” – twierdził w czasopiśmie „Za derżawnist” (nr 4, 1934 rok) badacz historii Ukrainy XVII – początku XVIII w., w szczególności stosunków ukraińsko-szwedzkich, redaktor działu historycznego „Encyklopedii ukrainoznawstwa”, profesor Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Monachium, założyciel Teologiczno-Pedagogicznej Akademii Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, autor 140 badań naukowych i popularnonaukowych Borys Krupnycki. Szwedzki król Karol XII przez pewien czas towarzyszył armii, ale wkrótce powrócił do Bender. W pobliżu Raszkowa armia przeszła na terytorium Prawobrzeżnej Ukrainy i szybko zaczęła posuwać się naprzód. W pierwszej połowie lutego 1711 roku rozlokowała się w szerokim rejonie między Niemirowem, Bracławiem i Winnicą. Początkowo sytuacja układała się korzystnie dla Filipa Orlika. Społeczeństwo oraz prawie wszystkie prawobrzeżne pułki kozackie przeszły w szeregi jego armii. Ważnym czynnikiem takiej przychylności ludności było nie tylko niezadowolenie z władzy moskiewskiej, ale także to, że teraz armia nie pozwalała na znęcanie się i grabieże. W tym była, bez wątpienia, zasługa samego hetmana. Orlik stał na straży prawa i porządku, rozumiejąc, że od tego zależy, w pierwszej kolejności, sukces zamierzonej operacji. Oporu ze strony sił moskiewskich nie było: generał Wołkoński i podległy mu generał Widman, którzy stali na granicach Mołdawii, wycofywali się bez walki. Przeciwko pułkom Orlika wystąpiło wojsko pod dowództwem promoskiewskiego kozackiego osauła Hryhorija Butowycza, które zostało rozbite w bitwie pod Lisianką, a samego osauła wzięto do niewoli. Zwycięstwo pod Lisianką miało znaczący rezonans. Ukraińskie miasta, w tym pułkowe – Bohusław i Korsuń, poddały się bez walki. Droga na Białą Cerkiew stała się wolna. Zdrada sojuszników Jednak zaczęły się problemy z prowiantem, więc nasiliły się rekwizycje u ludności. W wyniku tych trudności zachwiała się dyscyplina – nie tylko Tatarzy, ale także Polacy dopuszczali się przemocy wobec ludności cywilnej. Oblężenie Białej Cerkwi 25–27 marca sukcesu nie przyniosło. „Dwa razy próbowali Kozacy w ciągu drugiego i trzeciego dnia oblężenia, okopawszy się w dolnym mieście i porobiwszy szańce, atakować sam zamek, ale nie mieli sukcesu. Okazało się, że bez dostatecznej i odpowiedniego kalibru artylerii zdobyć zamek szturmem nie można” – wyjaśnia Borys Krupnycki w swojej monografii „Filip Orlik na Prawobrzeżnej Ukrainie w 1711 r.”. Nie widząc postępu w szturmie twierdzy, armia tatarska zwinęła obóz i, rozrzuciwszy swoje oddziały prawie do Dniepru, ruszyła na południe do Bohu, biorąc jasyr i niszcząc osady. Zdrada Tatarów miała katastrofalne skutki dla całego pochodu: prawobrzeżne kozactwo, które przyłączyło się do Orlika, słysząc, że Tatarzy plądrują wsie i miasteczka oraz biorą ludzi w jasyr, rzuciło się ratować swoich bliskich. W wyniku katastrofalnego zmniejszenia armii trzeba było przerwać oblężenie Białej Cerkwi i wycofać resztki wojska do Fastowa. Stamtąd Polacy wyruszyli w kierunku Polesia, a Filip Orlik z resztkami armii (3 tysiące) odszedł do Bender, skąd zaczynał się pochód. Klęska pochodu miała ciężkie skutki dla samego Orlika i dla ukraińsko-szwedzkiej orientacji, którą wprowadzał w życie. Reputacja hetmana wśród ludności Ukrainy mocno ucierpiała przez działania Tatarów. Wiosną 1711 roku armia moskiewska pod dowództwem Borysa Szeremietiewa skierowała się do międzyrzecza Dniestru i Prutu, rozpoczynając pochód pruski. Filip Orlik i kozacy zaporoscy jeszcze walczyli przeciwko Moskowszczyźnie w kampanii pruskiej latem tego roku. Jednak nastrojów ludności Prawobrzeża, Lewobrzeża i Słobożanszczyzny to zmienić już nie mogło. Obecnie wróg ten sam, co w czasach Filipa Orlika Ta przegrana bitwa nie oznaczała przegranej idei państwowej niepodległości. W dobie Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 lat odrodziły się tradycje kozackie. Stały się one podstawą dla rozbudowy sił zbrojnych Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), której kierownictwo opierało się na wojskowo-kozackich zwyczajach sławnych poprzedników. Przejawia się to w nazwach formacji wojskowych na cześć Iwana Mazepy i Kosta Hordijenki, a także w mundurach i wyglądzie zewnętrznym żołnierzy Armii URL, czapce-„mazepince”, czapkach z kolorowymi szłykami oraz innych elementach starodawnego ukraińskiego ubioru wojskowego. Często bojownicy Armii URL na wzór Kozaków golili głowy, zostawiając tylko osełedec. Historycznym spadkobiercą Hetmanatu XVII–XVIII wieku oraz URL jest współczesna Ukraina, która odnowiła państwowość 30 lat temu – 24 sierpnia 1991 roku – i która zmuszona jest i obecnie, podczas rosyjsko-ukraińskiej wojny, bronić niepodległości z tym samym odwiecznym wrogiem, co Kozacy hetmana Filipa Orlika. Ołeh PUSTOWHAR, regionalny przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim (na podstawie materiałów Naukowo-Badawczego Centrum Problemów Humanitarnych SZU oraz portalu naukowego „Imię Iwana Mazepy”)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
