Strona · s. 7strona oryginału ↗
Andrij HUDYMA: „Trudno tworzyć Ukrainę, trudno też ją kochać...”
Слово Просвіти, №07 за 2021 рік
Imię Andrija Hudymy jest znane na obszarach naszej literackiej niwy. Ten symboliczny obraz – „niwa” – jest styczny z istotą autora: z zawodu uczony agronom, kandydat nauk, docent – ponad trzydzieści lat pracował w uczelni rolniczej i... autor 55 wydań (poezja, proza, dramaturgia, publicystyka). Jesienią ubiegłego roku w obwodowej Izbie Przemysłowo-Handlowej (Biała Cerkiew, obwód kijowski) zaprezentował niezwykłe charytatywne wydanie epopei „Ukraina to los”, niezwykłe już przez to, że jest to tysiącletnia historia Ukrainy w poematach i powieściach wierszowanych. Przewodniczący białocerkiewskiego zjednoczenia miejsko-rejonowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Kostiantyn Kłymczuk spotkał się z pisarzem w celu przeprowadzenia treściwej rozmowy.
– Przede wszystkim, Andriju Dmytrowyczu, dziękujemy za charytatywny projekt „Ukraina to los”, zapoczątkowany na Kijowszczyźnie siedmiotomowym wydaniem Pańskich utworów (2017). Taką szczodrość – cały nakład bezpłatnie oddać szkołom i bibliotekom – obecnie na literackich terenach rzadko można spotkać. Nie kończy Pan projektu?
– Nie. Dobroczyńcy pomagają mi z wydaniem, a ja, mówiąc szczerze, czynię dobro dla Ukrainy, dla duchowego wzbogacenia pamięci historycznej narodu i zwłaszcza dorastającego pokolenia. Bo przeszłość, w każdych czasach, należała i należy do przyszłości.
– W ubiegłym roku ujrzała światło dzienne Pańska, tożsama z tytułem projektu, epopeja „Ukraina to los”. Kiedy powstał tak grandiozny zamysł? Jak Panu się tworzyło?
– Zamysł powstał prawie czterdzieści lat temu, kiedy „młody ja, młody, pełen sił i odwagi” (P. Tychyna) zabrał się – lecz nie „żartować dla rozrywki” – za tryptyk (zbiór) poematów „Góra Zamkowa”. Kończąc trzeci poemat „Zaszumiała topola” (powstanie chłopsko-kozackie pod wodzą K. Kosińskiego, 1521–1593) i wydając zbiór poematów „Dzwony nad Rossią” (1988), wtedy pomyślało się: „A co, jeśli spróbować...”. A jak się pisało?.. Nigdy nie trzymałem duszy za skrzydła.
– Praca w uczelni – pedagogiczna, dydaktyczna, wychowawcza, naukowa, metodyczna – a do tego jeszcze literatura piękna. Po prostu niewiarygodne. I nagle epopeja. „Wielikolepno!” – wykrzyknąłby Winhranowski. Nasza literatura może pochwalić się analogicznym wydaniem?
– Wspomniał Pan genialnego Mykołę Winhranowskiego. Tak, to jego „wielikolepno” – ulubione słowo jako świadectwo najwyższej pochwały. Znam go i byłem uhonorowany właśnie takim zaszczytem za powieść „Kara bez winy” (o Hołodomorze na Ukrainie w latach 1932-1933). A co do „analogicznego wydania”... Koledzy i naukowcy, którzy zdążyli już zapoznać się z epopeją, twierdzą, że historia literatury ukraińskiej nie ma takiego wydania. I ja im wierzę.
– Główni bohaterowie powieści: Krzysztof Kosiński i Seweryn Nalewajko, Iwan Bohun i Bohdan Chmielnicki z plejadą pułkowników, Iwan Mazepa, Maksym Żeleźniak oraz Iwan Gonta, Ustim Karmeluk – o nich pisali koryfeje. Nie niepokoiło takie sąsiedztwo?
– Z odpowiedzią pozwalam sobie powołać się na Wiktora Miniajłę, który, przeczytawszy powieść „Ustim Karmeluk”, napisał w przedmowie do mojego dwutomowego wyboru utworów (1996 r.): „Pomimo tego, że temat Karmeluka był już opracowany w literaturze ukraińskiej przez M. Staryckiego, i W. Kuczera, i W. Hżyckiego, i M. Tarnawskiego oraz innych, mniej znanych autorów, Andrij Hudyma nie przestraszył się takiego sąsiedztwa i śmiało poszedł na własne poszukiwania, i na jego korzyść, nie zawstydził własnego pióra”. Od siebie śmiem dodać: powieść „Ustim Karmeluk”, podkreślam – wierszowana – jest jednak pierwszą w historii literatury.
– Nie obawia się Pan, że ktoś z oponentów może „nie dostrzec” w epopei „nowego”? Mówiąc, że prawie „wszystko było publikowane...”
– „Wszystko”, ale nie wszystko. „Iwan Bohun” i wszystkie dodatki publikowane są po raz pierwszy. Znacznie odnowiony jest poemat „Trzecie przyjście”. Utwory w epopei przedstawione są jako cykle, uporządkowane w porządku chronologicznym. A co do możliwych oponentów... Ja w „Przedmowie” przezornie i całkiem ufnie zwracam się do takich:
Jestem optymistą. I mdłość nie owinie Mojego honoru,
nie zakracze wroną.
Hej, pobratymcy! Ja powiedziałem swoje. Niech, kto zdoła,
waży się na lepsze.
– Co przeważa w Pańskich powieściach – intelekt, fantazja, dokumentalistyka?
– I jedno, i drugie, i trzecie. Ale jednak – historyczność. Wszystko w miarę i w swoim czasie. Postacie mówią same za siebie: one były i pozostają. Co więcej, w poszczególnych przypadkach prostuję fantazje niektórych autorów. Na przykład, jeden z takich (w powieści „Iwan Bohun”) pisze, że pułkownik miał za żonę bratanicę wojewody bracławskiego Hannę i że przeżyła ona swojego wybranka. Ja natomiast podchodzę całkiem blisko do prawdy: tak, Hanna, ale kozaczka. I zmarła ona po porodzie, zostawiając Iwanowi ich synka – Hryciunię. Ożenić się po raz drugi Bohunowi nie było dane.
– Pan tak samo „podszedł bliżej do prawdy” w odniesieniu do Iwana Gonty w powieści „Klekotały orły”:
Ludzie moi! Nie zabijałem,
nie rżnąłem synów!
Syn u mnie jeden.
U mnie innych nie będzie...
– Sugeruje Pan, że rzekomo prostuje Szewczenkę? Są takie wersy w „Hajdamakach”, gdzie Gonta (w Humaniu): „Machnął nożem – I dzieci nie stało!”. Nie, nie prostuję. Bo Szewczenko nie byłby Geniuszem, gdyby w „Przedmowie” do poematu nie przewidzieć podobnego zainteresowania: „O tym, co działo się na Ukrainie w 1768 roku, pokazuję tak, jak słyszałem od starych ludzi; wydrukowanego i krytykowanego niczego nie czytałem, bo zdaje się, i nie ma czego...”
– W epopei niemało uwagi poświęcono kobietom, tak by rzec, duumwiratowi. Mamy na myśli „wspólnotę dwojga”: Nalewajko – Barbara, potem – Orysia; Bohun – Hanna, potem – Oksana; Mazepa – Motria; Żeleźniak – Oryla; Karmeluk – Paria, potem – Tetiana Proćkowa i Nataloczka-popówna. Tak rzeczywiście było, czy wymyślone przez Pana, aby wziąć czytelnika (według W. Miniajły) „za kark i już nie puszczać”?
– U Miniajły jest i inna definicja: „Utwór nie będzie ludzki bez ubóstwiania kobiety, bo wszystko, czym żyje ludzkość, – w niej”. A jednak – konkretniej: Orysia, Oryla, Nataloczka są wymyślone. Ale tak, że czytelnik, spotkawszy je, już nie chce ich zostawiać. Jednocześnie chce się nieco odświeżyć w pamięci czytelników: w tamtej burzliwej dobie ogólnonarodowego wyzwoleńczego zrywu kobiety pozostawały nie tylko strażniczkami domowego ogniska. Wiadomo, że członek szwedzkiego poselstwa do B. Chmielnickiego K.-G. Gildenbrat odnotowywał nie tylko urodę ukraińskich kobiet, ale też niezależność i odwagę. Czyż potrzeba jaśniejszego przykładu, jak czyn Oleny Zawistnej, żony poległego setnika? Zrozumiawszy, że wróg na śmierć otoczył miasteczko Busza (Podole, 1654 r.), podpaliła ona prochownię i zginęła razem z dziećmi, ale nie oddała się do niewoli. I takich przykładów liczyć – nie przeliczyć.
– Epopeja dotarła do czytelników. Czytają ją, utwory studiują, uczniowskie prace naukowo-badawcze otrzymują miejsca na podium w Ogólnoukraińskim konkursie-obronie Małej akademii nauk Ukrainy. A jak reagują naukowcy uczelni? Znane są pocieszające przykłady?
– Grzechem byłoby skarżyć się na brak uwagi. Znane mi są fachowe artykuły naukowe starszej wykładowczyni Mikołajowskiego Narodowego Uniwersytetu Budownictwa Okrętowego (katedra lingwistyki stosowanej) N. S. Mochałowej, która gruntownie opracowała powieść „Kara bez winy” oraz trylogię „Płynie do Boga moja łza”. N. M. Tymoszczuk (katedra literatury ukraińskiej Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. P. Drahomanowa), biorąc za jeden z obiektów badań „Karę bez winy”, obroniła pracę doktorską. Tego samego rezultatu osiągnęła L. W. Romanenko (katedra filologii ukraińskiej Mariupolskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego), opracowując między innymi powieść „Ustym Karmałuk”. A docent W. P. Bilacka (katedra filologii i komunikacji językowej Narodowego Uniwersytetu Technicznego „Politechnika Dnieprowska”) wykorzystała jako obiekt badań powieści wierszowane „Seweryn Naływajko”, „Spowiedź Mazepy”, „Klekoła horda” oraz „Ustym Karmałuk” i obroniła pracę doktorską. Te same utwory zostały gruntownie przeanalizowane i należycie ocenione w dwóch monografiach. – Nasza poezja jest bogata w wiecznie żywe wieńce, którymi naród sławił swoich śpiewaków: Wołodymyr Sosiura – „słowik Ukrainy”, Pawło Tyczyna – śpiewak „uczucia jedynej rodziny”... A Pana Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki uhonorowało najwyższym wyróżnieniem – medalem „Budowniczy Ukrainy”. Więc można... – Nie mierzę siebie miarą koryfeuszy. Obecnie wszyscy porządni słudzy narodowo-patriotycznej duchowości powinni bez żadnych eksperymentów i misteriów – nie jesteśmy w średniowiecznym teatrze – bez zwłoki budować Ukrainę. Eksperymentów wystarczy – pora wziąć się za rozum. Zmarnujemy czas – zgubimy Ukrainę. – W posłowiu do epopei przejmuje się Pan troskami, które swego czasu „bezlitośnie kołatały duszę naszego Proroka” – „Kiedy / doczekamy się Waszyngtona / z nowym i sprawiedliwym prawem?.. / To doczekamy się go czy?..” – Ja – nie, Pan – może... Minął iluzoryczny czas, kiedy państwem rzekomo mogła „kierować nawet kucharka”. Dzisiejszy zglobalizowany świat słucha tylko ostrego i dalekowzrocznego rozumu i podporządkowuje się rozumnej woli. Nasze społeczeństwo jest pozbawione takiej radości i nie jest to wyrzut – to skutki niesłychanej tragedii; nad narodem ukraińskim, zwłaszcza w ciągu ostatnich stuleci, raz po raz przechodziły huragany sztucznej selekcji w najokrutniejszym jej przejawie: w powstaniach i wojnach wyzwoleńczych ginęli najlepsi z najlepszych. Z nas powoli wyciekał duch państwowotwórczy. Traciliśmy zdolność myślenia i działania w sposób państwowy, wyrywając się spod samowoli, zdobywaliśmy iluzoryczną wolność. A poza tym – niczego nas nie uczy własna tragiczna historia, czasami nawet próbujemy odżegnać się od pewnych jej lekcji. Jeśli trzeźwo przeanalizować nasze życie, to będziemy mieli opłakaną sytuację: nasza epoka przypomina „Ruinę”, która zwaliła się na głowę Ukrainy zaraz po „Chmielniczyźnie”. Każdemu gadułowi od polityki – a takich jest na pęczki – daj buławę i święty spokój! My – dochodzi nawet do absurdu – gorączkowo szukamy „Waszyngtona”. Syzyfowa praca. Jego rodzi naród, a wychowuje go pełna poświęcenia praca w imię tegoż narodu. Właśnie istotę tego niezwykle ważnego problemu rozwijam w poemacie „Trzecie przyjście” jako końcowej części epopei „Ukraina – to los”. – Andrzeju Dmytrowyczu, co poradziłby Pan nam zawiązać w supeł pamięci narodowej? – Jedno, ale sprawdzone przez stulecia: „Nieśmiertelny jest ten naród, który zna swoją historię i wyciąga z niej mądre wnioski”. – I na koniec, co Pan powie na zakończenie naszej rozmowy? – Nie będę śpiewał „Szcze ne wmerła...”. Mówię z przekonaniem i jednoznacznie: „Sława Ukrainie!” – Bohaterom sława! Rozmowę prowadził Kostantyn KLYMCHUK, m. Biała Cerkiew
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
