Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Pouczające doświadczenie sprzed stu lat

Слово Просвіти, №07 за 2021 рік

Olesia KOWALCZUK, zasłużona nauczycielka Ukrainy, honorowa członkini Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Dla właściwej analizy ludzkiego postępu w jego przyczynowo-skutkowych przejawach od dawna przyjęto mierzyć czas stuleciami. Z tego punktu widzenia obecnie warto zastanowić się, czymże pamiętny dla Wołynia, mimo gorzkiego wyroku traktatu ryskiego, jest ów oddalony o sto lat rok 1921, mimo wszystko w planie dobroczynnym. Pośród niewielu pozytywów, przy już nowym zniewoleniu, bodaj pierwsze miejsce należy się ruchowi proświtańskiemu, który miał za cel stawiać konsekwentny opór agresywnej polonizacji, wzmacniając ukraińską tożsamość mieszkańców kraju. Z dokumentalnych źródeł wiadomo, że zorganizowała i troskliwie pielęgnowała go jeszcze od 1918 roku łucka „Proświta”, uporczywie rozbudowując sieć swoich filii. Po 10 latach funkcjonowało ich już ponad setkę. Jedna z utworzonych najwcześniej, 19 lutego 1921 roku, – Żydyczyńska (wołyńska wieś Żydyczyn – najbardziej znana od zamierzchłych czasów dzięki monasterowi św. Mikołaja, do którego przyjeżdżał modlić się w 1227 roku książę Daniel Halicki). Wpatrując się w charakterystyczne dla ówczesnej Ukrainy zdjęcie zbiorowe rodaków, nie można nie poczuć uświadomionej powagi życiowego wyboru tych orędowników wzniosłych idei. Właśnie tacy jak oni – dojrzali wiekiem i całkiem młodzi, wiejscy inteligenci i przeciętni ludzie – celowo chronili daną przez Boga ziemską i duchową przestrzeń, oznaczając-markując ją ojczystym słowem, pieśnią, strojami narodowymi (z uwypukleniem ich roli żółto-błękitnymi barwami!) oraz uporczywą walką o wyznanie chrześcijańskie po ukraińsku. Kto brał na siebie główną odpowiedzialność we wspieraniu pełnej poświęcenia pracy znacznego ogółu współmieszkańców? Byli to znani działacze społeczni: Iwan Własowski – historyk-naukowiec z wyższym wykształceniem teologicznym, dyrektor Łuckiego Gimnazjum Ukraińskiego, Jewhen Petrykiwski – koncesjonariusz tej placówki i niezmienny przewodniczący łuckiej „Proświty”, Modest Łewycki – znany pisarz i lekarz oraz inni świadomi swojego obowiązku proświtańscy intelektualiści z Łucka. Wszyscy oni byli przekonani, że „Proświta” – to przede wszystkim „szkoła narodu” i jest powołana do wychowywania „ludzi czynu”. Ci szczerzy ukraińscy patrioci znajdowali czas, by odwiedzać Żydyczyn, jak i inne filie, nie tylko z wystąpieniami na publicznych wydarzeniach tematycznych, ale też konsultowali lokalny aktyw, udzielali praktycznej pomocy w amatorskim ruchu artystycznym, cieszyli się sukcesami podopiecznych. A na miejscu z oddaniem wolontariacko pracowało sześciu członków Rady filii na czele z przewodniczącym I. I. Bondarukiem, który miał niezaprzeczalny autorytet we wsi dzięki jasnemu umysłowi, wykształceniu i odpowiednim przymiotom moralnym, a do tego był deputowanym sejmiku łuckiego. Słowem, było wokół kogo się solidaryzować. I choć policja nigdy nie spuszczała z „Proświty” oka, a udział w jej działalności kwalifikował się jako „działanie antypaństwowe”, czyli zbrodnia stanu, skuteczność pracy entuzjastów była zdumiewająca do nieprawdopodobieństwa. Żydyczyński chór proświtański w 1928 roku. W centrum – dyrygent Wasyl Babiczenko. Wasyl Awramenko – znany na świecie choreograf, który przyjeżdżał do Łucka na zaproszenie „Proświty” aż ze stolicy Czech (nawiasem mówiąc, tam uczył sztuki tanecznej naszą przyszłą bohaterkę narodową Ołenę Telihę). Efektywnie funkcjonowała pod opieką Chomy Kusznyruka biblioteka, której księgozbiór składał się głównie z ukraińskiej klasyki i według danych z 1931 roku liczył 1400 jednostek. Działały jeszcze cztery biblioteczki objazdowe. Po poszczególne utwory („Przed burzą” M. Staryckiego, „Bojarynia” Łesi Ukrainki, „Pod Korsuniem” A. Kaszczenki) czytelnicy ustawiali się w kolejce, a wśród młodzieży rozpowszechniła się swoista moda na znanie na pamięć poezji Szewczenki, poematów „Jewszan-zillia” Mykoły Woronego oraz „Kruty” Ołeksy Stefanowycza. Szczególnym popytem cieszył się elementarz S. Czerkasenki „Początek”. Niejedna proświtanka przez całe życie utrzymywała w pamięci wyuczony jeszcze jako dziecko wierszyk-pouczenie o „dziewczynce małej – Ukraińce młodej”, dla której „znak ojczysty – Lew i Tryzub złocisty”. Zgodnie z tradycją demokracji ludowej stały się zwyczajne legalne i półlegalne spotkania członków Rady filii ze społeczeństwem – czy to przed obowiązkowym obchodzeniem dni szewczenkowskich i znaczących dat historycznych, czy w celu organizacji procesji do cerkwi Podwyższenia Krzyża Świętego w Łucku oraz wypraw do Kozackich Mogił pod Beresteczkiem. Szczególnie owocna okazała się praca kulturotwórcza. W krótkim czasie chór proświtański pod batutą Mychajła Bondaruka, a potem Wasyla Babiczenki rozrósł się do 48 dobrze wyszkolonych uczestników. W repertuarze – ponad 20 pieśni ludowych głównie o treści heroicznej oraz do tekstów Szewczenki. Wysoki poziom wykonawczy potwierdził się nie tylko we własnej, ale i w sąsiednich wsiach, zwłaszcza na licznych obchodach 10-lecia „Proświty” w Łucku. Wybitne zwycięstwo odniesiono w dziedzinie oświaty: wbrew żelbetonowemu oporowi władz wiejska szkoła przeszła na ukraiński język nauczania, czego, niestety, nie udało się osiągnąć innym filiom. Tego dnia jeszcze o świcie uroczyście przygotowana liczna kolumna wyruszyła w procesji od monasteru św. Mikołaja do Łucka. Na czele szło towarzystwo dziewczęce, ubrane po ukraińsku i z okazałymi niebiesko-żółtymi bukietami w rękach. Obok pieszych ludzi jechali na białych koniach pod rozwiniętymi sztandarami narodowymi jeźdźcy w strojach kozackich. Niemało wysiłku włożono w ukrainizację parafialnej cerkwi św. Mikołaja: młodzi chórzyści po ukraińsku przekrzyczeli zwolenników starosłowiańszczyzny i uprzejmie wyprowadzili ich ze świątyni razem z diakiem „dziadkiem Chlorykiem” i popem-moskalem Anżulewiczem (do tego – deputowanym III Dumy carskiej). Jak zapamiętali obecni na święcie, po nabożeństwie odbył się liczny wiec z długotrwałym koncertem, gdzie „Testament”, zdawało się, dolatywał do samych niebios. Potężnie działało też kierowane przez Petra Nastenkę kółko dramatyczne, które stało się prawdziwym teatrem ludowym, gdzie w wiodących kozacko-heroicznych emploi specjalizowali się nie tylko stali wykonawcy, ale i dublerzy. Niezwykłej biegłości nabrały orkiestra smyczkowa i kółko taneczne, któremu w próbach pomagał sam Wasyl Awramenko. Znamienne, że w wieloproblemową sprawę cerkiewną, jak i w całą działalność „Proświty” na Łucku i Rówieńszczyźnie, dość znaczący wkład wnieśli emigranci polityczni z Ukrainy, którzy mieli oprócz bojowego i politycznego także znaczne doświadczenie proświtańskie. W tym kontekście Żydyczyn z wdzięcznością wspomina ojców Warwariwa, Paszczewskiego, Piataczenkę, psalmistę Babiczenkę i in. Dbano w miarę możliwości także o dobrobyt materialny: szerzył się ruch spółdzielczy, zaczęły działać mleczarnia, sklep, tak zwany Bank Ludowy, pożyczalnia „Gospodarz Wiejski”. Wieś jednoczyła się pod hasłem „Swój do swego po swoje” i dzięki kasie społecznej oraz czynom społecznym pojawiła się twarda nawierzchnia na głównej drodze, powstał okazały budynek „Proświty” i kamienny pomnik na Mogiłach Strzelców Siczowych, zakupiono materiał budowlany na nowe pomieszczenie szkoły. Z szczególnym zainteresowaniem brali się do dzieła sympatycy antyalkoholowego towarzystwa „Odrodzenie”, ze względu na wartę kawalerską nawet lekko podchmieleni na imprezach publicznych w ogóle się nie pojawiali, a dwóch szynkarzy wyjechało precz. Prestiżowo było nie pić i nie kupować wódki. Chłopcy uważali za stosowne witać się z napotkaną dziewczyną, lekko unosząc nakrycie głowy (jak na dzisiejsze czasy – po prostu fantastyka!). Czy trzeba się dziwić, że liczne sukcesy wzmacniały wiarę patriotów w swoje siły i w zamysłach na przyszłość uwydatnił się polityczny drogowskaz? Otóż kiedy niszczycielsko zadziałało od 1932 roku prawo o zakazie „Proświty”, tradycje jej walki o język ojczysty, kulturę, a co za tym idzie – los i wolność Ukrainy rewolucyjnie modyfikowały się w działalności komórki OUN(m), której rdzeń uformował się z aktywistów filii – Chomy i Sydora Kuszniruków, Lidii Żomeruk, Ziny Bachowej, Pawła Bondaruka (byłego wójta gminy Rożyszcze) i innych. Właśnie oni stali się już za Niemców inicjatorami i gorliwymi budowniczymi kompleksu memorialnego w centrum wsi na znak pamięci o rozstrzelanych przez enkawudzistów towarzyszach z „Proświty” w więzieniu w Łucku 23 czerwca 1941 roku oraz o spalonych podziemnych działaczach-melnykowcach w stodole na Wyszkowie 22 maja tego samego roku. Memoriał składał się z wysokiego nasypu – symbolicznej mogiły, którą wieńczył tryzub z bagnetem. U podnóża umieszczono standy z fotografiami poległych „za wolność Ukrainy” oraz wizerunkiem wykonawców krwawej rozprawy przy karabinach maszynowych na więziennym dziedzińcu. Przy otwarciu pamiątkowej budowli występowała z koncertem zaproszona przez inicjatorów-moderatorów wydarzenia słynna kapela bandurzystów Hryhorija Kytastego. Słuchało jej tutaj, jak czytamy w książce Hryhorija Kostiuka „Spotkania i pożegnania”, kilka tysięcy obecnych. Dalej zacytujmy: „Przyjazd i występ przed takim ludzkim tłumem kapeli bandurzystów, a zwłaszcza końcowe przemówienie administratora – wszystko to wywołało taki entuzjazm i patriotyczną demonstrację, że aż przestraszyło Niemców i rozjuszyło”. Jak wiemy, w konsekwencji cały jej zespół został wywieziony poza granice Ukrainy. Na szczęście, wbrew ciężkim próbom znanymi realiami politycznymi, we wsi było komu dbać o drogowskazy „Proświty” nawet za władzy radzieckiej. Na swój sposób wierność proświtańskim tradycjom potwierdzili wychowankowie z rodzin weteranów organizacji, których jeszcze w dziecięcym wieku wywieziono „za Ukrainę” razem z dorosłymi na Sybir. Po powrocie, pod świeżymi wiatrami „pieriestrojki”, niemal wszyscy oni wstąpili do Ludowego Ruchu Ukrainy, a później z poświęceniem przyczynili się do formowania wspólnoty parafialnej Cerkwi Prawosławnej Ukrainy Patriarchatu Kijowskiego. I czyż nie stało się tak również w wielu innych miastach i wsiach? Właściwie w oznaczonym czasie właśnie od nich – potomków proświtańców lat 30. ubiegłego wieku – autorowi, jako członkowi LRU i odnowionej „Proświty”, oprócz źródeł dokumentalnych, udawało się zbierać bogate potrzebne informacje przy moderowaniu licznych masowych wydarzeń na wsparcie ukraińskiej państwowości i patriotycznego Żydyczyna (niestety, jest on dotąd małorosyjski). Zrozumiałe, że część z nich została podana w przedstawionym wyżej materiale… Na podsumowanie – kilka akcentów z przemyśleń nad realiami sprzed stu lat. Akcent pierwszy. Obowiązkowy warunek udanej pracy w imię wysokich ideałów – to „zgoda w rodzinie” – zwłaszcza między pokoleniami oraz w wymiarze terytorialnym. Akcent drugi. Nie poniżajmy się nadzieją na wspólne dobro bez własnego czynu. Akcent trzeci. Ty – jesteś Ukraińcem i swoim życiem masz godnie reprezentować naród. A kontynuować tę listę czytelnik może sam.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn