Szeplenią sosny w Moszczunie: Boli ziemię, boli ziemię... Ten las – jedna wielka rana.. Bunkier, arta, ponton, omamienie... Oto suną czołgi i desant, Raszystowski przeklęty okupant...
Te stare i zranione sosny oraz dęby wsi Moszczun pamiętają luty 2022 roku. Właśnie ta niewielka wieś nad brzegiem rzeki Irpień stała się forpocztą obrony stolicy. W lutym-marcu 2022 roku te ziemie w rejonie buczańskim stały się tą żelazną tarczą, która obroniła naszą stolicę przed podstępnym planem raszystów – wziąć stolicę w trzy dni i przejąć władzę na Ukrainie. Właśnie w Moszczunie w najbardziej zaciętej bitwie na początku wojny na pełną skalę poległo ponad stu bojowników z różnych zakątków Ukrainy. Przeciwstawili się półtysięcznej armii wroga i nie dopuścili kremlowskiej nieczystości do Kijowa, powstrzymując i wysyłając na tamten świat elitarne oddziały wojsk desantowych Federacji Rosyjskiej oraz piechoty morskiej. Było to jedno z pierwszych zwycięstw na początku wojny na pełną skalę. Prawdziwymi Bohaterami, którzy stanęli w obronie ojczystej ziemi w pierwszych dniach pełnoskalowej inwazji Rosji, stali się zwykli Ukraińcy – doświadczeni wojownicy, uczestnicy ATO, którzy już widzieli piekło wojny, młodzieńcy, którzy dopiero co odbyli służbę zasadniczą, oraz patrioci-ochotnicy. Obrony Moszczuna i stolicy dokonywali wojskowi 72. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej im. Czarnych Zaporożców, bojownicy z pułku „Azow”, batalionu operacyjnego przeznaczenia im. S. Kulczyckiego (formacja ochotnicza Gwardii Narodowej Ukrainy), specnaz „Omega”, żołnierze obrony terytorialnej, w szczególności 130. batalion OT, batalion „Rewanż”, 1. Brygada Prezydencka Gwardii Narodowej, artylerzyści brygady „Rubież” Gwardii Narodowej Ukrainy, a także niewielka grupa wojowników z oddziału międzynarodowego, w szczególności batalionu im. Kastusia Kalinouskiego, oraz inne pododdziały. Walki w Moszczunie w lutym-marcu wytrzymały kilka natarć: 27 lutego. Pierwsze przełamanie. Kolumna techniki z pskowskimi desantnikami weszła do Moszczuna przez most, którego Siły Zbrojne Ukrainy nie zdążyły wysadzić. Elitarni rosyjscy wojskowi słabo orientowali się w terenie. Według wspomnień miejscowych, kolumna około 50 jednostek techniki po prostu błądziła po wsi. 5–6 marca. Atak piechoty morskiej. Od pierwszego ataku na Moszczun minął tydzień. Wtedy już ostatecznie stało się jasne, że rosyjski blitzkrieg poniósł klęskę. Przebić się do stolicy przez Hostomel, a potem Buczę, Irpień i Makarów armii Federacji Rosyjskiej się nie udało. Mosty na podejściach do Kijowa, w tym także w Moszczunie, były już wysadzone. Rzeka Irpień, która oddzielała okupantów od stolicy, nie pozwalała im przerzucić niezliczonych kolumn swojej techniki wojskowej. Ale rosyjskie kierownictwo nie zrezygnowało z planów zajęcia stolicy i zdecydowało, że przeprawić się przez Irpień w kierunku Kijowa będzie najlepiej przez Moszczun. To miejsce prawdopodobnie wydawało im się najpłytsze. 5 marca rosyjska artyleria i lotnictwo rozpoczęły brutalne ostrzały Moszczuna. Nawet wojskowi z dużym doświadczeniem działań bojowych w Donbasie przyznawali, że tak intensywnych ostrzałów jeszcze nie widzieli. Już w nocy bojownicy 155. brygady piechoty morskiej z Władywostoku sforsowali rzekę Irpień naprzeciwko Moszczuna. Zrobili to niezauważenie, profesjonalnie i zuchwale, wspominają ukraińscy wojskowi. Na wsparcie do Moszczuna przybyły niewielkie grupy żołnierzy obrony terytorialnej, ochotników, bojowników „Legionu Międzynarodowego”, a także specnaz z Głównego Zarządu Wywiadu i Sił Operacji Specjalnych. Walki uliczne trwały z nową intensywnością. Ukraińscy wojskowi zaczęli oczyszczać wieś.
6–8 marca. Pontony. Zadawszy duże straty rosyjskim piechurom morskim, obrońcom Moszczuna mimo wszystko nie udało się całkowicie wybić okupantów ze wsi. Przez cały czas bitwy o Moszczun okupanci ustawią obok wsi trzy pontony. Dwa z nich będą na zmianę wyłączane z użytku przez ukraińską artę, unieszkodliwić zaś trzeci ponton pomoże dopiero pod koniec bitwy rzeka Irpień. 11–14 marca. Najbardziej zacięte walki w Moszczunie. Rozgromienie kostromskiego desantu, jednego z najbardziej zdolnych do walki w rosyjskiej armii pododdziałów, „elity i dumy” rosyjskiego wojska. Właśnie te walki 11–14 marca zabrały dziesiątki żyć naszych obrońców-bohaterów, którzy mężnie i w nierównych siłach z wrogiem bronili ojczystej ziemi i stolicy. Pod Moszczunem zginęły setki przygotowanych i dobrze uzbrojonych sił wroga: elitarny pułk powietrznodesantowy 331 z Kostromy, 104 pułk powietrznodesantowy WDW, pskowscy desantnicy, 155 brygada piechoty morskiej z Władywostoku, 40 brygada piechoty morskiej z Kamczatki, 2. brygada desantowo-szturmowa piechoty morskiej, 215 samodzielny batalion rozpoznawczy z Kostromy, 1065 pułk artyleryjski WDW z Kostromy. Okupanci trzykrotnie próbowali przebić się przez Moszczun na Kijów i ostatecznie nasi bojownicy odepchnęli wroga i zmusili go do odwrotu. Szczegóły tych wydarzeń zostały odzwierciedlone we współczesnych badaniach, filmach dokumentalnych, w szczególności „Moszczun – bitwa, która uratowała Kijów. Śledztwo Radia Swoboda” (2023).
*** W przeddzień drugiej rocznicy Wielkiej wojny chce się wspomnieć imiona Aniołów Zwycięstwa, Bohaterów Moszczuna, ochotników, którzy od pierwszego dnia pełnoskalowej inwazji stanęli w szeregach obrońców Ukrainy. Oczywiście, o wszystkich Bohaterach wspomnieć z imienia ramy publikacji nie pozwalają, ale przygotowywana jest książka siłami młodych dziennikarzy agencji ITA-JUNPRES Kijowskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży o obrońcach stolicy, którym zawdzięczamy swoje życie.
Ciąg dalszy na str. 5
HEORHIJ FILIPCZUK
NINA SAJENKO
14–15
Tłumaczenie maszynowe
Z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego w biurze Centralnego Zarządu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki odbyła się konferencja na temat „Decydująca rola języka ukraińskiego w budowaniu państwowości ukraińskiej”. Na zebraniu wystąpili przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawło Mowczan, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Heorhij Filipczuk, dyrektor Instytutu Literatury Narodowej Akademii Nauk Mykoła Żulynski, zasłużony prawnik Ukrainy Mykoła Hołomsza, deputowany ludowy Ukrainy wielu kadencji Iwan Zajec, przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Zrzeszenia „Proświty” Wołodymyr Semystiahа oraz inni naukowcy i działacze społeczni.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nawet 1:10. Ani my, ani nasi obecni partnerzy nie byliśmy gotowi na taką sytuację, w której artyleria i liczba pocisków staną się głównym lejtmotywem tej wojny. Zapasy partnerów są wyczerpane, rozszerzenie produkcji szybko przeprowadzić trudno – zarówno organizacyjnie, jak i zasobowo (proch). Teraz i my nie zaglądamy w oczy z nadzieją „dogadajcie się pośrodku”, zamiast tego uruchomiliśmy własną produkcję pocisków, a nasi zachodni partnerzy oprzytomnieli. Praca trwa. Potrzeba czasu. Dlatego w tym roku, przynajmniej przez najbliższe pół roku, naszym zadaniem jest utrzymanie frontów, niedopuszczenie do załamań w obronie, aby wygrać czas, kiedy rozkręcą się wszystkie te sprawy, o których wspomniałem wyżej. Po czwarte. Dlaczego wróg właśnie teraz tak szaleje i próbuje przeć do przodu, nie zważając na jakiekolwiek straty i wydatki? A dlatego, że nadchodzi wiosna. Wiosenne roztopy, błoto z tłustej, żyznej ukraińskiej czarnoziemu – i na Charkowszczyźnie, i na Doniecczyźnie oraz Ługańszczyźnie, i na Zaporożu oraz Chersońszczyźnie. Prowadzić walki można, oczywiście, ale niezbyt dobrze. Daje to nam szansę na pewien ostrożny odpoczynek, wygranie czasu na dostawy niezbędnego nam do wojny sprzętu. I jestem pewien, że jakkolwiek by się nie opierali trampiści, Kongres USA wiosną mimo wszystko przyjmie decyzję o wznowieniu pomocy dla Ukrainy. I weźcie pod uwagę, że kiedy to się stanie, to pomoc z USA popłynie w intensywnym tempie, ponieważ rok budżetowy kończy się tam 30 września, więc roczna pomoc z USA musi zostać zrealizowana w ciągu 6-7 miesięcy. Powód do pewnego optymizmu jest. Po piąte. Gwałtowne przetasowania nie sprzyjają sukcesowi, zwłaszcza jeśli ich celem jest chęć przebywania w ciepłej kąpieli, którą zapewniają służalczy pochlebcy. Wszelkie reformy wymagają nie tylko śmiałości, ale przemyślanego przygotowania analitycznego i talentu. Zmiana hurtowa niemal całego głównego dowództwa wojska, której dokonał (czy dopuścił się) prezydent (czy jego „efektywni menedżerowie”) – to nie jest uzdrawiająca rewolucja, to awantura, która wyrządziła szkodę. Awantura dla wzrostu swoich rankingów i dostępu do ingerencji w planowanie operacji wojskowych. Awantura, która bez wątpienia przyniosła szkodę. Nie mówię o tym, kogo mianował, o ich gorszych czy lepszych cechach jako specjalistów wojskowych, chociaż niektórzy z nich, delikatnie mówiąc, gorzko dziwią. Mówię o czymś innym. Przecież jakiekolwiek dobre i udane byłyby to personelalia, to na wejście w obowiązki na nowym stanowisku i koordynację między sobą potrzeba czasu i wysiłku. Dezorganizacji w naszych wojskach i tak jest niemało, a takie bezmyślne kawaleryjskie ataki na zdrowy rozsądek łatwo nie mijają i ładu nie dodają. W każdym razie to typowy styl nieodpowiedzialności i ignorancji, właściwy wielu możnowładcom wszystkich pokoleń, ale dzisiejsza władza wszystkich ich przewyższyła o kilka rzędów wielkości. Miliard drzew, milion dronów w kuchniach, wielkie budowy na każdym kroku, co w rezultacie prowadzi do załamań i porażek. Przypomnę o jeszcze jednej, nie tak dawnej nowacji „rewolucjonistów” – odwołaniu wszystkich naczelników terytorialnych centrów rekrutacji hurtem. Kradną, są skorumpowani? Przecież takim maoistowskim
Tłumaczenie maszynowe
Głównym aktem nie tylko minionego tygodnia, ale i minionego półrocza, stało się wycofanie naszych wojsk z Awdijiwki. Akt ten był już nieunikniony, a zwlekanie stawało się coraz bardziej niebezpieczne i kosztowne dla Sił Obrony, ponieważ pojawiało się zagrożenie okrążenia pododdziałów wojskowych w mieście, a co za tym idzie – ich zniszczenia lub wzięcia do niewoli, po czym powstałoby jeszcze większe zagrożenie: bezładnego, chaotycznego odwrotu, dezorganizacji wojsk, co doprowadziłoby do głębokiego przełamania naszej obrony, a także do jeszcze większych strat w życiu naszych żołnierzy, sprzęcie wojskowym, amunicji oraz zdobycia przez wroga masy trofeów. Wszystko to stawało się z każdym dniem realną perspektywą...
Wiktor SKORYK, obserwator „SP” Zdjęcie ze źródeł otwartych
Ale praktyka polityczna obecnych ukraińskich władz (nastawiona na produkcję show-efektów i propagandowych plakatów z namalowanymi „sukcesami” dzięki wielkiemu kierownictwu – prezydentowi i jego „5-6 efektywnym menedżerom”) całą swoją istotą do ostatniej chwili opierała się tej dawno dojrzałej decyzji o wycofaniu wojsk z miasta na nowe, umocnione linie, wyjściu z worka i wyrównaniu frontu, jak tego wymaga nauka wojskowa przy działaniach w obronie i o czym świadczy zwykły zdrowy rozsądek. Oczywiście, jeśli głównym celem władzy jest utrzymanie tej władzy, jej rozszerzenie, monopolizacja i uwiecznienie, to tutaj zdrowy rozsądek nie jest sprzymierzeńcem. Możliwości podejmowania tak niekompetentnych decyzji i bezsensownego zwlekania znacznie wzrosły po niedawnym masowym zwolnieniu dużej części głównego dowództwa wojskowego, którego celem było mianowanie takiego dowództwa, które nie będzie opierać się politycznej ingerencji władzy ekipy ZE w planowanie wojskowe oraz określanie priorytetów działań operacyjnych i taktycznych na frontach. Ingerencja niekompetentnych osób w nie swoje sprawy jest wielkim zagrożeniem dla prowadzenia kompetentnych działań i jest szczególnie niebezpieczna w sprawach wojskowych podczas wojny. Zwlekanie z wycofaniem się z Awdijiwki było już nie do zniesienia i choć z dużym opóźnieniem, to jednak słuszna decyzja została w końcu podjęta, chociaż w ostatnim możliwym momencie. Nie mogę i nie chcę niczego zarzucać osobiście Syrskiemu i Sztabowi Generalnemu, oni w tych okolicznościach generalnie działali fachowo i w tak ciężkich warunkach w zasadzie wykonali zorganizowany odwrót naszych wojsk z miasta bez rażących strat. Być może nie tak, jak by się chciało, i nasze wojska po odwrocie zatrzymały się nie na tych pozycjach, które byłyby pożądane, ale tę trudną w sprawach wojskowych operację taktyczną – zorganizowanego odwrotu – wykonali. Bardzo ważnego obiektu – Koksochemu – utrzymać się nie udało, bo prawdopodobnie było już za późno i trudno to było zrobić w tamtych warunkach, ale jednocześnie, o ile mi wiadomo, w zasadzie wszystkie zapasy broni, amunicji i żywności, które były tam zgromadzone w piwnicach na wypadek długotrwałej obrony, zostały zniszczone ładunkami wybuchowymi, poza niektórymi segmentami przedsiębiorstwa, gdzie niektóre pododdziały wycofały się w sposób niezorganizowany, nie wytrzymując walki. Na wojnie jak na wojnie, wszystko się zdarza – i siła, i słabość, i męstwo, i jego brak. Jakie są wojskowo-polityczne wnioski i podsumowania po zakończeniu odwrotu naszych wojsk z Awdijiwki? Zacznę od politycznych. Po pierwsze. Ingerencja polityków, a tym bardziej politykierów, w planowanie operacji wojskowych, określanie terminów ich rozpoczęcia i czasu trwania – jest niedopuszczalna! Taka ingerencja jest zagrożeniem dla skutecznego prowadzenia działań wojennych. Ignorancja i dążenie do monopolu są niebezpieczne dla państwa, a zwłaszcza podczas wojny. Po drugie. Zawsze jest czas na wymagającą presję społeczną na władzę, kontrolę jej ze strony społeczeństwa, aby jej działania były skierowane na korzyść społeczeństwa, a nie w celu zapewnienia własnych ambicji władczych i interesów osób sprawujących władzę. Najbardziej palące jest to właśnie podczas wojny, kiedy naród walczy z wrogiem o swoje istnienie. Właśnie w tym tkwi jedność, a nie w monopolu władzy na prawdę i informację oraz wszelkie działania osób sprawujących władzę bez kontroli społecznej, tym bardziej w warunkach znikomości opozycji parlamentarnej i niemożności przeprowadzenia wyborów podczas stanu wojennego, które odzwierciedliłyby radykalne zmiany nastrojów elektoratu. Właśnie presja społeczna stała się motorem, który w końcu, po długich zwłokach osób sprawujących władzę, zmusił je do podjęcia słusznej, choć już bardzo spóźnionej decyzji o wyjściu z Awdijiwki. Wszystko trzeba robić na czas, żeby potem nie było za późno coś robić, kiedy już wszystko stanie się nieaktualne. Teraz o podsumowaniach wojskowych. Po pierwsze. Zorganizowany, ustrukturyzowany odwrót z ruin Awdijiwki pozwolił uniknąć niepotrzebnych ofiar i strat w czasie, gdy zawisło realne zagrożenie okrążenia naszych pododdziałów wojskowych w mieście. Uratowano życie tysięcy żołnierzy, którzy masowo zginęliby w okrążeniu lub dostaliby się do niewoli. Zamiast worka front wyrównał się na linii Siewerne – Łastoczkyne – Berdyczi (Stepowe) – na nowych umocnionych pozycjach. W przeciwnym razie wróg poszedłby w głębokie przełamanie z tragicznymi skutkami dla Ukrainy, urządzając śmiertelne żniwa w Awdijiwce, a potem i poza nią, zdobyłby jako trofea setki jednostek sprzętu wojskowego i, co jeszcze bardziej piekielne, mógłby otrzymać potężny impuls i wyjść na szeroką przestrzeń operacyjną. Po drugie. Ogółem przez cztery miesiące aktywnej fazy natarcia na Awdijiwkę moskale stracili: - 47 186 ordyńców; - 364 czołgi; - 248 systemów artyleryjskich; - 748 bojowych wozów opancerzonych; - sześć samolotów. Innymi słowy, wróg stracił tutaj faktycznie dwie pełnowartościowe armie według etatu, w zamian otrzymał ruiny miasta. Po trzecie. Wróg w ostatnich dniach szalonego szturmu na to miasto zastosował niesłychaną liczbę uderzeń KAB-ami (kierowanymi bombami lotniczymi), które, choć nie są precyzyjne, mają potężną niszczycielską siłę wybuchu. W ciągu ostatnich dwóch dób, czyli 48 godzin, z samolotów SU została zrzucona kolosalna liczba KAB-ów – 250 jednostek, czyli średnio co godzinę przylatywało 5 najpotężniejszych bomb na to niewielkie miasto! Co zmusiło nasze dowództwo do podjęcia pewnego ryzyka i zaangażowania do walki frontowej wyrzutni systemu PATRIOT. Rozmieszczanie ich w pobliżu frontu jest niebezpieczne, bo wróg poluje na nie zaciekle, ale mistrzowska szybkostrzelność ukraińskich żołnierzy obrony przeciwlotniczej pozwoliła szybko i celnie zareagować oraz w porę wycofać się na bezpieczną odległość od ewentualnego ognia odwetowego. Wynik jest wspaniały: 6 zestrzelonych samolotów w tym krótkim czasie! Każdy taki samolot może nieść 6 KAB-ów, zatem 6 zestrzelonych samolotów – to 36 niezrzuconych bomb za jednym razem, a jeśli samolot wykonuje kilka lotów w ciągu dwóch dób, to liczba ta jest kilkukrotnie większa. Zatem kolejne setki rakiet nie poleciały w stronę naszych wojsk. Ale wraz z radością z pracy naszej obrony przeciwlotniczej jest też gorycz, ponieważ tak intensywne wykorzystanie rakiet dla wyrzutni
PATRIOT wyczerpuje nasze zapasy, które bardzo trudno uzupełnić, ponieważ gierki trumpistów zablokowały pomoc wojskową USA dla Ukrainy, poza tym takie rakiety są drogie i nie produkuje się ich szybko, a zapasy ich w USA są dalekie od nieograniczonych. Zatem palącą kwestią staje się to, jak powstrzymać kolejne fale ostrzałów naszych pozycji za pomocą KAB-ów. Odpowiedź jest znana – potrzebne są samoloty! Te F-16, na które bardzo czekamy. Są to samoloty, które mogą przenosić rakiety i wystrzeliwać je na taką odległość, która dosięga samolotów SU bombardujących nas KAB-ami. I jakkolwiek byśmy nie chcieli, żeby stało się to jak najszybciej, istnieją warunki ich dostaw i użycia. Są to zarówno odpowiednie rakiety, które mają potrzebny zasięg, jak i wyposażenie tych samolotów w nowoczesne radary, a nie przestarzałe, które nie widzą na potrzebną odległość. Jest to także przygotowanie warunków przechowywania takich samolotów przed uderzeniami z powietrza – betonowe bunkry na lotniskach, wystarczająca liczba różnych systemów obrony powietrznej, które są zdolne odeprzeć ataki na lotniska wszelkiego rodzaju powietrznych drapieżników wroga – dronów, całego asortymentu rakiet, pocisków balistycznych, lotnictwa itp. I oczywiście są to piloci wyszkoleni nie tylko do wzbijania się w niebo, ale do prowadzenia pełnowartościowej walki na takich samolotach, a także inżynierowie, mechanicy, serwisanci itp. I to jeszcze nie wszystko, bo aby samoloty mogły prowadzić efektywne działania na frontach i na tyłach wroga, konieczne jest maksymalne stłumienie wrogiej obrony powietrznej, wygranie walki radioelektronicznej, a do tego potrzebne są środki i amunicja o odpowiednim zasięgu, nie 20-30 km, a nawet nie 70 km – to za mało, a 150, a jeszcze lepiej – 300 km. Oto wtedy samoloty mają sens i efektywność. Wszystko to jest w rzeczywistości zapisane w protokołach prowadzenia walk NATO. Bez tego kompleksu ani rusz. Wszystkie prace przygotowawcze trwają, ale potrzeba na to określonego czasu. Tutaj nic nie da się poradzić. Pod warunkiem pełnego, przygotowanego wykorzystania tych samolotów i wystarczającej ich liczby, możemy przekształcić wojnę pozycyjną w manewrową. Wojna pozycyjna to specjalność moskiewskiego sposobu prowadzenia wojny z wykorzystaniem wielomilionowych zapasów (jeszcze) żywej siły, ogromnej ilości pocisków artyleryjskich, min i rakiet. Wojna pozycyjna to wojna na wyczerpanie i tutaj horda ma przewagę ze względu na swoją skalę i zasoby. Ponadto bardzo ważną przewagą jest to, że ta wojna pozycyjna toczy się na naszym terytorium, co znacznie dodaje przewagi Moskwie w tej wojnie. Naszym atutem i naszym archetypowym stylem wojny jest walka manewrowa, wojna manewrowa, tutaj możemy i potrafimy być elastyczni i twórczy na polu walki. Do przejścia na wojnę manewrową, jak ustaliliśmy, potrzebujemy odpowiednich samolotów z odpowiednim wyposażeniem. Ale oczywiście to nie wszystko, potrzebujemy masowej i nowoczesnej artylerii oraz wystarczającej ilości pocisków. Obecnie, niestety, wróciliśmy prawie do takiego stosunku, jaki był na początku wojny na pełną skalę: 1:15, 1:20 na naszą korzyść. Teraz jest 1:5, a na kierunkach głównych uderzeń wroga
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w ten sposób korupcji nie da się wykorzenić, a szkód wyrządzono niemało. To, oczywiście, nie jest główna przyczyna problemów z mobilizacją do wojska, ale swój wkład w jej dezorganizację i niemrawość takie bezmyślne rewolucje kadrowe wniosły. Czytaj wyżej, to samo: potrzeba czasu, aby nowi nominaci wdrożyli się w sprawę. I nie jest powiedziane, że będą pracować lepiej i nie będą skorumpowani – strach mija, wypracowywane są nowe schematy i wszystko wraca do starego. Musi pracować cały system instytucji państwowych, niezależnych i wzajemnie się kontrolujących. Nie na zasadzie korporacyjnego konsensusu – ręka rękę myje, lecz zgodnie z postanowieniami państwa prawa. Tylko w serialach telewizyjnych łatwo jest wziąć w obie ręce karabiny i wszystkich skorumpowanych wystrzelać przy aprobującym ryku pewnego typu widzów, którzy potem stają się wyborcami. Jak to mówią, jeśli chcesz coś zmienić na lepsze wokół siebie, to zacznij od siebie, zatem, jeśli chcesz wystrzelać wszystkich łotrów, pomyśl, czy nie warto zacząć od siebie. Po szóste. Siły Zbrojne Ukrainy potrzebują usprawnienia prac wojsk inżynieryjnych oraz zaangażowania cywilnych budowlańców do wznoszenia umocnień i wyposażania pozycji. Ta praca jest obecnie wykonywana przez pododdziały armijne, co odciąga ich siły od bezpośredniego przeznaczenia – walki z wrogiem. Ponadto druga i trzecia linia obrony na najbliższym zapleczu nie są budowane lub jeśli są budowane, to zbyt wolno. Trzeba angażować do tych prac cywilnych budowlańców. Wszystko to robi nasz przeciwnik i jeśli robi coś, co jest skuteczne, to nie grzech tego doświadczenia zapożyczyć. W czym wojska moskali są doświadczone, to w prowadzeniu wojen pozycyjnych – „na wyczerpanie”, a zatem, póki trwa właśnie pozycyjna faza wojny, musimy pewne ich doświadczenia brać do pracy. Swoją drogą, oni nie wstydzą się i nie gardzą zapożyczaniem naszych osiągnięć, tych, które dawały nam wcześniej przewagę: znacznie poprawili u siebie łączność, naprodukowali w tym czasie znacznie więcej niż my dronów, podczas gdy my pyszniliśmy się tym, nucąc piosenkę „Bajraktar”, dogonili nas także w liczbie termowizorów. Jednym słowem, mniej pychy, mniej show i propagandy, a więcej czynów i poszukiwania swoich prawdziwych przewag, które trzeba szybko skalować. Zakończy się faza wojny pozycyjnej, a ona niechybnie minie, wtedy karty będą w naszych rękach – pokazać, że „jesteśmy braćmi kozackiego rodu”, bo wojna manewrowa to nasz talent, od wieków tak walczyliśmy, twórczo i z ogniem w głowie oraz działaniach. Ale jeśli wcześniej walczyliśmy w samotności, nie będąc w stanie odeprzeć wrogów, którzy napierali ze wszystkich stron, wbijając nam nóż w plecy, to teraz nasi partnerzy są inni i my teraz na pewno nie jesteśmy sami. Przed nami niełatwy okres, jednoznacznie najtrudniejszy od czasu pierwszych miesięcy pełnoskalowej wojny. Horyzont choć zachmurzony, jednak prognoza jutrzejszej pogody tej wojny wskazuje na poprawę, idzie do nas atlantyckie ciepło, życiu – żyć, a dziadkowi mrozowi – śmierć. Sława Ukrainie! Do Zwycięstwa!
Tłumaczenie maszynowe
W Połtawie odbyło się spotkanie edukacyjno-memorialne „Dzień pamięci Bohaterów Majdanu”. Zorganizowali je Departament Kultury obwodowej administracji, obwodowe stowarzyszenie rolników i prywatnych właścicieli ziemskich imienia Bohatera Majdanu Wiktora Czmyłenki, Połtawskie biuro Ukraińskiego instytutu pamięci narodowej, Połtawski państwowy uniwersytet agrarny przy wsparciu obwodowego muzeum krajoznawczego imienia Wasyla Kryczewskiego oraz Narodowego muzeum Rewolucji Godności. Na spotkanie przybyli: poseł na Sejm 5 kadencji, uczestnik przełomowych wydarzeń najnowszej historii – ogłoszenia Aktu niepodległości Ukrainy 24 sierpnia oraz wszystkich trzech Majdanów – Ruchowskiego, Pomarańczowego i Rewolucji Godności – Iwan Zajec, dyrektor Narodowego kompleksu memorialnego Bohaterów Niebiańskiej Sotni – Muzeum Rewolucji Godności Ihor Poszywajło, dyrektor Departamentu kultury i turystyki Iryna Udowyczenko, sekretarz rady miejskiej, pełniąca obowiązki mera Połtawy Kateryna Jamszczykowa, rektor Połtawskiego państwowego uniwersytetu agrarnego (PPUA) Ołeksandr Hałycz, przedstawiciel Ukraińskiego instytutu pamięci narodowej w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar. Aby dowiedzieć się więcej o jednym z kluczowych momentów najnowszej historii Ukrainy i oddać hołd tym, którzy kosztem własnego życia w latach 2013–2014 wywalczyli niepodległość, drogę „Precz od Moskwy!” oraz wartości europejskie, do Połtawskiego państwowego uniwersytetu agrarnego przybyli aktywiści Majdanu, weterani wojny rosyjsko-ukraińskiej, naukowcy i studenci. „94 dni aktywnego protestu: Rewolucja Godności trwała od 21 listopada 2013 roku do 22 lutego 2014 roku. Pokojowe akcje rozpoczęły się pod hasłami eurointegracyjnymi, ale z czasem zmieniły się w kampanię obywatelskiego nieposłuszeństwa wobec władzy reżimu zbiegłego eksprezydenta, zdrajcy państwa janukowycza – za niepodległość od rosji, przeciwko korupcji i łamaniu praw człowieka. Majdan ostatecznie zrujnował wpływ imperium rosyjskiego na procesy polityczne na Ukrainie, utwierdził kurs na UE i NATO. Drugi rok z rzędu heroiczny wyczyn majdanowców czczony jest w warunkach pełnoskalowej agresji rosji. Znów walczymy o swój Kraj. Jesteśmy dziś wdzięczni Siłom Zbrojnym Ukrainy za możliwość życia!” – podkreślała moderatorka wydarzenia, prorektor ds. naukowo-pedagogicznych, doktor nauk historycznych Tamara Szarawara. Minutą ciszy uczczono wszystkich żołnierzy-obrońców, 94 dni walki oraz 107 poległych za Niepodległość uczestników Rewolucji Godności, Bohaterów Niebiańskiej Sotni. Dwaj z nich to rodowici mieszkańcy Połtawszczyzny: Ihor Serdiuk z Krzemieńczuka zginął 18 lutego, a Andrij Czernenko ze wsi Słobodo-Petriwka w hromadzie Hrebinka tego samego dnia został ranny i zmarł w szpitalu. Szczególną cześć oddano rolnikowi Wiktorowi Czmyłence, który zginął od kul funkcjonariuszy rano 20 lutego 2014 roku na ulicy Instytuckiej. Jego imię połączyło rolników Połtawszczyzny, gdyż obwodowe stowarzyszenie rolników i prywatnych właścicieli ziemskich nosi imię Bohatera Ukrainy, Bohatera Niebiańskiej Sotni Wiktora Czmyłenki. Na spotkanie przybyli też rolnicy ze wszystkich zakątków Połtawszczyzny, a nawet spoza jej granic – z obwodu odeskiego. „Wojna z rosją rozpoczęła się na długo przed 2014 rokiem, zaraz po rozpadzie ZSRR. W 1991 roku udało nam się odejść od tamtego kraju, wejść na drogę samodzielności, budowy własnego kraju, jego rdzenia – klasy średniej, w tym także rolnictwa. W swoim życiu udało mi się odwiedzić wiele krajów, byłem też w rosji. Widziałem to rosyjskie zacofanie, które pewnie tam do dziś istnieje. Niestety, stało się to, co się stało. Wojna trwa, nawet nasze dzisiejsze spotkanie zaczęło się z opóźnieniem z powodu ogłoszenia alarmu powietrznego. Wśród 107 bohaterów Niebiańskiej Sotni, pierwszych Bohaterów wojny rosyjsko-ukraińskiej, był też rolnik. On uważa, że sprawy zmierzają w niewłaściwym kierunku. Jeszcze 19% respondentów nie potrafiło odpowiedzieć. Wśród Ukraińców w wieku 51+ bieg spraw w kraju ocenia pozytywnie 44% (przeciwko 39%, którzy uważają, że sprawy zmierzają w niewłaściwym kierunku). Jest to jedyna kategoria wiekowa, gdzie ocena pozytywna przeważa nad negatywną. Podczas gdy wśród najmłodszych z obwodu kirowohradzkiego. On jest rolnikiem i bojownikiem z ducha. Tacy jak on, jak jego koledzy z Połtawy, przeszli ciernistą drogę kształtowania się rolnictwa. Chcemy więc uwiecznić pamięć o rolniku-Bohaterze Wiktorze Czmyłence, zadbać o pracę wychowawczą wśród młodzieży. Będziemy inicjować wprowadzenie nagrody naukowej imienia Czmyłenki wśród studentów – przyszłych agrarzystów oraz ustanowienie w Połtawie tablicy pamiątkowej” – podkreślił Wasyl Burłaka, przewodniczący Połtawskiego Stowarzyszenia rolników i prywatnych właścicieli ziemskich imienia Bohatera Niebiańskiej Sotni Wiktora Czmyłenki, inicjator wydarzenia upamiętniającego. Dla obecnych w sali uniwersytetu agrarnego zaprezentowano fragmenty filmu dokumentalnego o Wiktorze Czmyłence. „Rewolucja Godności była najdłuższym i najbardziej masowym protestem we współczesnej historii Ukrainy. Ale pamięć jest bardzo złożona, zmienia się i nakładają się na nią nowe wyzwania, nowy ból z powodu wojny. Infrastruktura pamięci narodowej jest budowana, począwszy od odsłaniania tablic pamiątkowych na fasadach budynków, przemianowywania ulic, wieczorów pamięci, po tworzenie pomników i muzeów. Jest to bardzo ważne dla przyszłych pokoleń, gdyż najpotężniejszym wyrazem pamięci i szacunku dla bohaterów będzie kontynuacja ich walki o niepodległą i kwitnącą Ukrainę” – jest przekonany Ihor Poszywajło. „Majdan w pełnym tego słowa znaczeniu stworzył z populacji naród ukraiński. Na nim wypracowywano wszystkie te rzeczy, które potem pomogły nam w wojnie rosyjsko-ukraińskiej. To solidarność, odpowiedzialność, wolontariat, ruch ochotniczy. za właściwy uważają kierunek tylko 27%. W regionach zachodnich nieco bardziej rozpowszechniona jest ocena, że sprawy idą w niewłaściwym kierunku. Ponad połowa Ukraińców również nie wierzy w masowe zamieszki lub protesty (53%). Tak samo ponad połowa uważa za raczej mało prawdopodobne ustanowienie dyktatury wojskowej.
„Właśnie z Majdanu ludzie poszli na wojnę, na której pokazali, że dla nich dzisiaj idea niepodległości i państwowości jest bardzo ważna. Ludzie nie tylko utwierdzali poczucie wolności i godności, ale w ich serca już bardzo głęboko przeniknęła idea państwa ukraińskiego jako podstawowej wartości dla naszego narodu” – jest przekonany Iwan Zajec. Jego zdaniem Rewolucja Godności to przełomowe wydarzenie w najnowszej historii, dlatego Ukraińcy powinni szanować Bohaterów Majdanu: „Ci ludzie nie znali strachu, ponieważ ich serca były napełnione wielką miłością. W dzisiejszym filmie widzieliśmy, jak ludzie szli »odbijać« swoich rannych towarzyszy broni pomimo niebezpieczeństwa. Ginęli, ale szli z pomocą koledze, ponieważ ich serca były napełnione uczuciami miłości nie tylko do swojej rodziny, ale i do całej Ukrainy”. „Majdan to logiczna kontynuacja walki Ukraińców o odnowienie i zachowanie niepodległości. Przecież Rewolucja Godności uniemożliwiła popadnięcie Ukrainy w sferę wpływów Kremla, to wydarzenie to nasza pierwsza zwycięska bitwa w najnowszej narodowej wojnie rosyjsko-ukraińskiej o niepodległość” – zaznaczył w rozmowie z dziennikarzami Ołeh Pustowhar, aktywista wszystkich trzech Majdanów. Scena sali konferencyjnej Połtawskiego Państwowego Uniwersytetu Agrarnego była ozdobiona majdanową instalacją. A przy wejściu eksponowano wystawy fotografii Rewolucji Godności przygotowane przez Połtawskie Obwodowe Muzeum Krajoznawcze oraz wydawnictwa Muzeum Majdanu, których część Ihor Poszywajło przekazał do biblioteki uniwersytetu. Spotkanie zakończyło się kompozycją muzyczną ludowego zespołu „Mal-A-Hit” pt. „I będzie Wiosna!”. Połtawskie biuro UINP (na podstawie materiałów wydań internetowych oraz oficjalnej strony Muzeum Rewolucji Godności). Redakcja gazety „Słowo Proświty” szczerze współczuje byłej współpracowniczce Natalii Andrijiwnie Skrynnyk w związku z ciężką stratą – przedwczesną śmiercią męża, artysty Ołeksandra Jurijowycza Skrynnyka. Wieczna pamięć zmarłemu.
Tłumaczenie maszynowe
W Ukrainie wzrosła liczba osób, które uważają, że sytuacja w kraju zmierza w złym kierunku. Świadczą o tym wyniki sondażu socjologicznej grupy „Rejting”. Zdaniem 36% respondentów sprawy w kraju idą w dobrym kierunku, natomiast 45%
Tłumaczenie maszynowe
15 lutego z okazji 80. rocznicy urodzin odsłonięto pamiątkową tablicę informacyjną ku czci pierwszego Prezydenta Republiki Czeczeńskiej Iczkeria Dżochara Dudajewa. Nowe miejsce pamięci poświęcone bojownikowi z rosyjskim imperializmem utworzono w Połtawie, ponieważ z tym miastem związane jest życie i działalność przyszłego czeczeńskiego działacza wojskowego, państwowego i politycznego. Połtawa to „cudowny jabłkowy sen”. Dżochar Dudajew od 1985 do 1987 roku mieszkał w Połtawie i pracował na stanowisku szefa sztabu 13. Gwardyjskiej Ciężkiej Dywizji Bombowej. A wcześniej przez 15 lat służył na Syberii. Na tle życia w Połtawie tamte lata w książce „Milion pierwszy” żona Ałła Dudajewa nazwała „syberyjskim więzieniem”. Rodzina mieszkała w domu przy ulicy Nikitczenki (obecnie Dżochara Dudajewa, współczesne osiedle Sady-1). W Połtawie wielu dawnych współpracowników wspomina Dudajewa jako uczciwego i porządnego człowieka. We wspomnieniach żony odnotowano, że mimo iż Dudajew podniósł dywizję na najwyższy poziom gotowości bojowej, o awansach na wyższe stanowiska nie było mowy, ponieważ w ZSRR nad Dudajewem ciążyło piętno pochodzenia „Czeczen”: w 1944 roku Stalin ogłosił cały naród czeczeński „zdrajcami”; w tym samym roku rosyjsko-komunistyczny reżim ZSRR dopuścił się strasznej zbrodni — ludzi siłą przesiedlano głównie do Kazachstanu i Kirgistanu; podczas deportacji zginęło około 100 tysięcy Czeczenów, czyli mniej więcej co czwarty członek całego narodu; zaraz po narodzinach Dżochara staliniści deportowali rodzinę do Kazachskiej SRR, gdzie na wygnaniu przeżył 13 lat. W 1987 roku rodzina Dudajewów opuszcza Połtawę i przeprowadza się do estońskiego miasta Tartu. „Jechaliśmy do krajów nadbałtyckich, z żalem opuszczając żyzne ziemie Ukrainy” – tak zaczyna się nowy rozdział książki Ałły Dudajewej o życiu męża. Służba w Połtawie przypadła na początek tak zwanej „gorbaczowowskiej pieriestrojki”, kiedy czasami przedostawała się prawda o „imperium zła”. Ale, jak wielokrotnie zaznaczał sam Dudajew, jego światopogląd patrioty kształtował się także w Estonii — pod wpływem Frontów Narodowych w ówczesnych republikach bałtyckich. W maju 1990 roku Dudajew dobrowolnie porzucił służbę wojskową w armii ZSRR i stanął na czele komitetu wykonawczego Ogólnonarodowego Kongresu Narodu Czeczeńskiego, a 27 października 1991 roku Czeczeni wybrali Dżochara Dudajewa na swojego pierwszego prezydenta. Już po kilku dniach proklamowano niepodległe państwo czeczeńskie. Zbrodniczy rozkaz zabójstwa generała majora lotnictwa, prezydenta Czeczeńskiej Republiki Iczkeria Dżochara Dudajewa podpisał prezydent Rosji Borys Jelcyn. 21 kwietnia 1996 roku FSB namierzyła sygnał telefonu satelitarnego Dżochara Dudajewa w rejonie wsi Giechi-Czu, która znajdowała się 30 kilometrów od Groznego. Natychmiast w powietrze poderwano dwa samoloty Su-25. Dudajew zginął od wybuchu rakiety. Wspominam 1994 rok. Wtedy przewodniczący Połtawskiej Organizacji Krajowej Ludowego Ruchu Ukrainy Mykoła Kulczynski wezwał połtawian do pomocy obywatelom Iczkerii (Czeczenii), którzy doświadczyli cierpień ze strony rosyjskich jelcynowskich okupantów. Połtawscy działacze Ruchu zebrali kilka ton „pomocy humanitarnej”, łącznie na całą Ukrainę ładunek liczył 50 ton. Wysyłką pomocy zajmowali się Wiaczesław Czornowił i „Czerwony Krzyż”. To było poruszające: połtawianie przynosili do siedziby Ruchu ciepłe rzeczy i leki ze słowami – dla naszego Dżochara.
Pomysł upamiętnienia wygłoszono zaraz po zabójstwie przywódcy narodu czeczeńskiego. Jednak wszelkie próby przemianowania ulicy czy zainstalowania tablicy napotykały na nerwową reakcję ówczesnych prorosyjskich władz Połtawy. Wymowny przykład. W 2007 roku organizacje społeczne „Młody Ruch Ludowy”, „Tryzub”, Międzynarodowy Front Antyimperialny oraz UNA-UNSO zainstalowały tablicę pamiątkową na budynku przy ulicy Nikitczenki, gdzie mieszkał Dudajew. Ale wkrótce władze ówczesnego mera Matkowskiego, zamiast „zalegalizować” ją, usunęły ją. W nazwie ulicy Nikitczenki wysławiano radzieckiego działacza wojskowego, dowódcę 95. Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej armii ZSRR. Ta nazwa przetrwała dekomunizację, ale nie dekolonizację: w zeszłym roku miejska komisja toponimiczna, do której należę, podjęła decyzję o włączeniu do ankiety głosowania na platformie internetowej „Edem” propozycji przemianowania ulicy Nikitczenki na cześć Dudajewa. Miło, że połtawianie masowo wybierali spośród innych wariantów nowej nazwy właśnie tę. Więc deputowani rady miejskiej przy podejmowaniu decyzji opierali się na woli połtawian. A ponadto przemianowanie stało się impulsem do pojawienia się tablicy informacyjnej. 31 stycznia 2024 roku komitet wykonawczy Rady Miejskiej Połtawy podjął decyzję o jej zainstalowaniu, a inicjatorem wystąpiło Generalne Przedstawicielstwo Czeczeńskiej Republiki Iczkerii w Ukrainie. Zainstalowano ją na budynku przychodni dziecięcej, która znajduje się przy ulicy Dżochara Dudajewa, budynek nr 2. Chciałoby się, aby służby komunalne magistratu oczyściły wszystkie budynki tej ulicy z szyldów „nikitczenki” i aby wkrótce wisiały już poprawne tabliczki z nazwami ulic: Dżochara Dudajewa. Na tablicy wyryto cytaty z książki Dżochara Dudajewa „Atak iczkerieńskiego Wilka”: „Kiedy nad Ukrainą wzejdzie ukraińskie słońce, Rosja zniknie. Największym błędem jest zlekceważenie Ukraińców, uważanie ich za słabych, obrażanie Ukraińców. Nigdy nie obrażajcie Ukraińców. Ukraińcy nigdy nie bywają tak słabi, jak wam się wydaje”. „Nie daj Wszechmogący Allah wygnać Ukraińców albo odebrać coś Ukraińcom”. Tablicę pamięci odsłonili premier Czeczeńskiej Republiki Iczkerii na uchodźstwie Ahmed Zakajew oraz sekretarz Rady Miejskiej Połtawy Kateryna Jamszczykowa. „Dzisiaj cały cywilizowany świat uświadomił sobie, co mówił Dżochar Dudajew 30 lat temu, kiedy deklarował, że Rosja stanowi realne zagrożenie dla całej ludzkości i świata. I wtedy też w swoich wystąpieniach mówił o tym, że Ukraina to jedyny kraj, naród i lud, który może złamać kręgosłup temu potworowi. I jego słowa okazały się w rzeczywistości prorocze. Nigdy nie padniemy na kolana i nie wybaczymy wrogowi tych ofiar, które narody ukraiński i czeczeński poniosły w ciągu tych ostatnich 30 lat. Ukraina różni się od innych krajów tym, że jako pierwsza uznała naszą niepodległość – niepodległość państwa czeczeńskiego, które obecnie znajduje się pod rosyjską okupacją. I za to, że upamiętniają państwo naszego lidera, jesteśmy szczerze wdzięczni. Szczególnie teraz jest to dla nas ważne. My, Czeczeni, obecnie nie mamy prawa odwiedzić grobu naszego narodowego lidera. Wiemy, gdzie jest pochowany. Ale trzymamy to w tajemnicy, ponieważ barbarzyńcy, którzy okupowali nasz kraj, nie mają nic świętego. Dla świata Rosja stała się symbolem zła. Nie liczą się ze stratami: ani swoimi, ani swoich przeciwników. Ale wierzę, że Ukraińcy przy wsparciu całego cywilizowanego świata będą w stanie obronić pokój i naszą przyszłość. Szczerze dziękuję wszystkim, którzy poświęcili uwagę czeczeńskiej tragedii i upamiętnili naszego narodowego lidera”, – oświadczył Ahmed Zakajew. Dodał, że na całym świecie jest 32 miasta, gdzie place i ulice noszą imię Dżochara Dudajewa. Przed uczestnikami uroczystej ceremonii przemawiali zastępca przewodniczącego Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Anton Czubenko, przewodniczący Połtawskiej Rejonowej Administracji Wojskowej Dmytro Romanow, sekretarz Rady Miejskiej Połtawy Kateryna Jamszczykowa, pierwszy zastępca mera Wałerij Parchomenko oraz deputowany ludowy Ukrainy Andrij Boblach, generalny przedstawiciel rządu Iczkerii w Ukrainie Ahmad Alwijew, zastępca dowódcy batalionu im. Szejka Mansura Mansur Samaszkinski oraz inni czeczeńscy wojownicy, którzy stanęli w obronie naszego państwa. Na ceremonię otwarcia przybyli goście z Kijowa. Iwan Zajeć – członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, uczestnik brzemiennych w skutki wydarzeń najnowszej historii – ogłoszenia Aktu Niepodległości Ukrainy 24 sierpnia oraz wszystkich trzech Majdanów – ruchowskiego, pomarańczowego i Rewolucji Godności, człowiek, który stał u źródeł niepodległości, bojownik o niepodległość Ukrainy w XX wieku – nazwał otwarcie tablicy pamiątkowej Dudajewa w Połtawie „wydarzeniem o skali narodowej”. „W Połtawie otwieramy tę tablicę pamiątkową na cześć wielkiego człowieka, człowieka mądrości i honoru – Dżochara Dudajewa. To nie jest po prostu wydarzenie regionalne, to wydarzenie o skali narodowej. Dlaczego to człowiek honoru? Dlatego, że nikt tak nie scharakteryzował natury państwa rosyjskiego, narodu rosyjskiego – tej rosyjskiej wspólnoty jako barbarzyńskiego narodu, jak zrobił to Dżochar Dudajew. Używał terminu „rusyzm” i mówił, że naród rosyjski i władza rosyjska są zatrute ideologią tego rusyzmu, ideologią ludobójstwa, niszczenia ludzi, ideologią totalitarną, i jeśli nie będziemy patrzeć na to państwo właśnie z takiej perspektywy, a będziemy rozpatrywać wojnę narodu czeczeńskiego z Rosją czy wojnę Ukrainy z Rosją z pozycji walki demokracji z totalitaryzmem, to nigdy nie rozwiążemy tego problemu. Trzeba ją rozpatrywać jako walkę barbarzyństwa z cywilizacją, zła z dobrem. Tak mówił ten wielki człowiek. To był wielki wojownik. I my tak samo powinniśmy wpatrywać się w jego postać i w postacie naszych wojowników. Obecnie rozumiemy, że ukraiński wojownik jest podmiotem nie tylko ukraińskiej, ale i światowej historii, bo nie tylko bronimy Ukrainy, ale bronimy całego cywilizowanego świata… Musimy uświadamiać sobie, że ich ideologia pcha rosyjską władzę i naród do wyniszczenia wszystkich tych, którzy nie chcą rozpuścić się w tej ordyńskiej wspólnocie, którzy chcą żyć na własny rachunek. O. Pustowhar, I. Poszywajło, I. Zajeć, ochroniarz premiera na uchodźstwie
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Pocz. na str. 1. Ołeksandr Marczenko, pseudonim „Kameniar”. Jako jeden z pierwszych stanął w obronie Ukrainy w lutym 2022 roku. O. Marczenko – deputowany Rady Najwyższej VIII kadencji, przedstawiciel sił narodowych z ramienia partii Ogólnoukraińskie Zjednoczenie „Swoboda”, działacz społeczny, nie tylko troszczył się o naszą historię narodową i perspektywy ukraińskiej edukacji, ale przeszedł piekło wojny rosyjsko-ukraińskiej od 2014 roku w składzie 72. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej im. Czarnych Zaporożców, był ranny pod miastem Krasnyj Łucz, a w 2015 roku dekretem Prezydenta Ukrainy został odznaczony orderem „Za Odwagę” III stopnia. Urodził się 14 stycznia 1965 roku we wsi Rybczynci w rejonie chmilnyckim obwodu winnickiego. Uzyskawszy wykształcenie inżyniera budownictwa, O. Marczenko przez wiele lat był kierownikiem i właścicielem przedsiębiorstwa prywatnego „Kameniar” w Białej Cerkwi. Był przewodniczącym zarządu spółki z dodatkową odpowiedzialnością „Biłocerkowśkyj karjer”, kierownikiem i założycielem Białocerkiewskiej Miejskiej Organizacji Społecznej „Klub Sportowy „Kameniar”. Od 2008 roku stanął na czele białocerkiewskiej organizacji partii „Swoboda”. Iryna Heraszczenko, deputowana ludowa, współprzewodnicząca frakcji „Europejska Solidarność”, ciepło wspomina Ołeksandra Marczenkę: „Z wielkim szacunkiem i ciepłem wspominam kolegę, z którym pracowaliśmy razem w poprzednim parlamencie. Przed swoim deputatstwem San Sanycz służył w 72. brygadzie, a my od 2014 roku ją wspieraliśmy. Często omawialiśmy potrzeby pododdziału, który wtedy bronił Awdijiwki i innych trudnych kierunków, razem odwiedzaliśmy ich stałe miejsca dyslokacji…”. Od pierwszych minut pełnoskalowej ofensywy poszedł na front w składzie kombatanckiego zjednoczenia „Legion Swobody”. Mając już pewne doświadczenie wojskowe, Ołeksandr Ołeksandrowycz wziął na siebie odpowiedzialność i w pierwszych dniach pod Moszczunem dowodził chłopcami-ochotnikami. Stał się mentorem i doradcą, towarzyszem broni i bliską osobą dla tych młodych ludzi, którzy jeszcze nie patrzyli w oczy wojny, a którzy potrzebowali wsparcia. Jak wspomina marzec 2022 roku Andrij Marczenko, który ramię w ramię stał ze stryjem w obronie Kijowa: „Szło na nas 22 km kacapskiego sprzętu. Przeciwko nam występował najbardziej elitarny kacapski 331. kostromski pułk powietrznodesantowy. Każdego dnia były bardzo silne ostrzały artyleryjskie. Zginęło bardzo wielu miejscowych ludzi. Wrogowie pokrywali wszystko jak leci, zrównali z ziemią Moszczun. Każdego dnia ginęli nasi chłopcy. A od wieczora 5 marca weszliśmy już w bezpośrednie walki z wrogą piechotą. Pozycja była ciężka. Piaski, mrozy -10-15 stopni w nocy. W okopach zawsze stała woda na 10 centymetrów. Nikt nie ustępował. Utrzymywaliśmy. Ołeksandr Marczenko jako dowódca pozycji „Granit” wykazał się jako prawdziwy bohater i nieustraszony żołnierz. Pomagał chłopcom, organizował pomoc, zbierał wolontariuszy, żeby pomagali brygadzie. Wszystkie skomplikowane, ciężkie decyzje brał na siebie...”. Główny sierżant, strzelec, pomocnik granatnikowego w składzie 72. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej im. Czarnych Zaporożców Ołeksandr Marczenko (pseudonim „Kameniar”) zginął 6 marca 2022 roku w osadzie Moszczun, odpierając atak rosyjskich najeźdźców na Kijów. Siły ducha i woli Ołeksandrowi Marczence wystarczyłoby na długą drogę walki, ale wroga artyleria na początku marca 2022 roku przerwała życie ojca i męża, przedstawiciela ludu i Człowieka o wielkim, nieustraszonym sercu. Razem z Ołeksandrem Marczenką wrogi ostrzał przerwał życie 23-letniego Nikity Brażnyka z Ukrainki i 26-letniego Wołodymyra Szablewśkiego z Białej Cerkwi, którzy w skrajnie trudnych warunkach trzymali się razem w ognistym piekle Moszczuna. Ołeksandr Marczenko – jeden z niewielu deputowanych ludowych i polityków, który był blisko narodu w najtrudniejszych momentach historycznych i oddał swoje życie w imię zachowania państwa ukraińskiego. Andrij Jermolenko, pseudonim „Majdan”. Ojciec czworga wspaniałych dzieci, wspaniały głowa rodziny, miłośnik prawdy, człowiek o złotym sercu i rękach, aktywista Rewolucji Godności, Majdanu, który z setkami Ukraińców jako ochotnik wyruszył na Wschód w 2014 roku, przeszedł Debalcewe, Awdijiwkę, posiadał odznaczenia za udział w operacji antyterrorystycznej. Lecz kiedy rozpoczęła się pełnoskalowa wojna, w składzie 72. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej im. Czarnych Zaporożców został ochotnikiem w obronie Ukrainy. Moszczun stał się miejscem próby nadludzkich sił i możliwości Andrija, ale przeklęty wróg przerwał jego życie w pierwszych dniach marca. 36 lat na zawsze... Żona Nadija Jermolenko wspomina męża: „Andrij był bardzo jasnym człowiekiem, prawdziwym patriotą, kochającym ojcem i mężem. Zawsze wszystkim pomagał, kochał życie i swoją rodzinę, marzył o godnej i kwitnącej Ukrainie”. Osierocone zostały córeczki i synowie Andrija, ale Kijów nie dostał się okupantowi. Badri Lolaszwili – pedagog-nowator, ekonomista z zawodu, człowiek honoru i czynu, Gruzin z ukraińskim sercem, starszy porucznik, dowódca kompanii 72. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej im. Czarnych Zaporożców o pseudonimie „Pinochet”. Badri urodził się w mieście Sagaredżo (Gruzja) 3 stycznia 1980 roku. Z czasem przeprowadził się do ojczyzny matki – rodzinnego obwodu czerkaskiego. Ukończył Narodowy Uniwersytet Techniczny „Charkowski Instytut Politechniczny” z wyróżnieniem. Po studiach pewnie i szybko piął się po szczeblach służby państwowej. Karierę zaczynał jako główny ekonomista, pracował w wydziale kontroli rewizyjnej rejonu obołońskiego miasta Kijowa, z czasem został naczelnikiem wydziału Departamentu Edukacji i Nauki, Młodzieży i Sportu. Badri nie służył w wojsku, ale ukończył studium wojskowe na uniwersytecie. Dlatego, kiedy w 2014 roku na Ukrainie zaczęła się wojna, poszedł jako ochotnik na front, chociaż miał odroczenie z Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej. 1 września 2014 roku wstąpił w szeregi 14. batalionu Obrony Terytorialnej Czerkas. A już cztery dni później był na pierwszej linii frontu. Kiedy zginął dowódca kompanii, Badri zastąpił go. Z czasem 14. batalion Obrony Terytorialnej stał się częścią białocerkiewskiej 72. brygady. Za służbę w ATO był wielokrotnie odznaczany, w szczególności orderem „Za Odwagę” III stopnia. Badri zdemobilizował się we wrześniu 2015 roku i wrócił do stolicy, ale w wolnym czasie odwiedzał towarzyszy broni na froncie: przywoził potrzebne rzeczy i bardzo cieszył się, jak zmieniło się ukraińskie wojsko od początku wojny. Po froncie pracował w stolicy. Był dyrektorem miejskiej jednostki budżetowej „Agencja Edukacyjna miasta Kijowa”. Koledzy nazywają Badriego nowatorem edukacji i wielowymiarową osobowością. Stworzył program edukacyjny Book-VAR do nauki fizyki i chemii z wykorzystaniem technologii wirtualnej rzeczywistości, miał wiele innowacyjnych planów edukacyjnych. Od pierwszych dni pełnoskalowej inwazji Badri zapisał się w szeregi obrony terytorialnej, a z czasem dołączył do swojej macierzystej 72. brygady. Chociaż mógł skorzystać z odroczenia z Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, na dodatek jego syn Damir w momencie rozpoczęcia wojny nie miał nawet roku. Ale Badri zdecydował się bronić Ojczyzny.
Brat Pawło Lolaszwili wspomina: “Brat twierdził, że wroga trzeba zatrzymać, zanim wejdzie do stolicy. Mówił, że nie potrafiłby wyjaśnić synowi, po co walczył w Donbasie, jeśli Kijów zostanie zajęty. Widziałem, że rwie się na linię frontu. I było tylko kwestią czasu, kiedy się tam znajdzie”. 12 i 13 marca w Moszczunie toczyły się niezwykle krwawe walki o Kijów. Wróg nacierał. Ukraińscy wojskowi odpierali ataki, jak tylko mogli. Ale siły były nierówne. Dlatego 13 marca nasi obrońcy otrzymali rozkaz odwrotu. Badri z jakiegoś powodu nie zdołał tego zrobić. Kiedy półtora miesiąca później, w maju 2022 roku, odnaleziono jego ciało, w orzeczeniu o zgonie napisano: zginął w walce bezpośredniej od rany postrzałowej. Dowódca kompanii Badri Lolaszwili zginął 13 marca 2022 roku podczas walk o obwód kijowski. Życie 42-letniego obrońcy przerwało się w pobliżu wsi Moszczun. Starszy porucznik Lolaszwili został pośmiertnie odznaczony Orderem Bohdana Chmielnickiego III klasy. Mały syn Damir nigdy nie poczuje ojcowskich objęć, rodzina na zawsze straciła wspaniałego syna, brata, przyjaciela, ale Badri nie mógł postąpić inaczej, gdyż bardzo kochał Ukrainę. *** Bitwa o Moszczun to jeden z punktów zwrotnych naszej współczesnej wojny rosyjsko-ukraińskiej. Strategiczny obiekt, który otwierał drogę na Kijów. Ale nie dopuścił do przełamania. Tutaj zniszczono prawie 80% gospodarstw domowych. Według informacji Kijowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej, w wyniku rosyjskiej agresji zbrojnej ucierpiały wszystkie domy. Najeźdźcy bezlitośnie ostrzeliwali wieś oraz pozycje ukraińskich obrońców. Przez te ostrzały wieś stała się jedną z najbardziej zniszczonych wsi w Ukrainie. Moszczun i pozycje obrońców kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk i za każdym razem, podczas ataków, Ukraina traciła swoich najlepszych synów i córki. Ale dokonali oni niewiarygodnego czynu. Czynu, o którym wszyscy powinni wiedzieć. W miejscu śmierci naszych obrońców w Moszczunie powstaje memoriał “Anioły Zwycięstwa”. Unikalnym i wymownym jest fakt, że to właśnie rodzina Badriego Lolaszwilego – mama Łarysa Pawliwna, brat Pawło Lolaszwili – wystąpili z inicjatywą urządzenia w lesie, gdzie toczyły się walki o Moszczun, Memoriału ku czci Bohaterów. W czerwcu 2022 roku w miejscu tragedii bliscy Badriego Lolaszwilego postawili mu pomnik. Z czasem założyli Fundację Charytatywną “Badri Lolaszwili”, której celem było ustalenie wszystkich, którzy zginęli na tym strategicznym odcinku frontu, oraz odnalezienie ich krewnych. Pawło wraz z mamą Łarysą Pawliwną nie przepuszczają żadnego weekendu, by odwiedzić najbliższą osobę. Co więcej, wzięli na siebie święty obowiązek – pomóc bliskim odnaleźć i ustalić nazwiska tych, którzy w walkach o Moszczun oddali swoje życie. Gromadzą wokół siebie rodziny, które straciły w tej decydującej bitwie swoich bliskich i krewnych. Fundacji Charytatywnej “Badri Lolaszwili” udało się ustalić 112 żołnierzy, którzy polegli w bitwie o Moszczun. Fundacja również stale organizuje spotkania bliskich i krewnych poległych bohaterów, przeprowadza uroczystości upamiętniające. Do akcji pamięci dołącza się społeczność Moszczuna, władze osiedla Hostomel, pedagodzy z Kijowa. 11 marca 2023 roku w miejscu heroicznej obrony Kijowa we wsi Moszczun z inicjatywy rodziny Badriego Lolaszwilego ustawiono znak pamięci “Anioły Zwycięstwa”. Nie mamy prawa zapomnieć o naszych Bohaterach, Aniołach Zwycięstwa. Dzisiaj jesteśmy tutaj, na naszej wolnej, nieokupowanej ziemi, dzięki godnym, odważnym synom Ukrainy. Właśnie dlatego zachowanie pamięci o Bohaterach Moszczuna to obowiązek każdego Ukraińca, władzy, państwa. Tworzona jest księga pamięci Bohaterów Moszczuna. Prowadzone są dalsze badania prawdy historycznej o zaciętych walkach. Wojna trwa, ale bieg tej wojny zmienili nasi obrońcy – Anioły Zwycięstwa! Wieczna cześć i chwała Bohaterom Ukrainy! Anioły Zwycięstwa, Dusze nieśmiertelnych Synów, Kto przez ogień i piekło Ziemię obronić zdołał... Mamy cicha modlitwa, Boża święta łaska, Nad Ukrainą wiecznie Anioły Pokoju jaśnieją… Przygotowała Iryna HOŁOWAJ, wykładowczyni, kierowniczka koła dziennikarskiego ITA-JUNPRES Kijowskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży Zdjęcia z internetu oraz archiwów rodzinnych rodzin obrońców
Tłumaczenie maszynowe
24 lutego 2022 r. Ukraińcy obudzili się od wybuchów rosyjskich rakiet i bomb. Rozpoczęła się agresywna wojna Rosji przeciwko Ukrainie, którą kremlowski führer nazwał „specjalną operacją wojskową”. Jej kłamliwym celem jest ochrona ludzi Donbasu przed „ludobójstwem ze strony kijowskiego reżimu”. Dziesięć lat z rzędu chroni ich przed Zachodem, przed eurointegracją i cywilizowanym życiem, kłamstwem i siłą zaganiając w przeszłość. Właśnie Europa przyjęła kilka milionów ukraińskich uchodźców, udzieliła schronienia kobietom i dzieciom. Jesienią 1933 r. Liga Narodów nie poparła jej spikera J. Mowinckela, który wzywał międzynarodową instytucję do udzielenia pomocy głodującym rolnikom Ukrainy. Kilka tysięcy uchodźców głodu przekroczyło wtedy Dniestr, Zbrucz i lądową granicę USRR, uniknęło tragicznego losu ofiar Hołodomoru. Dwa typy ludobójstwa spotkały się po 90 latach: Hołodomor i zbrodnie rosyjskich nieludzi przeciwko ludzkości. We wrześniu 2023 r. rząd Ukrainy złożył pozew do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości ONZ w Hadze przeciwko Rosji o absurdalne uzasadnienie przez Rosję swojej agresywnej „specoperacji”, czyli wymyślonego przez Kreml ludobójstwa w Donbasie. 2 lutego 2024 r. wysoki sąd przyjął pozew Ukrainy do rozpatrzenia.
Wasyl MAROCZKO, doktor nauk historycznych, profesor
Naród ukraiński, tak jak 90 lat temu, wyczerpuje się od moskiewskiej tyranii. Zrujnowane miasta, wsie, codziennie giną ludzie, zwłaszcza dzieci, pola zasypane minami. Agresor, zasłaniając się nuklearną pałką, naśmiewa się z cywilizowanego świata, nie ukrywa swojego zamiaru dalszego zabijania Ukraińców, nawet chwali się własnymi zbrodniami przed reflektorami telewizyjnych kamer. Część świata potępiła agresywną wojnę, udziela finansowego i wojskowego wsparcia narodowi ukraińskiemu, który wywalcza prawo do życia. Ale na świecie są politycy, którzy odmawiają wsparcia Ukrainy, wybierając rolę dozowników ukraińskiej krwi. Obserwują wyczerpanie i wykrwawianie się Ukrainy, stając na drodze świadomych współuczestników zbrodni ludobójstwa. Milczące hałdy Donbasu, niby wywłaszczone wdowy, smutno obserwują dolinę śmierci, usianą trupami poległych bohaterów. Monumentalne obeliski pracy twórczej donieckich górników okazały się nie tylko świadkami stalinowskich zbrodni w latach 30., ale i współczesnych spadkobierców teorii i praktyki stalinizmu. Putin, jak świadczy jego wyznanie amerykańskiemu dziennikarzowi Tuckerowi Carlsonowi 9 lutego 2024 r., zazdrości Hitlerowi i Stalinowi, chce wcisnąć się między nich. Przewyższył dwóch dyktatorów, ponieważ jest uznany za międzynarodowego przestępcę za kradzież ukraińskich dzieci. W czerwcu 2016 r., prezentując w Kramatorsku swoją książkę „Hołodomor na Donbasie”, po raz pierwszy zobaczyłem na miejskim asfalcie „płomienne” (od płomienia) powitania Rosjan dla rosyjskojęzycznych mieszkańców miasta. Już wtedy zauważyłem niemało wspólnego między zbrodnią Hołodomoru a pełzającą okupacją ukraińskiego Donbasu: istnienie jednego centrum podejmowania decyzji – Moskwa. Kontynuujemy spory o liczbę ofiar Hołodomoru-ludobójstwa, nasze sumienie i godność narodowa są zaciśnięte w zakresie 3,9–10,5 mln jego ofiar. Niedoliczywszy się w pierwszym przypadku, będziemy mieli puste groby, a w innym zamienimy społeczeństwo w jeden wielki cmentarz. Abstrakcyjnie utrwalona pamięć – to niebezpieczne zjawisko, które niszczy duszę narodu. Codziennie w ukraińskich wsiach i miastach chowają poległych bohaterów, powiewają niebiesko-żółtymi flagami cmentarze. Ilu ich zginęło? Dlaczego boimy się przyznać, jakbyśmy się czegoś wstydzili? Hałdy Donbasu, niby zastygłe sfinksy egipskich piramid, chronią spokój i pamięć ukraińskich żołnierzy. Z bezimiennych wysokości widać wielkość ich wyczynu. W latach Hołodomoru hałdy wskazywały głodnym rolnikom drogę do ratunku. Rolnicy Ługańszczyzny, przekroczywszy rzekę Doniec Północny, właściwie znajdowali się w Donbasie (za Dońcem). W przededniu stalinowskiej socjalistycznej rekonstrukcji (przymusowa kolektywizacja), czyli rewolucji „odgórnej”, we wszystkich pięciu okręgach regionu przeważali Ukraińcy: w starobielskim – 89,4%, artemowskim – 87,3%, stalińskim – 74%, mariupolskim – 61%, ługańskim – 59,8%. Działało pięć rejonów narodowych: dwa rosyjskie, trzy greckie. Znajdowało się miejsce i dla Niemców, którzy wybrali osadę Nowy Jork. Wszyscy żyli pokojowo, wzbogacając przemysłowo-rolniczy rejon społeczno-bytową różnorodnością. Okręg starobielski z 11 rejonami i 186 radami wiejskimi uosabiał wielką wspólnotę ukraińskich rolników, wszak Rosjanie dominowali tam tylko w 14 radach wiejskich. Ukrainizacja, choć była ideologicznie sterowana, żywiła i wzmacniała ukraińskiego ducha. Pod koniec lat 20. 36,2% mieszkańców miast uznało język ukraiński za ojczysty. Kryterium tożsamości uważano za mówiony ukraiński i pismo. W takich okolicznościach za Ukraińców uważało się 43% górników i metalowców regionu, choć stale rozmawiało po ukraińsku tylko 15%. W „kuchni” rozmawiano nim więcej niż w jednej trzeciej – „surżykiem”, ale mentalnie zachowywali swoje ukraińskie pochodzenie. Opór ukraińskich rolników wobec ściągania zboża zaświadczył o społeczno-ekonomicznej odrębności Ukraińców, którzy nie ulegali radzieckim okupantom, dlatego reżim zastosował przeciwko nim terror-głód. Nie przypadkiem Stalin przerwał ukrainizację w apogeum Hołodomoru, aby zniszczyć narodową odrębność Ukraińców, czyli pozbawić ją ekonomicznych podstaw i duchowych dźwigni – języka, kultury, historii.
W 1931 r. rząd związkowy wprowadził dziwną kolizję nabycia „podwójnego” obywatelstwa: „obywatel tej republiki, na terytorium której stale zamieszkiwał” automatycznie uważany był za obywatela ZSRR. Ustawodawca „zliberalizował” warunki nabycia obywatelstwa: jeśli „ze względu na narodowość lub pochodzenie uważa się za związanego z inną republiką związkową, to może wybrać obywatelstwo tej republiki”. Okazuje się, że Ukraińcy w RFSRR czy północnego Kazachstanu mieli ustawowe prawo uważać się za obywateli Ukrainy. Chłopi nie mieli paszportów, poza kwitami o pozbawieniu ich ziarna, czyli utrwalonymi na papierze wyrokami o nieuchronnej śmierci głodowej. Bezpaszportowy kołchoźnik, niczym poddany, nie miał prawa opuścić wsi bez zezwolenia rady wiejskiej i przewodniczącego kołchozu. Ukraińscy demografowie upatrują w urbanizacji Donbasu ratunku dla chłopów. Argument jest prosty: możliwość zatrudnienia i otrzymania pensji. W warunkach systemu kartkowego zaopatrzenia żywnościowego (1929–1934) nisko wykwalifikowana siła robocza, do której należała młodzież wiejska, traciła szansę na trafienie do dwóch pierwszych kategorii, a trzecia i czwarta nie miały należytego i stałego zaopatrzenia. W latach 1927–1931, sądząc po badaniach ówczesnego demografa i statystyka Kostiantyna Wobłego, ludność miejska Donbasu zwiększyła się o 857 tys. osób, a wiejska zmniejszyła się o 700–800 tys. osób. Zagadkowy społeczno-demograficzny obieg ludności, który trudno nazwać „ruchem mechanicznym”. Kolektywizacja skłaniała zamożnych chłopów do wyprzedaży majątku i rozpuszczenia się w miastach, a ofiary rozkułaczania, poza „wysiedleniami” na Ukrainie, kierowały się na Syberię. W wymienionych ramach czasowych dzietność w miastach spadła o 15%, na wsiach – o 24%. Społeczne zniewolenie to nie najlepszy warunek do rozmnażania. Przymusowa kolektywizacja, której zwolennikiem był Stalin, pogłębiła problem społeczno-ekonomiczny – przeludnienie agrarne, które narastało dziesięcioleciami. W kołchozach znalazło się 6,8 mln „zbędnych ludzi”, czyli niezatrudnionych w produkcji, a zatrudnionych było 8,7 mln osób. Bolszewicka zasada polityczna „Kto nie pracuje, ten nie je” stała się dla ponad połowy kołchoźników wyrokiem. W 1933 r. do kołchozów, niczym do rezerwatów, zagoniono około 20 mln osób, a „zbędnymi” okazało się 56%. Pomimo dominacji pracy ręcznej w kołchozach, nie mogły one zaspokoić płatną pracą chłopów, zwłaszcza nastolatków i osób w podeszłym wieku. Pozostawało mieć nadzieję na ratunek w mieście. Nowe budowy pięciolatki były zainteresowane wykwalifikowanymi zawodami, nawet kopaczami ziemi. Młodzież wiejska próbowała dostać się na budowy fabryk i zakładów. Dramatyczny los wiejskiego młodzieńca ukazuje film O. Dowżenki „Iwan” (1932). Mentalna i społeczna transformacja łamała przyzwyczajony sposób życia zurbanizowanych wieśniaków. Ale nie każdemu udało się zaczepić o miejskie okowy. W pierwszej połowie 1932 r. udało się „zwerbować” wraz z „odchodnikami” (sezonowi robotnicy najemni) około 300 tys. osób. Do przedsiębiorstw zjednoczenia „Łuhanbud” planowano przyciągnąć 156 tys. robotników, a zatrudniono jedynie 40 tys. osób. Kombinat metalurgiczny „Azowstal”, który dzisiaj leży w ruinach od rosyjskich rakiet i bomb, wystawił jesienią 1932 r. od 11 do 14 tys. nakazów pracy, a „zwerbował” 3201 osób. Czasami chłopi od razu wracali spod bram fabrycznych, nie otrzymawszy żywności i „zapomóg na zagospodarowanie”. Kopalnie Donbasu, dokąd udał się na zarobek O. Stachanow (chciał kupić konia i pług), planowały przyciągnąć 20 tys. górników, a otrzymały 12 tys. przyszłych „udarników”. Branża węglowa liczyła w 1932 r. na 231 tys. zawodowych górników, ale nie doliczyła się 52,4 tys. osób. Przyjeżdżali z Białorusi, Rosji, Tatarstanu, jednak poza socjolingwistycznym internacjonalem w strasznych barakach zarządów kopalń, nie udało się zebrać pożądanej liczby proletariatu. Jego szeregi zasilała głównie młodzież w wieku do 22 lat, która stanowiła 76% kontyngentu, wśród których 80% to wiejscy chłopcy. Fabryczno-zakładowy kocioł przetrawiał ich mentalność, pokrywał zrusyfikowanym połyskiem. Wiejscy młodzieńcy, wracając „na odwiedziny” do wsi, zaczynali „szczekać”, nazywać koguta – „piowień”. Pełzająca asymilacja, niczym rozżarzone żeliwo, rozlewała się żarliwymi strumyczkami obcego języka, kultury, obyczajów, zwyczajów i radzieckich obrzędów. Jeśli dodać jeszcze rekrutację do Armii Czerwonej, to system wojskowo-politycznej operacji rusyfikacji osiągnął wtedy swój zaplanowany sukces. Kolektywizacja, forsowna industrializacja, Hołodomor, represje polityczne okazały się wtedy środkami systemowej „denazyfikacji” ukraińskiego społeczeństwa. Jej echo przejawiło się w 2014 r. na ulicach Doniecka, Ługańska i innych miast. Denazyfikowani mieszkańcy miast dobrowolnie i przymusowo założyli mundur okupanta, zamienili się w węglowy pył. Przebywali w niewoli podwójnego obywatelstwa – ZSRR i Ukrainy, żyli podwójnym życiem, wybrali Raszę, ale daleko nie wszyscy. Stalinowskie dostawy zboża w latach 30. oznaczały świadome pozbawienie chłopów chleba i żywności, czyli działanie z zamiarem umyślnej organizacji głodu. Okupacyjna władza radziecka przywłaszczyła zbiory kołchozów i gospodarstw chłopskich, obłożywszy je daniną naturalno-pieniężną. Po co było w rejonach Doniecczyzny przekraczać plan dostaw zboża o 108%, jakby główną dewizą współzawodnictwa socjalistycznego było zabijanie chłopów głodem. Na Ługańszczyźnie również dążono do osiągnięcia maksymalnych wskaźników wywłaszczenia chleba, ale zdołano jedynie 95%. W 1931 r. zabrano 171 tys. ton ziarna w gospodarstwach 10 rejonów „klasycznego” Donbasu. Przekraczając plany dostaw zboża, pełnomocnicy partii towarzyszyli im oklaskami. Średniowieczny kat, opuszczając gilotynę czy topór na szyję nieszczęsnej ofiary, nie pozwalał sobie na żadne emocje. A bolszewickie „czerwone konwoje” z chlebem odbywały się z pieśniami i zwycięskimi hasłami. Wsie, kołchozy, rady wiejskie, które nie wykonywały państwowego obowiązku dostaw zboża, trafiały na „czarne tablice”, czyli do rezerwatów społecznych. Wywożono z nich chleb, sól, naftę, produkty, pozbawiano chłopów majątku, ściągano przedterminowo kredyty. 28 sierpnia 1931 r. 6 rad wiejskich rejonu kramatorskiego znalazło się w izolacji, stały się „czarno-reżimowymi”. Stosowano je we wsiach rejonów biłowodskiego, starobielskiego, troickiego, kadiowskiego, a 2 grudnia 1932 r., czyli na kilka dni przed ogłoszeniem „wszechukraińskiej czarnej tablicy”, ukrzyżowano na ideologicznej gilotynie 12 kołchozów, 6 wsi, gospodarstwa indywidualne w 25 wsiach. Rząd nie ukrywał tej formy masowych tortur głodem. Gazety obfitowały w wojownicze raporty o „czarnych tablicach”, wezwaniami „wstrzymaj-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zniszczenie królików” w gospodarstwach pomocniczych zarządów kopalń, skupić na „kułakach-sabotażystach całą siłę rewolucyjnej praworządności”. W 1932 r. rolnicy Donbasu zebrali 1,2 mln ton zboża, a skup zboża sięgnął 45% zbiorów brutto, co zrujnowało bilans zbożowo-paszowy regionu. Skutki okazały się niszczycielskie: zaniedbane pola i wymarłe wsie, masowe padnięcia bydła, dziesiątki tysięcy uchodźców głodu. Bolszewicki ideologem „sojuszu klasy robotniczej i chłopstwa pracującego” doznał moralnego pęknięcia. Chłopów pozbawiono chleba, ale i robotników nie nakarmiono. Z głodu cierpieli chłopi wsi Smolanynowe na Ługańszczyźnie, która znajdowała się 18 km od osady Trzecia Rota – ojczyzny poety W. Sosiury. Prawie obok, ale we wsi Boriwśke, urodził się stalinowski marszałek K. Woroszyłow. W 1933 r., dowiedziawszy się o Hołodomorze, pisarz trafił do przychodni psychoneurologicznej, a jego wojowniczy krajan spokojnie podpisywał protokoły o rozstrzelaniach represjonowanych oficerów. Siostrzeniec Miszka Woroszyłow, który przejął wojowniczą naturę wuja, chodził z żelaznym szpikulcem po podwórkach wsi Smolanynowe, zabierał chleb, produkty, zorganizował tak zwany „latający szwadron”. Zniknęli kaci i ofiary, ale pozostała ideologia wielkomocarstwowego szowinizmu w Rosji. Powróciła ona na Donbas ogniową falą rosyjskich armat, szalonymi zamiarami „denazyfikacji”, a w rzeczywistości fizycznego i duchowego niszczenia Ukraińców. Górnicy i hutnicy lat 30. nie żyli w dostatku, rzeczywiście uosabiali proletariat. Miasto nie mogło uratować głodujących chłopów, ponieważ ludność miejska przebywała na kartkowym zaopatrzeniu w chleb, mąkę i kasze. W czwartym kwartale 1932 r. Ludowy Komisariat Zaopatrzenia USRR wykonał plan zaopatrzenia żywnościowego w 46%. Normę zaopatrzenia kartkowego dla hutników, budowniczych maszyn i chemików zmniejszono do 200 gramów, a w ciągu grudnia 1932 – lutego 1933 r. ucięto ją o 40–60%. „Wszechzwiązkowa kotłownia” gęstym dymem zakładów i fabryk, niby kadzidłem, pokryła wsie Donbasu. W rejonie marjańskim, jak świadczą naoczni świadkowie Hołodomoru, zmarła jedna trzecia Greków. Mieszkaniec wsi Kostiantyniwka P. A. Szczadźko wspominał: „Opowiadał mi jeden z pracowników MTS, że w 33. roku jego żona chodziła na noc do pełnomocnika, a rano przynosiła do domu trochę mąki. Opowiadał i płakał w obecności swojej żony-Greczynki – kobiety niezwykłej urody”. We wsiach przemysłowego kraju zdarzały się także przypadki ludożerstwa. Wiosną 1933 r. terytorium Hołodomoru objęło 29 rejonów obwodu donieckiego. Organy GPU, podobnie jak współczesne oddziały FSB FR, „oczyszczały” wymarłe wsie, śledziły nastroje polityczne ludzi, rejestrowały przypadki głodu i masowej śmierci. W ich raportach pojawia się 66 rad wiejskich, 70 kołchozów w 21 rejonach. Urzędy stanu cywilnego przestały wtedy rejestrować zmarłych, a poszczególne rady wiejskie odnotowały 197 poległych (Awdiwski rada wiejska nr 2). Wielce cierpiące miasto Awdiwka, które zostało oczyszczone przez rosyjskiego agresora w naszym strasznym czasie. Wieś Błahodatne straciła wtedy „błogość”, w której z głodu zmarło 120 chłopów. Żywi czatowali przy kopalniach. Naoczny świadek głodu H. I. Starostenko wspominał: „W kopalni ludzie wiedzieli, kiedy ginie koń, i jeden znajomy dał znać naszemu ojcu. Więc szliśmy do kamieniołomu, wszyscy – ojciec, mama i my – i czekaliśmy, aż przywiozą konia. Co się tam działo, strach wspominać”. We wsi Szaparskie w rejonie nowopskowskim, która w 1929 r. miała 414 gospodarstw chłopów-Ukraińców, w marcu 1933 r. zostało 230, ale w 190 z nich nie było ani grama chleba. Kołchoźnicy otrzymali na dniówkę 500 gramów ziarna, dlatego we wsi leżało wycieńczonych 500 osób, a codziennie umierało 8-10 osób. Ofiarami Hołodomoru byli Ukraińcy, Rosjanie, Grecy, Niemcy, którzy znaleźli się w epicentrum horroru. Na terytorium rady wiejskiej Wierchnietepłiańskiej z głodu zmarło 267 chłopów (Szechowcowie, Titowie, Sierowie, Zotowie), czyli etniczni Rosjanie. Umierały rodziny staroobrzędowców, którzy ukrywali się przed oficjalną rosyjską cerkwią, ale ich pozbawiono życia. Moskiewska cerkiew święci dzisiaj broń, która niszczy rosyjskojęzyczną ludność Donbasu. W latach Hołodomoru niedojadało ponad 650 tys. dzieci w wieku żłobkowym, miały chroniczne choroby z wycieńczenia (niedokrwistość, gruźlica). W pierwszym półroczu 1933 r. szkoły nie odwiedzało 120 tys. uczniów w wieku od 8 do 11 lat, z których 89 tys. to Ukraińcy, 30 tys. Rosjanie. Leżeli z oznakami obrzęków bezbiałkowych, czyli czekali na głodową śmierć. Setki szkół i placówek dziecięcych obwodów ługańskiego i donieckiego są zrujnowane, nie działają, a dzieci są porywane przez rosyjskich okupantów. Przeważająca większość to uchodźcy wojenni, osoby „przesiedlone”, tęskniące za rodzinnym miastem, wsią. Demografowie uważają, że straty ludności obwodu donieckiego w latach 1932–1933 są „wyraźnie niższe” niż w pozostałych obwodach USRR. Północno-wschodnia Ługańszczyzna, czyli kraj rolniczy, miała poziom śmiertelności 109–217, a w poszczególnych regionach 325 osób na tysiąc. Oficjalna radziecka statystyka odnotowała wtedy 1841,4–1875,0 tys. chłopów kraju donieckiego. Według stanu na luty 1932 r., kiedy w USRR zaczęto tworzyć pierwsze obwody (doniecki od 2 lipca), okazało się, że jest 2157,6 tys. osób. Mamy cztery ustalone daty liczby ludności w rejonach: początek 1932 r., styczeń 1933 r., czerwiec 1936 (statystyka podatkowa Ludowego Komisariatu Finansów) i 6 stycznia 1937 r. Porównanie ogólnej liczby ludności w rejonach obwodu według stanu na 1932 i 1933 r. z czerwcem 1936 r. odnotowało jej zmniejszenie, nawet w 10 z 13 rad miejskich. W 50 jednostkach administracyjnych (43 klasyczne rejony i 10 rad miejskich) zmniejszenie rejonowe sięgnęło średnio 29,4%. Zatem w takich okolicznościach obliczeń (do minimalnej liczby ludności wiejskiej), straty socjodemograficzne wyniosły 521,1 tys. osób. Są oni ofiarami polityki rozkułaczania, skupu zboża, Hołodomoru, represji przeciwko „sabotażystom”, czyli bolszewickiego terroru. Życie jest najwyższą wartością, ale w warunkach Hołodomoru je zniwelowano, uczyniono nie do zniesienia. Coś podobnego obserwuje się na okupowanych terytoriach Donbasu. Ludobójstwo Ukraińców trwa. Międzynarodowy Trybunał uznał Putina za przestępcę za kradzież ukraińskich dzieci, ale nie ograniczył się on do deportacji. Bezsensowna „denazyfikacja”, którą świadomie realizuje Rosja na Ukrainie, jest świadomą polityką fizycznego i duchowego niszczenia Ukraińców. Putin nie ukrywa zamiaru ludobójstwa. Opanujcie się, nieludzie!
Tłumaczenie maszynowe
Arsen Łaba: „Uratowała nas krowa” Pamiętam siebie jako 6–7-letniego chłopca, kiedy w naszej wsi rozpoczęła się kolektywizacja. Było to w 1929 roku. Ojciec miał niewielkie gospodarstwo, samodzielnie uprawiał ziemię. Zimą zajmował się ciesielstwem. Pewnego razu ojciec przychodzi do domu i mówi, że wreszcie rozliczył się z państwem. Nasypał do komórki ziarna na siew, przygotował paszę dla koni. Wydawało się, że chleba wystarczy do nowych zbiorów. Ale nie wyszło tak, jak się wydawało. Na drugi lub trzeci dzień przychodzi posłaniec z rady wiejskiej i przynosi ponowny nakaz oddania produktów rolnych. Co pozostało robić ojcu? Zagłodzić rodzinę? Na to pójść nie mógł. I „dobrowolnie” pisze podanie do kołchozu. Pakuje byle jaki sprzęt rolniczy na wóz, zaprzęga konie i odwozi na kołchozowe podwórko: zostaje kołchoźnikiem-cieślą. Mój ojciec za caratu ukończył 4 klasy szkoły parafialnej i uchodził we wsi za piśmiennego człowieka. Prenumerował gazetę w rodzaju „Silśkych wistej”. Dlatego wieczorami zbierali się u nas sąsiedzi, prosili, żeby coś poczytać. Pewnego razu sąsiad Hordij pyta ojca: „Andriju, co nowego piszą w gazecie?”. A ja stałem na przypiecku przy kominie i powiedziałem: „Piszą, że trzeba zniszczyć kułaka jako klasę”. Wszyscy, którzy byli w chacie, wybuchnęli śmiechem – dosłownie pokładli się ze śmiechu. Ja wtedy nie zrozumiałem, z czego wszyscy się śmiali. Potem na własne oczy zobaczyłem, co to oznaczało, kiedy wywozili „kułaków” ze wsi. Nasza wieś Supiwci na Winniczyźnie (obecnie rejon kopajhorodzki) była dość duża – około 400 chat. Ale kułaków jako takich, którzy korzystali z najemnej pracy, nie było. Jednak w 1929 czy 1930 r. na podwodach zaczęto wywozić ze wsi całe rodziny pod ochroną aktywistów uzbrojonych w strzelby myśliwskie. Ile było łez! Nie sposób wspominać bez bólu. Nasz sąsiad Semen Łaba był pracusiem nad pracusiami, jakich trudno szukać. Ojciec nie raz mówił, że nie wiadomo, kiedy on spał. Ot tylko jego dom różnił się tym, że dach był pokryty dachówką. No i ziemi miał trochę więcej, bo rodzina była duża. W 1931 roku poszedłem do pierwszej klasy. Następny rok okazał się suchy. Kolektywizacja we wsi w tym czasie się zakończyła i dostaw produktów rolnych nie oddawano. Ludziom nic z podwórek nie zabierano, zresztą nie było co zabierać. My, dzieci, nie rozumieliśmy, że zbliża się nieszczęście… Pewnego jesiennego dnia ojciec przyniósł na plecach cały zarobek z kołchozu (swój i matki). Zrzucił worek pośrodku chaty i ciężko wyrzekł: – Oto, dzieci, trzeba dożyć do nowych zbiorów. Prawie niczego nie zrozumieliśmy, ale sercem poczuliśmy zbliżanie się czegoś strasznego. Pod koniec lata rodzice zaczęli przygotowywać produkty na zimę: suszyli w piecu starte na tarce dynie, obierki z ziemniaków, owoce drzew owocowych. W jakiś sposób zdobywali w najbliższej cukrowni świeże odpady buraków i też je suszyli… Byle jak ludzie przeżyli zimę, ale wiosną 1933 roku, kiedy do nowych zbiorów było tak daleko, zaczął się głód. Ludzie zaczęli puchnąć i umierać. Nie potrafię powiedzieć, ilu ludzi zmarło we wsi. Pamiętam, że zmarłych zakopywano w ziemię bez trumien. Naszą i babciną rodzinę od głodu uratowała krowa, bo była, jak to mówią, żywicielką: dawała mleko. Rzadko kiedy ojciec przynosił do domu rację chleba: praca ciesielska uważana była za ciężką. Wtedy w chacie było wielkie święto… Ludzie jedli psy, wróble, wrony. Ptaki łapano w sidła. Zapamiętałem straszny przypadek ludożerstwa. Niedaleko szkoły mieszkał samotnie staruszek, były leśniczy o nazwisku Baluk. Baliśmy się go, bo mówiono, że jest czarownikiem, potrafi „zaklinać” krew, kiedy skaleczysz rękę. Opowiadali ludzie, że miał syna, który pod koniec 1932 roku z jakiegoś powodu przywiózł do ojca swoją żonę, a sam gdzieś pojechał i więcej się nie pojawiał. Z czasem mieszkańcy wsi zauważyli, że młoda kobieta na podwórku się nie pokazuje. Zapytali dziada, gdzie jego synowa. „Już pojechała” – usłyszeli w odpowiedzi. Pojechała, to pojechała. Co komu do tego? W naszej wsi obok dworskiego ogrodu był zaniedbany park. Przez niego ciągnął się dość głęboki jar, na dnie którego biegła ścieżka. Pewnego razu przechodził nią człowiek, który zajmował się myślistwem. Nagle zobaczył borsuczą czy lisią norę. Z ciekawości wsunął tam rękę i wyciągnął… kobiecą nogę. Nie wiem, jaka tragedia rozegrała się w duszy Baluka, ale ten przypadek wstrząsnął całą wsią. Wszyscy pobiegli tam. Ktoś dał znać milicji w rejonie. Osobiście dla mnie był to silny stres. Po tym, co zobaczyłem, nie mogłem spokojnie spać: często w nocy krzyczałem z przerażenia. Ten przypadek przed moimi oczami pozostał na całe życie… Maria Szowkaliuk: „Wszyscy umarli, oprócz mnie…” Jest na Winniczyźnie wieś Tarasky, piękna, malownicza. Takie wsie Taras Szewczenko porównywał do pisanek. Tam właśnie w 1921 roku urodziła się Maria Kałenykiwna. Jej dzieciństwo przypadło na „przełomowy” czas – okres masowej, przymusowej kolektywizacji na Ukrainie. Oczywiście nie mogła nie odczuć na sobie skutków ciężkiego Hołodomoru 1932–1933 lat. O tych wydarzeniach nie raz przychodziło czytać w utworach literackich, słuchać wspomnień naocznych świadków. Ale do tych tragicznych obrazów nie można się przyzwyczaić. Człowiek czuje się nieswojo, kiedy słyszy o przypadkach kanibalizmu na Ukrainie. Przeżyć udało się tylko tym rodzinom, w których na podwórku była krowa. – Miałam wtedy dwunasty rok – zaczęła opowieść Maria Szowkaliuk. – Rodzina ojca składała się z sześciu osób, z których czworo to dzieci (byłam najstarsza wśród nich). Wszyscy zmarli z głodu. Zostałam tylko ja. Pewnego razu do chaty wpada sąsiadka i krzyczy: „Patrz, Mario, twoja matka umiera!”. Rzuciłam się do niej i zaczęłam potrząsać. Dwie godziny po tym męczyła się matka. Zmarła młodo – w 40. roku życia. Ludzie pochowali ją w drewnianej trumnie, usypali mogiłkę. A później ludzkie ciała zakopywano w zbiorowej mogile. Taki los spotkał mojego ojca. Z goryczą i bólem wspominam jego śmierć. Pewnego razu budzę się w nocy, a on leży na podłodze. Przyglądam się uważniej, a on już martwy... Miałam trzech braciszków. Starszy kończył siódmy rok, a młodsi, bliźniacy – po trzy. Ich zabrał brat mamy. Ale oni tam wkrótce pomarli. Zostałam tylko ja. Na szczęście wzięła mnie do swojej rodziny sąsiadka, jak mogła, opiekowała się mną, choć samej było bardzo ciężko. Nigdy nie zapomnę jej dobroci, dobroci obcego człowieka, czego nie mogę powiedzieć o niektórych krewnych. Mój ojciec był złotą rączką. Pewnego razu starszy brat (po ojcu) przybiegł do kobiety, u której mieszkałam, i wykrzyknął z progu: „Zapłaćcie mi za to, że u was Maria dzieci pilnowała”. Sąsiadka wygoniła z chaty tego bezczelnika. Potem przebywałam w kołchozowym domu dziecka, aż dopóki w 1937 roku nie zabrali mnie przyjaciele ojca… Przygotował Anatolij KARPIUK, m. Kostopol obwodu rówieńskiego. 90 lat dzieli nas od czasów Hołodomoru, sztucznie wywołanego w 1932–1933 latach na Ukrainie przez totalitarny system. Badacze do dziś nie potrafią dokładnie określić, ile milionów ludzi wtedy zginęło. Arsen Łaba i Maria Szowkaliuk – to ci, którzy przeżyli Hołodomor-ludobójstwo Ukraińców na Winniczyźnie.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
fundacji „Serca niezłomnych”: – Jesteśmy ukraińską organizacją charytatywną, stworzoną przez nieobojętnych obywateli, którzy od pierwszych dni pełnoskalowej inwazji wojskowej Rosji na terytorium Ukrainy włączyli się w pracę na rzecz zapewnienia wszystkiego, co niezbędne, ludziom poszkodowanym przez wojnę oraz pomocy naszym Obrońcom. Naszą misją jest organizacja i udzielanie pomocy wojskowym na froncie, przymusowo przesiedlonym obywatelom oraz społecznie nieuprzywilejowanym kategoriom ludności. W zespole są ludzie o wspólnych wartościach, pragnieniu pomagania i jednym celu – codziennym przybliżaniu Zwycięstwa Ukrainy, pomaganiu ludziom przetrwać i przeżyć ciężkie czasy wojny. „Serca niezłomnych” to oficjalnie zarejestrowana organizacja, gotowa do współpracy ze wszystkimi nieobojętnymi ludźmi. Będziemy wdzięczni za każdą pomoc z Ukrainy i z zagranicy. Tak oto obrońcy nieba nad Charkowem otrzymali niezbędną do wykonywania zadań bojowych stację ładowania EcoFlow RIVER Max (576 Wh). Przy okazji dziękuję każdemu i każdej, kto dołączył do zbiórki, i przekazuję wdzięczność od Obrońców. Również w ramach wspólnej inicjatywy Fundacji Charytatywnej „Serca niezłomnych” oraz Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki dotyczącej popularyzacji ukraińskiego słowa wśród wojskowych, przekazaliśmy im pewną literaturę. Dziękuję Wołodymyrowi Wakulence za propozycję. Od teraz będziemy to robić przy każdej okazji. Tylko razem, wspólnymi siłami, wytrwamy, nie złamiemy się i zwyciężymy! Sława Ukrainie! Kontynuując myśl Rusłany Korinnej, mogę powiedzieć: nikomu nie jest dane wiedzieć, czyja wpłata będzie najpoważniejsza, najcenniejsza i decydująca w naszej wspólnej pracy na Ukrainie i na świecie dla naszego Zwycięstwa. Można przypomnieć jednego z najsłynniejszych prośwician poprzedniej epoki, Borysa Hrinczenkę, któremu jego rodacy-współcześni czasem zarzucali, że zajmuje się małymi sprawami. A te sprawy okazały się wielkimi. Obecnie nie mamy wątpliwości, że każdy i każda na swoim miejscu wykonuje cząstkę wielkiej sprawy.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktoria PRYSTUPA, przewodnicząca Sachnowszczyńskiej organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, obwód charkowski. Kiedy zeszłego lata zgodziłam się stanąć na czele organizacji „Proświty” w Sachnowszczyźnie, myśl była taka, że stopniowo uda się tchnąć nową, aktualną treść w jej działalność. A nie ma potrzeby po raz kolejny wyjaśniać czy przypominać, co jest obecnie najbardziej aktualne. Ja i przedtem zajmowałam się wolontariatem i to nie w jednej organizacji. A mając „swoją” jako osobę prawną, z ludźmi, którym nie jest wszystko jedno, może będę robić więcej. Jednocześnie nie zapominamy też o podstawowym, pierwotnym celu, dla którego odnawiała się „Proświta” – odrodzeniu naszej narodowej duchowości. I tutaj nie ma żadnej sprzeczności, te zjawiska wzajemnie się uzupełniają i wzmacniają jedno drugim. Mamy niemało książek – i tych, które były u nas, i nowych, którymi charkowscy koledzy, ciesząc się z tego, że jeszcze jedna komórka wznawia pracę, hojnie się z nami podzielili. Ale urządzanie teraz kącików „Proświty” w naszych szkołach, gdzie i tak nie ma dzieci, a i nauczyciele nie codziennie zaglądają, bo nauka jest zdalna – uważamy za przedwczesne. A książki powinny pracować, a nie pokrywać się kurzem w szafach czy szufladach. Dlatego też powstał pomysł, o którym opowiedzą moi przyjaciele-koledzy. Wołodymyr Wakulenko, członek Narodowych Związków Pisarzy i Krajoznawców Ukrainy: – „Proświtę” w Sachnowszczyźnie przyszło mi zakładać z grupą ludzi o podobnych poglądach wiosną 2000 roku. „Proświta” musi żyć i działać. Przez te prawie ćwierć wieku sytuacja na Ukrainie w ogóle, a na Charkowszczyźnie w szczególności, stała się krytyczna, bliska apokalipsy – i z wydawnictwami książkowymi, i z prasą drukowaną, a co najważniejsze – z uwagą ludzi do książki i gazety. Z każdą nową władzą stawało się gorzej. Mnie, który faktycznie całe świadome życie poświęcił słowu drukowanemu, czasem wydaje się, że na próżno. Ale wpadać w rozpacz i zwątpienie nie można. Warto uświadomić sobie: dopuszczać myśl, że przy takiej polityce informacyjnej można zwyciężyć agresora, to nie jest samobójcza iluzja, a urojenie. Ale trzeba nie narzekać, a coś robić. Obecnie sytuacja jest taka, że faktycznie elita narodu przeważnie jest na froncie. I mężczyźni, i kobiety. A kto nie jest tam – powinien w miarę możliwości pomagać tym, którzy tam są. W tym duchowym pokarmem. Jeszcze od 2014 roku, czyli od początku wojny, popularna była opinia publiczna o tym, że wkrótce, prawdopodobnie, do władzy na Ukrainie przyjdą wojskowi. A teraz ona coraz bardziej opanowuje, a może i jednoczy społeczeństwo. Bo jeśli wolontariusze jednak w większości wrócą do swoich poprzednich zajęć, to ludzie z bronią, którzy obecnie są w centrum uwagi narodu, już nie powinni znaleźć się gdzieś na jej marginesie. Bo oni na to nie zasługują. A dlatego pożądane jest, aby póki co hipotetyczna władza była kulturalna i piśmienna, nie wyobrażała sobie siebie i Ukrainy bez książki i prasy. Czy jest teraz na nią popyt w tym środowisku? To pytanie jeszcze nie było badane jak należy. Ale ten, kto zna chociaż podstawy nauki ekonomicznej, ten rozumie: dawne, a na dodatek przekręcone twierdzenie, że niby popyt rodzi podaż, jest błędne i powierzchowne. Bo popyt się kształtuje. Czasem bardzo umiejętnie. Zwłaszcza popyt na tandetę. Albo na szkodliwe rzeczy. A nam trzeba kształtować popyt na ukraińską książkę. Kiedy od 2015 roku miejscowy ksiądz Ioann Łocko okresowo odwoził pomoc od swoich parafian i ziomków do jednej z jednostek bojowych na Ługańszczyznę, to za każdym razem była tam też literatura chrześcijańska, którą przynosili wierni. Chociaż w większości nie ukraińskojęzyczna. To sam widziałem, kiedy z niektórymi innymi rzeczami przynosiłem i „świecką” literaturę w języku ukraińskim. A tam potrzebne jest wszystko, ze słów ojca Ioanna, zbędnych rzeczy nie bywa. A obecnie i tę sprawę trzeba robić wspólnie. Swego czasu dane mi było poznać jasnowłosą uczennicę siódmej klasy o imieniu Rusłana. Po latach stała się moją dobrą i niezawodną koleżanką w różnych rodzajach działalności. Oto i tutaj jesteśmy też razem. Rusłana Korinna, przewodnicząca Charytatywnej. Iwanna STEF’JUK, pisarka, członkini NSPU, doktorka filozofii w dziedzinie filologii, starsza pracownica naukowa Śniatyńskiego Muzeum Literacko-Memoriałowego Marka Czeremszyny. Namysł nad biografią literacką przez pryzmat liryki i epiki – to zawsze wpatrywanie się w duszę. Jeśli to prawdziwa literatura. Poemat-cykl Wasyla Kliczaka „Stefanik” – to pewna reinkarnacja, a dokładniej – inne i odnowione życie poematów, wydanych w znanej książce autora „Koszula Heraklesa”, uzupełnione całkiem świeżymi utworami. Nietrudno domyślić się centralnej postaci utworu (nawet wychodząc z tytułu, który jest lakoniczny, wypowiedziany osobiście, ciepło, chciałoby się powiedzieć – po ziomkowsku): wszak tylko nazwisko. I właśnie przez postać Wasyla Stefanika czytelnik poznaje w poemacie i konteksty czasowe (tak podobny do naszej współczesności początek XX wieku, kiedy Ukrainę wywalczają najlepsi, bo, za Czeremszyną, na nas „…cały świat patrzy teraz”). Poznaje czytelnik i kalejdoskop imion współczesnych Wasyla Stefanika, którzy tworzą jego świat, kształtują, gdzieś wykuwają, a gdzieś – szramują bólem. Więc ten poemat jest i prozopograficzny, bo odzwierciedla dyfuzję losów, imion i charakterów na osi chronologicznej. Mychajło Kociubynski, Marko Czeremszyna, Jewhenija Kałytowśka, Łeś Martowycz – imiona coraz bardziej nawlekają się na kanwę opowieści i tworzą tło swojej epoki. „Czytajcie nas żywymi – z naszych czynów”, – jakby przemawia każdy z bohaterów poematu-cyklu. Paralele ze współczesnością wyłaniają się same, chociaż poemat „Stefanik” odzwierciedla wydarzenia sprzed stu lat. Oto, na przykład, wersy z „Monologu drugiego”: „O Boże, co czeka”
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
na Ukrainę?” – przytoczone w kontekście autorskich rozważań nad „Nowiną” Wasyla Stefanyka i tragedią skazanego na zagładę ojcostwa. Tragedią ojca, który w swojej świadomości już przeżył śmierć dziecka i własną niemożność jego ocalenia, a więc jedno z nich wypuszcza (niech ratuje się, jak potrafi). Po przeczytaniu tego fragmentu poematu przed oczami stają autobusy z Ukraińcami do Polski czy dalej („niech ratuje się, jak potrafi”). Ale mocno wierzy się, że w naszych czasach – „rzeczywistość rozszerzona”, gdzie na kanwę minionego stulecia nanizywane są nowe algorytmy rozwoju wydarzeń. A nasze stulecie to nie o skazanym na zagładę ojcostwie, lecz o walce o ostateczne zwycięstwo i powrót zarówno swoich ziem, jak i swoich ludzi. Ten „Monolog drugi” aż krzyczy znaczeniami między wierszami. A może to tylko się przywidziało w lakonicznym słowie Wasyla Kliczaka? Może te pauzy intonacyjne są jedynie założeniem, a aluzje powstają dlatego, że tamte i obecne czasy są przełomowe, więc mimowolnie je porównujemy? Może… Wszystkie cienie duchowego ogrodu Marka Czeremszyny, druha z „pokuckiego trójświata” (za Wasylem Babijem), zapisano w monologach „U Marka Czeremszyny” i „Serce”. Ostatni z tych utworów jest szczególnie cenny dla tych, którzy chcą czytać „niedokończone tematy”, bo Wasyl Kliczak wziął za faktograficzną kanwę dla „Serca” list-kartkę Marka Czeremszyny do Natalii Semanjuk, swojej żony. Tę kartkę zresztą obaj, Wasyl Stefanyk i on, podpisali dla żony – przeszli razem komisję lekarską, a zatroskanej Natalii pisał serdecznie, nerwowo i obszernie mąż, natomiast jego towarzysz podpisał się niżej jednym zdaniem, na znak uprzejmego szacunku. Temat wzajemnych relacji dwóch klasyków – Wasyla Stefanyka i Marka Czeremszyny – odzwierciedla się także we fragmencie „Przyjaciele”: tu już wielu zna historię przemówienia-krzyku na grobie druha, o którym zaczęto szeptać: „Za takie wróżenie Stefanykowi należy się areszt”… W nieco eklektycznym (na pierwszy rzut oka), a w rzeczywistości rzeźbiarskim poemacie, gdzie znaczenia poznaje się przez odrzucanie tego, co w danej chwili zbędne, cały autorski wywód opiera się na monologach. Orkiestra monologów, w której każdy ma partię solową, aby każdy był wysłuchany. Każdy – i pisarz-druh, i krytyk literacki (jak na przykład S. Hordyński czy D. Doncow), i czytelnik z następnego stulecia, uważnie wpatrzony w samą duszę (autor poematu). Poemat Wasyla Kliczaka kończy się długo oczekiwanym wyniesieniem Wasyla Stefanyka na piedestał w miejscu dawnego bólu. „Ale Stefanyk już dawno jest na piedestale” – zauważy wielu. Tak, lecz nie zawsze tak było. Dalekie od tego. Był taki moment, gdy idący po ukraińsku, zbity z tropu uczniak przebierał jak różaniec, ilu samobójców było w jego rodzie… Ale nie zatrzymał się, choć jadliwe śmiechy wybiły mu grunt spod nóg. Nie zatrzymał się i poszedł dalej, a potem wrócił na miejsce swojego bólu… w brązie. On wciąż tam jest, wpatruje się, zaciska pięść i milczy. Nie wierzycie? Pojedźcie więc do Kołomyi. To mądre miasto umie wszystko stawiać na swoich miejscach, to miasto bardzo się zmieniło dla Ukraińców od czasów młodzieńczych lat Stefanyka. Oto i on, „Stefanyk” – poemat o miłości. Prawdziwej, gorzkiej, miejscami zakrwawionej i poranionej miłości do ziemi ojczystej. I oto on, cierpliwy rzeźbiarz w literaturze, Wasyl Kliczak, który często rozmawia z Pokucianami innych stuleci. Rozmawia dziełami i rozmawia słownymi pomnikami tych postaci. …Co najważniejsze – pamięć czy pomnik? Najważniejsze, by bez przeciwstawiania. I by pamięć była zdrowa, a pomniki – służyły swoim Ludziom.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
programu “Abashidze UA” kanału I-UA.tv, kandydatka nauk prawnych, dziennikarka; Ihor Zoc – redaktor naczelny gazety “Słowo Proświty”, pisarz; poeci Hałyna Sływka oraz Wiktor Kuczeruk; Dmytro Łomaczuk – reżyser filmowy, zasłużony pracownik kultury Ukrainy; Lidia Moskałenko – przewodnicząca organizacji społecznej “Związek Kobiet miasta Kijowa”, z którą podpisano Memorandum o współpracy z kijowską “Proświtą”; Zara Tyszczenko – specjalistka ds. edukacji językowo-literackiej, doktorka filozofii w specjalności “Filologia”; Iryna Konczenkowa – szefowa Międzynarodowej Szkoły Równych Szans; proświcianie Zoja Hołota, Nadija Jakymenko, Nadija Marhita, administracja biblioteki “Switohlad”, pedagodzy Kijowa, przedstawiciele centralnej biblioteki rejonu sołomiańskiego m. Kijowa imienia H. Skoworody. Szczególnie miło było zobaczyć na wydarzeniu uczniów stołecznego gimnazjum “Akademia” oraz uczniów gimnazjum-internatu nr 13. Książki w darze W tych dniach weteran służby wojskowej, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Wołodymyr Krywobok w biurze organizacji społecznych “Centrum ochrony prawnej i socjalnej obywateli Ukrainy” oraz “Ogólnoukraińskie międzywyznaniowe religijne chrześcijańsko-wojskowe bractwo” w obecności kierowników tych szanownych organizacji od siebie osobiście oraz w imieniu Towarzystwa Historyków Wojskowych przy “Fundacji Ukraina–UNESCO”, Związku Oficerów Ukrainy, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” imienia Ta-
Tłumaczenie maszynowe
Klasyka w komiksach. Niedawno w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy odbyła się zorganizowana przez kijowską „Proświtę” prezentacja projektu „„Nieklasyczna” ukraińska klasyka: literatura ukraińska w komiksach”, poświęcona Międzynarodowemu Dniu Języka Ojczystego. Projekt zaprezentowały: Nadija Hraczowa, kierowniczka organizacji społecznej „Przestrzeń innowacyjnych rozwiązań i technologii”, Olha Chodacka, autorka scenariuszy do komiksów, doktorka filozofii w dziedzinie nauk edukacyjnych i pedagogicznych, nauczycielka języka i literatury ukraińskiej w gimnazjum z internatem nr 13 w Kijowie, oraz Ołena Czerkun, kreatywna projektantka. W projekcie, wspartym przez Ukraiński Fundusz Kultury, autorzy połączyli tradycyjne narzędzia pedagogiczne pracy nad utworami literackimi z najnowszymi technologiami i stworzyli komiksy/rysopisy do 20 utworów klasycznej literatury ukraińskiej (klasy 7, 9-11) tak, aby nie tylko za pomocą szkiców i rysunków odtworzyć ciąg fabularny utworu, ale także zainteresować czytelnika, połączyć wydarzenia utworu literackiego ze współczesnością, naświetlając kulturowo-historyczną epokę Ukrainy. Produkt kulturalno-artystyczny (katalog online) jest ważnym źródłem informacji dla czytelników – dzieci, dorosłych, nauczycieli, którzy interesują się dziedzictwem narodowym – językiem ukraińskim, literaturą i kulturą. Z powitalnym słowem do obecnych zwróciły się zastępczyni dyrektora Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy Raisa Sennikowa oraz przewodnicząca kijowskiej „Proświty” Kyryło Stecenko. Kierowniczka projektu Nadija Hraczowa zapoznała obecnych z zawartością katalogu online, umieszczonego na stronie. Olha Chodacka przeanalizowała fabułę różnych pod względem gatunkowym utworów literackich autorów, odtworzoną w komiksach: aforyzmy H. Skoworody, opowieść filmową O. Dowżenki „Ukraina w ogniu”, nowelę W. Stefanyka „Kamienny krzyż”, dramat społeczno-obyczajowy I. Kotlarewskiego „Natalka Połtawka”, wiersz P. Tyczyny „Ja утверждаюсь” (Ja się utwierdzam) i inne. Ludowy artysta Ukrainy, skrzypek i kompozytor, przewodniczący kijowskiej „Proświty” Kyryło Stecenko oczarował obecnych „Szaloną kołomyjką”. O tym tańcu mowa była w „Nowinie” W. Stefanyka. Na prezentacji brzmiały pieśni do słów H. Skoworody i O. Chodackiej w wykonaniu Ihora Jakubowskiego, kompozytora, barda, laureata Międzynarodowej nagrody literacko-artystycznej imienia Hryhorija Skoworody. W duecie z ludową artystką Ukrainy Tetianą Nehrij pan Ihor wykonał pieśń „Wyszywanka”, którą śpiewała cała sala! Solista Narodowej zasłużonej kapeli bandurzystów Andrij Micaj wykonał kompozycję: wiersz W. Symonenki „Gdzie teraz wy, kaci mojego narodu?” i pieśń O. Chodackiej „Tarasowa duma” (muzyka I. Jakubowskiego, opracowanie O. Mahalisa). Wśród zaproszonych gości byli: Manana Abaszydze – prowadząca. 14 lutego przy wsparciu Lwowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej oraz Lwowskiej Rady Obwodowej organizacje społeczne Ukrainy przeprowadziły Narodowy okrągły stół „Wojna 2014–2024: istota rosyjskiej agresji i zasady ukraińskiego zwycięstwa”. Organizatorami wydarzenia wystąpili Kongres Ukraińskiej Inteligencji, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, Narodowy Związek Dziennikarzy Ukrainy, Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy, Narodowe Stowarzyszenie Badaczy Hołodomoru-Ludobójstwa Ukraińców, Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Hołodomoru-Ludobójstwa i inni. Udział w wydarzeniu wzięli przedstawiciele uniwersytetów narodowych, instytucji naukowych, bibliotek i społeczności Lwowszczyzny. Przewodniczący Kongresu Ukraińskiej Inteligencji, akademik Heorhij Filipczuk w swoim wystąpieniu zaznaczył: „Niezbędne jest wzmocnienie pracy nad kształtowaniem ukraińskiej tożsamości, rozwojem inteligencji oraz ujawnianiem zbrodni komunizmu i putinizmu. Ten temat musi być przedstawiony zarówno w młodszych klasach szkoły, jak i w edukacji uniwersyteckiej”. Przedstawiciel Narodowej Akademii Wojsk Lądowych imienia hetmana Petra Sahajdacznego, doktor nauk historycznych Andrij Charuk podkreślił aktualność badania wydarzeń współczesnej wojny rosyjsko-ukraińskiej i stosowania w tym celu dostępnego instrumentarium badań historycznych. Kierownik katedry historii światowego ukraiństwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki Wołodymyr Serhijczuk podkreślił, że zwycięstwo Sił Zbrojnych Ukrainy na froncie zależy także od zwycięstwa nad wewnętrznym wrogiem w sferze humanitarnej. Profesor przytoczył dowody z ukraińskich archiwów o zniszczeniu przez reżim komunistyczny w latach 1932–1933 ponad 4 milionów ukraińskich dzieci. Przewodnicząca Narodowego Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru-Ludobójstwa Ukraińców, doktor nauk historycznych Olesia Stasiuk zwróciła uwagę obecnych na ważność odrodzenia Ukraińskiej szkoły historycznej: „Podmiana pojęć, używanie radzieckich terminów nie daje nam możliwości obrony niepodległości naszego państwa. Kreml od 90 lat ukrywa straszną zbrodnię ludobójstwa Ukraińców i będzie ukrywał nadal. Wszystko zależy od nas: na ile jesteśmy gotowi ją ujawnić”. Walentyn Sperkacz, Petro Hajworonskyj, Ihor Zoc. Tarasa Szewczenki oraz Ogólnoukraińskiego związku stowarzyszeń społecznych uczestników działań wojennych, uczestników ATO, weteranów służby wojskowej i organów ścigania uroczyście podarował przedstawicielom jednostki wojskowej 3030 NGU książki o tematyce wojskowo-patriotycznej i historycznej dla biblioteki jednostki. Według słów Wołodymyra Krywoboka, podarował on również książki Narodowemu Muzeum Tarasa Szewczenki, Narodowemu Muzeum Literatury Ukrainy, Narodowemu Muzeum Przyrodniczemu NAN Ukrainy. „Trójząb nad słońcem bym podniósł!” – tytuł jest bardziej niż wymowny, ponieważ pan Petro jest jednym z tych odważnych, którzy tworzą ukraińskie oblicze naszej zranionej wojną Doniecczyzny. Pochodzi z Lisiczańska, który obecnie jest pod okupacją, mieszkał w mieście Pokrowsk, niedaleko którego obecnie przebiega linia frontu, stamtąd wyjechał do Kijowa. Według słów pisarza, „rasiści… zabrali mi to, co najdroższe: moją małą ojczyznę, moją młodość i mój cichy wiek letni”. Pan Petro uważa się bardziej za prozaika niż poetę, jest autorem trzech powieści i około setki nowel, a podczas spotkania przeczytał nieco ze swojej małej prozy, w szczególności „Legendę o hymnie”, gdzie wyśpiewano męstwo naszych Obrońców, dowcipną humoreskę „Wybitni i niepowtarzalni”, gdzie wyśmiano rozdęte ambicje i próżność amatorskich pisarzy. Poezja gościa jest również gatunkowo różnorodna: jest tu i liryka religijna, w szczególności parafrazy modlitw, i filozoficzna, i intymna, i wierszowany humor. Wsparcie i wdzięczność Petrowi Hajworonskyjowi za jego niezłomną twórczość wyrazili Walentyn Sperkacz, reżyser filmów dokumentalnych, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, Ihor Zoc, dziennikarz, redaktor naczelny tygodnika „Słowo Proświty”, Wiktorija Kolesnyk, dyrektorka Muzeum Maksyma Rylskiego, a także pracownice naukowe Muzeum – Ołena O’Lir i Natalija Weselycka, które moderowały spotkanie. Trójząb nad słońcem. W stołecznym Muzeum Maksyma Rylskiego pod rubryką „Słowo i Odzew” odbyło się spotkanie online z pisarzem, pedagogiem i krajoznawcą z Doniecczyzny Petrem Hajworonskyjem. Nazwa wydarzenia
Przygotował Ihor ZOC Zdjęcie ze źródeł otwartych najnowsze badania naukowe dotyczące ujawniania zbrodni komunistycznego reżimu totalitarnego, które zostały podarowane bibliotekom uniwersytetów i instytucji naukowych. Naukowcy Państwowej Instytucji „Instytut Badań Regionalnych im. M. I. Dolisznego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy” Marija Baczynśka, Roman Tesluk i Natalka Andrusyszyn otrzymali podziękowania od Prezydium Narodowej Akademii Nauk Ukrainy za znaczące osiągnięcia w badaniu historycznych i demograficznych skutków Hołodomoru-ludobójstwa Ukraińców w latach 1932–1933. A nagrody od Sił Zbrojnych Ukrainy otrzymały czołowe ukraińskie uczone Switłana Markowa, Hanna Kapustian i Wiktorija Małko za patriotyzm, podniesienie wizerunku i prestiżu ukraińskiej armii. Przez ponad 30 lat niepodległości prowadzono operacje specjalne Kremla i narzucano sztuczną dyskusję „ludobójstwo czy nie ludobójstwo?”, aby nie było postępów naukowych. Ukraina przeszła ten etap! Następny – to ustalenie wszystkich skutków zbrodni, potępienie organizatorów i wykonawców, uzyskanie przez Ukrainę reparacji”. Prelegenci w swoich wystąpieniach ujawnili istotę rosyjskiej agresji przeciwko Ukrainie i sformułowali zasady ukraińskiego zwycięstwa. Uczestnicy wydarzenia naświetlali ważne kwestie dotyczące niszczenia sowieckich mitów w sferze humanitarnej Ukrainy oraz skutki kremlowskiej propagandy dla ukraińskiego społeczeństwa i demokratycznego świata. Podczas wydarzenia zostały przedst- Własna inf.
Tłumaczenie maszynowe
Otóż! 18 lutego – 155 lat(!), odkąd „Ruska Besida” została oficjalnie uznana przez rząd krajowy za ukraińską organizację oświatową. A niedawno (8 grudnia 2023 r.) obchodzono 155-lecie powstania „Proświty” – jednej z najsławniejszych ukraińskich organizacji społecznych, która już w trzech stuleciach kontynuuje pochód swojej misji tworzenia narodu, stając się ostoją edukacyjnego, kulturalno-naukowego rozwoju, konsolidacji i podnoszenia świadomości narodowej narodu ukraińskiego. Zostały one utworzone we Lwowie w 1868 roku i w Czerniowcach w 1869-tym (styczeń), kiedy przeciwko nim na tych terenach aktywnie „pracowali” wrodzy moskalofile. Przecież były to towarzystwa, które działały zgodnie z zasadami narodowymi, niosąc Ukraińcom ojczyste słowo, oświatę, naukę, utwierdzając wymarzoną ideę niepodległości Ukrainy. „Proświta” w podzielonej przez dwa imperia Ukrainie broniła jej duchowej suwerenności i politycznej niepodległości. Stała się prawdziwym centrum duchowego, intelektualnego, społecznego i politycznego życia Narodu. Nieprzypadkowo później (w czasach zmagań narodowowyzwoleńczych) władze pierwszej Ukraińskiej Republiki Ludowej liczyły połowę działaczy „Proświty”, Państwo Ukraińskie P. Skoropadskiego – do 38%, druga URL – od 24% do 56%. A w Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej również co drugi był członkiem „Proświty”. Praktycznie jej tożsamością (ideologicznie, światopoglądowo, kulturowo) oraz pierwowzorem była „Ruska Besida”, stworzona zaraz w następnym miesiącu (26 stycznia 1869 r.) w Czerniowcach na zebraniu założycielskim z udziałem 200 delegatów. Szereg ważnych czynników spowodował narodziny tak znaczącej dla Bukowiny ukraińskiej organizacji, poczynając od protestacyjnego „króla Karpat” Łukiana Kobyłyci, rewolucyjnych wydarzeń w Austrii 1848–1849 lat („Wiosny Ludów”), „wołosko-ruskich” sprzeczności, narodowego i socjalno-kulturowego ujarzmienia podaustriackiego ukraiństwa, kończąc na tym, co budziło uśpionego ducha narodu, kiedy w Czerniowcach po raz pierwszy zorganizowano uczczenie (w 1864 roku!) w Cerkwi świętej Paraskiewy Tarasa Szewczenki. Ciężkie to były czasy dla ukraińskich Bukowińczyków. Iwan Franko w pracy „Łukian Kobyłycia”, wydrukowanej w Zapiskach NTSh w 1902 roku, napisze tak: „W Austrii, która do marca 1848 r. drzemała niczym zamarznięty staw pod korą biurokratycznego germanizmu, naraz rozburzyły się fale narodowych i socjalnych sprzeczności”. Ale w takich okolicznościach w kraju odczuwano brak świadomego ludu, przede wszystkim jego przedniego szeregu, który byłby zdolny rozpocząć ruch na rzecz odrodzenia narodowego. W swoim znaczącym dorobku twórczym „Bukowińska Ruś” znany naukowiec i działacz społeczno-polityczny S. Smal-Stocki wspominał: „Były jednostki na Bukowinie, jak Fedkowycz i Worobkewyczowie, którzy przejmowali się ideą narodową. Ogół Bukowińskiej Rusi był nieświadomy poczucia „ruskości”. Otóż, dla poruszenia tej niedostatecznie świadomej masy, żeby ożywić bukowińską (ukraińską) inteligencję oraz treścią napełnić słowo „ruskość” (ukraińskość), potrzebny był jakiś znaczący impuls społeczny. I, jak twierdził tenże Smal-Stocki, to „ten impuls wyszedł mimowolnie od władyki Hakmana” i od końca października 1868 roku (na weselu J. Andrijczuka w Towtrach) rozpoczęła się praca organizacyjna nad stworzeniem tego ważnego dla Ukraińców towarzystwa, którzy „zapragnęli żyć swoim odrębnym życiem”, „z poczuciem odrębności i poczuciem jedności z resztą Rusi”. 18 lutego 1869 r. rząd miejscowy zatwierdził de iure legalność organizacji (Statut z 10 rozdziałów i 42 paragrafów). Sydir Worobkewycz zaraz napisze słowa i muzykę pieśni „Czom krasna Bukowyna”: Czom krasna Bukowyna Dzwoni od głośnych nut, Od gór Karpat wysokich I aż po siny Prut, Dzwoni, dzwoni, I aż po siny Prut. To z cichej mogiły Duch ruski się zbudził, I, niczym do morza fale, Po kraju się rozlał. Rzeczywiście, narodowy protuberancja zmusiła do zapłonięcia ukraińskiego ducha i pragnienia wolności. A już w marcu tego samego roku ukraińscy posłowie (deputowani) w Sejmie Bukowińskim wystąpili z żądaniem dublowania urzędowania rzeźby i instalacji ma na celu odkrycie historii kreatywnych przesunięć w myśleniu Ukraińców oraz, mam nadzieję, zburzenie wielu stereotypów o ukraińskiej sztuce XX wieku. To nie oznacza, że zebraliśmy tu wszystkich artystów Ukrainy, których uważamy za intelektualnych, ale postawiliśmy główne markery i nadal będziemy kontynuować tę sprawę”, — zaznaczył podczas otwarcia dyrektor artystyczny CIMM Bohdan Mysiuha. Ekspozycja debiutanckiego projektu podzielona jest na pięć okresów: sztuka jednostki, sztuka parlamentu krajowego w języku ukraińskim. Około 15 lat (do 1884-go) ukraińscy narodowcy prowadzili uporczywą walkę przeciwko reakcyjnemu moskalofilstwu, pamiętając powiedziane jeszcze na początku tworzenia „Ruskiej Besidy” przez autorytatywnego duchownego Bukowiny Martynowycza, że „nie Moskwa, nie cudze zapomogi są naszym pomocnikiem, ale własna praca”. Dlatego obecnie, robiąc uogólnienie znaczenia tej sławnej organizacji dla postępu w narodzie świadomości narodowej, nie warto uciekać się tylko do jej nadmiernej „idealizacji” w słowach i ówczesnych czynach, nieco pozostawiając na uboczu te nadskrajnie trudne problemy i chorobliwe przejawy w światopoglądowo-politycznym wymiarze działalności „Besidy”. Przecież „twardy” kierunek wobec idei ukraińskości daleko nie od razu utwierdzał się przez kierowników towarzystwa w płaszczyznach ideologicznej i praktycznej. Bo na długo przed tym, jak młodzi, zawzięci, patriotyczni i oddani bojownicy o ideę narodową (w rodzaju O. Popowycza, I. Tyminskiego i in.) wzięli górę, organizacja przeszła nieprosty szlak prób. Trzeba go krytycznie oceniać przede wszystkim nie tylko dla utwierdzenia prawdy historycznej, ale i żeby wynieść z tego okresu pewne pouczające lekcje dla ocen realiów teraźniejszości. S. Smal-Stocki w „Bukowińskiej Rusi” określa przynajmniej trzy okresy ustanowienia i rozwoju „Ruskiej Besidy”, charakteryzując istotne strony jej roli społecznej. Opisuje on, jako współczesny i świadek tamtych czasów i wydarzeń, że lata 1869–1875 były epoką, kiedy panowało wiele słów patriotycznego zapału i fantastycznych marzeń; 1875–1878-te, to były lata ponurego okresu niemal formalnego „rozkładu”, a 1878–1884-te lata stały się smutnymi czasami zasadniczego kryzysu. Przede wszystkim warto zaznaczyć, że jak w Galicji, tak i na Bukowinie ten rozkład powodowany był nie tylko niedostateczną świadomością narodową mas, ale i istotnym wpływem przede wszystkim reakcyjnego nurtu społeczno-politycznego „moskalofilstwa”, który zakorzenił się na terenach zachodnioukraińskich ziem. Opisuje się, że „konsul rosyjski bardzo gorliwie zaopiekował się Ruską Besidą. Prodan (kierownik organizacji) zaczął często zachodzić do niego i wtedy towarzystwo miało pieniędzy „pod dostatkiem i dostało ładną bibliotekę”. Otóż, taka „pomoc” i takie „zasiłki” formowały wrogie dla narodu moskalofilskie nastroje, myśli i błędne postępu, sztuka moralnej opozycji, sztuka cynicznego dyskursu oraz sztuka działających intelektualistów. W salach wystawowych o powierzchni ponad 1000 mkw. zebrano około 400 prac ukraińskich artystów. Według słów Mysiuhy jako kuratora projektu wystawowego, głównym zamysłem ekspozycji jest pokazanie widzom procesów, które zachodziły w ukraińskiej sztuce przez wiele dziesięcioleci z rzędu. Na wystawie zaprezentowano dzieła Jakowa Hnizdowskiego, Marii
„przekonania”, kiedy, jak pisał autor „Bukowynśkoji Rusi”, „brat Słowianin” nie pomagał bratu, a najmował go za pieniądze jako parobka dla siebie. A dlatego też przeglądał się „handel” wartościami, które obrazowo skupiły się w tak zwanej formule zamiany jednej „s” na dwie „ss”, co miało odzwierciedlać już politykę „russkoj biesiedy” w interesach Moskwy. Dlatego cała „opieka konsula rosyjskiego wyszła Rusinom na wszystkie strony na szkodę”, ponieważ Moskale, żeby pozbawić Ukraińców jedności, rodzimojęzyczności i rodzimokulturowości, czynili wszelkie zło i „mącili” ich poglądy we wszystkich sferach życia – od cerkwi, języka, szkoły, książki, gazety i do podsycania niezgody między prawosławnymi a grekokatolikami oraz agresywnego propagowania „jednorodności”. Dlatego, oczywiście, logiczna powinna być też odpowiedź na pytanie, a dlaczego w „Ruskiej Besidzie” na początkowym etapie nie brał udziału J. Fedkowycz. Na to można i warto odpowiadać jedynie jednoznacznym refrenem – poeta nie cierpiał żadnych przejawów moskiewszczyzny, święcie wyznając rodzimorodność, tradycję, ukraińską soborowość i wielkie Słowo Szewczenki. Osyp Makowej w życiorysie Fedkowycza (1911 r.) tak charakteryzował jego światopoglądowe ideały: „1862 r. Fedkowycz czytał już Szewczenkę i tak sobie go upodobał, że czuł się, jak w raju, czytając go”. Otóż to! W żaden sposób w duszy Fedkowycza nie mogły połączyć się narodowe Ideały wielkiego Tarasa i moskiewska lulek. Za to, kiedy „nastała 4-ta doba od 1884 roku i zapanowała w „Ruskiej Besidzie” jednolitość i samoświadomość narodowa”, to, jak pisze autor „Bukowynśkoji Rusi”, on, nie biorąc do tego „żadnego udziału w sprawach, przylgnął ciałem i duszą do Ruskiej Besidy, a praca dla Biblioteki dla młodzieży stała się mu najmilszą”. Do tej społecznie znaczącej sprawy zostali zaangażowani najlepsi ówcześni pisarze S. Worobkewycz (Danyło Młaka), H. Worobkewycz (Naum Szram), S. Smal-Stoćkyj, O. Popowycz, Je. Jaroszynśka i inni. „Ruska Besida” powołała do życia 1885 r. także ukraińskie czasopismo „Bukowyna”, którą „przyjął naród bardzo radośnie” i ona w latach 90. XIX wieku wychodziła codziennie, będąc sztandarem narodowego postępu. Szczególną uwagę nowi narodowcy-kierownicy poświęcali młodzieżowej Bibliotece i czytelniom, ponieważ O. Popowycz uważał właśnie ukraińską młodzież za „przyszłość narodu!”, twierdząc, że jaką młodzież wychowamy, takimi będą następne pokolenia, a dlatego musimy wychować ich zdolnymi wstawić się za swoimi rodzicami, rozbudzić miłość do swojego rodzimego, do swojej Ojczyzny, rozszerzyć światopogląd, nie niweczyć pamięci o rodzicach, dbając o siebie i swój Naród. Rzeczywiście, „Ruska Besida” stała się najważniejszym literackim i oświatowym ośrodkiem, który już na początkach, jak zaświadczają dokumenty, „puścił między naród ruski około 200 000 arkuszy druku”. Rodzimy język ukraiński (narodowy) był tym „jajem Kolumba” (według Smal-Stoćkiego), które stało się na Bukowinie podstawą rozkwitu i rozwoju sił duchowych. „Niby z głębokiej nory popłynęły rzeki na wszystkie strony, aby zrosić ruską (ukraińską) niwę, która już nie leżała odłogiem i nie zarastała chwastami… Owa historia pokazuje, którą drogą Rusini mogą dojść do swojego celu”. „Ruska Besida”, stawszy się w tamtych czasach siostrą „Proświty”, kipiała jako źródło idei i działań, była inicjatorką kulturalnych i społecznych przedsięwzięć dla dobra swojego narodu. Jej działalność była związana z twórczością wielkich Ukraińców: J. Fedkowycza, Sydora i Hryhorija Worobkewyczów, Je. Hakmana, S. Smal-Stoćkiego, O. Popowycza, Je. Pihułaka, M. Korduby i wielu innych sławnych Bukowińczyków. Ona na swoim żyznym oświatowym gruncie wychowywała gazetę „Bukowyna”, „Czas” (1928), popularne czasopisma „Łastiwka”, „Czytalnia”, książki historyczne i czasopisma, organizacje społeczne, w szczególności „Ruska (Ukraińska) szkoła”, „Narodnyj dim”, „Bukowynśkyj wojak”, „Ruska Rada”, „Żinocha hromada”. Jej wytrwałej i pełnej poświęcenia pracy zawdzięczamy także stworzenie w tamtych niełatwych czasach katedr języka i literatury ukraińskiej oraz teologii (w ukraińskim języku wykładowym) na Uniwersytecie Czerniowieckim (wtedy cesarskim). Wiele dobrych spraw czyniła ta sławna wspólnota, dopóki na Bukowinę nie przyszli „aswabiditieli” w 1940 roku. Ale nie tak się stało, jak Moskale myśleli. Już inne, następne pokolenia święcie chronią i rozwijają oświatowe i państwowotwórcze tradycje „Ruskiej Besidy”, kultywowane przez nią wartości Suwerenności, Soborowości, Wolności i Niepodległości. Bo w niej były założone wyznawane ideały Słowa Szewczenki: Nasza myśl, nasza pieśń Nie umrze, nie zginie... Oto gdzie, ludzie, nasza sława, Sława Ukrainy! Sławmy Wielkich Ukraińców – Twórców, Budzicieli, Bojowników „Ruskiej Besidy”, Oświecicieli Narodu. Sława Wojownikom Ducha i Miecza! Prymaczenki, Karła Zwirynśkiego, Jewhena Łysyka, Ałły Horśkiej, Fedora Tetianycza, Kostiantyna Zorkina, Serhija Jakunina, Ołeksy Furdijaka, Alfreda Maksymenka, Anatola Stepanenka, Ałły Honczaruk, Mykoły Trehuba, Romana Żuka, małżeństwa Hanny Kuc i Wiktora Dowhaluka oraz wielu innych. W Centrum sztuki intelektualnej „Merkury” początkowo działać będzie stała ekspozycja, a z czasem będą odbywać się rotacje projektów wystawienniczych, będą przeprowadzane konferencje naukowe i prezentacje ukraińskich dzieł za granicą. Z okazji otwarcia nowa przestrzeń artystyczna ma także cel charytatywny: odwiedzający mogą dołączyć do niego, kupując bilet charytatywny czy specjalny gadżet, lub biorąc udział w specjalnej wycieczce kuratorskiej. Środki są kierowane na protezowanie ukraińskich wojskowych w Narodowym centrum rehabilitacyjnym „Niezłomni” (Unbroken). Zbiórka potrwa przez trzy miesiące od momentu otwarcia. Według informacji Ukrinformu
Tłumaczenie maszynowe
We Lwowie otwarto Centrum Sztuki Intelektualnej „Merkurij” (ЦІММ), w którym zebrano ponad 400 prac malarstwa, rzeźby i instalacji znanych artystów XX wieku, informuje korespondent Ukrinformu. „W tej ekspozycji zebraliśmy kilkaset znaczących wzorów ukraińskiej sztuki, stworzonych w ciągu ostatnich stu lat. Nasz premierowy projekt „Retrospektywa sztuki intelektualnej Ukrainy” na przykładzie malarstwa,
Tłumaczenie maszynowe
Ihor Zoc. Z Iwanem Mychajłowyczem Dziubą udało mi się poznać na fali ziomkostwa: na przełomie wieków redagowałem w Doniecku gazetę obwodową „Doniecczyzna”, tę samą, w której w innych czasach student Stalińskiego Instytutu Pedagogicznego Dziuba po raz pierwszy wydrukował swoją notatkę. W latach 1999–2005 Iwan Dziuba kierował Komitetem ds. Państwowych (Narodowych) Nagród im. Tarasa Szewczenki. Z akademikiem zapoznał mnie zastępca przewodniczącego Państwowego Komitetu Telewizji i Radia Witalij Ablicow. Podczas tamtego pamiętnego spotkania w Kijowie wiosną 2000 roku poczułem jego szczere zainteresowanie życiem literackim, wydarzeniami i nastrojami społecznymi na Doniecczyźnie. Było widać, że potrzebuje informacji, zwłaszcza o ludziach, z którymi kiedyś studiował lub był znajomy na Doniecczyźnie. Spróbowałem zaspokoić to zainteresowanie. Przesyłałem najciekawsze wydania „Doniecczyzny” oraz dodatku „Switłycia”, robiłem przedruki artykułów Dziuby ze stołecznych wydawnictw. A w 2012 roku, kiedy prorosyjska władza Janukowyczów przypuściła atak na język ukraiński i kulturę, szybko umówiliśmy się na ekskluzywny wywiad dla naszego wydania. Ukazał się on w „Doniecczyźnie” pod tytułem „Akademik Iwan Dziuba: Niech każdy idzie swoją drogą. Ale pożądane, aby ta droga prowadziła do Ukrainy, a nie od niej...”, później przekazałem ten tekst dla „Krymskiej Switłyci”, która niezwłocznie go opublikowała. Jakiś gorzki symbolizm: wywiad-ostrzeżenie o niebezpieczeństwie ze strony Rosji pojawił się w ukraińskich gazetach Doniecka i Symferopola – miast, które już w 2014 roku trafią pod okupację... I. Dziuba przesyłał mi swoje książki z autografem, ale niestety pozostały one w redakcyjnej bibliotece, która została zniszczona przez bojowników tak zwanej „drl”. A oto niektóre listy z naszej korespondencji zachowały się i mam nadzieję, że są one interesujące nie tylko dla badaczy twórczości wybitnego ukrainisty. Z listów akademika Iwana Dziuby do autora. Szanowny Panie Ihorze Ołeksijowyczu! Dziękuję Panu za przesłane materiały prasowe. Jest to dla mnie ważne – widzieć i czuć, co dzieje się poza Kijowem, a zwłaszcza na Doniecczyźnie. Widzę, jak Pan i Pana zespół staracie się wspierać ukraińskość – wszędzie są żywi ludzie. Szczególnie ciekawie było mi przeczytać Stanisława Żukowskiego (pozdrowienia dla niego!) „Rozważania pisarza nad książką „patriotów-ziomków” (swoją drogą, skąd wziąć tę książkę?) oraz materiał o Mariupolu czasów okupacji... Ciekawe i potrzebne strony literackie... Życzę Panu dobra. Pozdrowienia dla Iwana Serhijowycza Kostyri, Anatolija Iwanowycza Sennykowa, wszystkich kolegów. 2.06.2000. I. Dziuba. P.S. Bardzo potrzebne i dobre są Pana wystąpienia na tematy języka ukraińskiego. Czy widział Pan mój artykuł w „Uriadowym Kurjerze”? 31.01.2001 Kijów. Wielce Szanowny Panie Ihorze! Proszę wybaczyć, że rzadko się odzywam, ale gazety, które Pan przesyła, uważnie przeglądam i sporo wybieram takiego, co mi się przyda. Teraz piszę (pomimo ciężkiego deficytu czasu) pracę o współczesnych problemach ukraińskości, więc zbieram wszelką informację na ten temat. Oprócz tego, chce mi się widzieć, jak Pana gazeta w „specyficznych” donieckich okolicznościach (a zresztą, one nie tylko donieckie) mężnie i umiejętnie broni kultury ukraińskiej, skupia wokół siebie ludzi, którym Ukraina jest droga. Ponieważ Pan od czasu do czasu przedrukowuje moje publikacje, czyli jest pewne zainteresowanie tymi tematami, to przesyłam Panu kilka swoich referatów z ostatniego czasu – na wszelki wypadek, może coś się spodoba. Prawda, są one zbyt „teoretyczne” jak na gazetę. Kiedyś, może, znajdzie się czas i coś specjalnie dla „Doniecczyzny” napisać. Swoją drogą, w jednym z wywiadów dla telewizji mówiłem o swojej współpracy z „Radziecką Doniecczyzną” w latach 50.; transmisja szła na Kijów, ale, może, przekażę do Doniecka kasetę – swoim przyjaciołom; prawda, tych, o których tam wspominam, niestety już nie ma (Andrij Wasylowycz Kłoczczia, Pawło Bajdebura i in.)... Tymczasem – dobra i zdrowia Panu, niech się pracuje! 15.05.2007 Kijów. Szanowny Panie Ihorze Ołeksijowyczu! Dziękuję za list i za gazety. Jurij Rabotin usilnie zapraszał mnie do Doniecka, ale ja, niestety, jestem już niewyjazdowy. Choć wyrzucam sobie: takie wysiłki, jak tych odesitów, trzeba wspierać. Cóż, muszę robić coś innego, pracy wszędzie wystarcza, tylko żeby czasu... Jeśli chodzi o „krótkie pozdrowienie”, to podaję możliwy tekst. Z szacunkiem i życzeniami sukcesów – I. Dziuba. Szanowni finaliści konkursu „Język ukraiński – język jednoczenia!” Pozwólcie wyrazić wam uczucie szacunku i wdzięczności: wy, jak i wszyscy uczestnicy konkursu, rozumiecie, że język – to największa duchowa wartość każdego narodu, i ten, kto zna i kocha go lub chce znać i kochać, – nie tylko wzbogaca siebie, ale i znajduje drogę do innych. Język ukraiński nie wojuje z innymi językami, jego misją jest jednoczyć wszystkich obywateli Ukrainy w szacunku jeden do drugiego. Dawajcie przykład w tym swoim rówieśnikom i wszystkim współczesnym. Życzę wam dobra i sukcesów. Iwan Dziuba. 28.01.2016 Drogi Ihorze Ołeksijowyczu! Dziękuję za przesłane gazety. Trudno uwierzyć w realność tego, co się dzieje, a ono jednak się dzieje. Choć mogłoby go nie być. Pan robi wielką i ciężką sprawę. Chyba wpłynąć na przebieg wydarzeń i na nastroje ludzi „tam” nie ma jak. Ale pozostaje możliwość zwracania się do tych, którzy znaleźli się „tu”, w niewiarygodnej roli wygnańców z Ukrainy do Ukrainy: to nowe w historii emigracji, przynajmniej emigracji ukraińskiej. Może gazeta zdoła pomóc im w konsolidacji, organizacji swojego życia, rozwiązaniu niezliczonych problemów. Wydaje się, że gazeta ma niemały aktyw? I, może, będzie dawać „tu” szerszą informację o tym, co dzieje się „tam” – bo takiej informacji mało. Boli mnie słyszeć o Dokuczajewsku, Ołeniwce, Mykołajiwce, Wołnowasze... A wyobrażam sobie, jak tym, którzy niedawno z tych stron... Dobra Panu, zdrowia, wytrzymałości i wiary, że najcięższe. I. Dziuba. P.S. Jak prenumerować „Doniecczyznę”? 25.04.2016 Drogi Ihorze Ołeksijowyczu! Cud dziwny, ale Pana paczkę, datowaną na 22 marca, otrzymałem dopiero teraz. Nie rozumiem, gdzie ona leżała. Tak że mnie pozostaje tylko prosić o wybaczenie za to, że nie odpowiedziałem w porę. W obu wydaniach gazety ciekawe materiały, zwłaszcza literackie. Czuć, że gazeta ma swój autorski aktyw, i to, chyba, jeden ze świadectw tego, że sytuacja na Doniecczyźnie nie jest beznadziejna. Choć buntownicy mają swoje „kadry”. I najgorsze, chyba, to, że tam nie dociera ukraińskie słowo. I mimo wszystko, Pan robi wielką sprawę, i ona nie będzie daremna. Dobra Panu, zdrowia, sił duchowych do wielkiej pracy. Pana I. Dziuba.
11.05.2016 r., wieś Rudyky. Drogi Igorze Aleksiejowiczu! Dziękuję za gazety. Z zainteresowaniem przejrzałem, a niektóre nawet przeczytałem. Gazeta jest bogata w treść, pouczająca i ostra. Wydaje mi się, że w pewnym stopniu koryguje ona informacje o Donbasie, które podają ukraińskie media (a właściwie podają ich bardzo mało) i może stanowić przykład, jak należałoby pisać o tym, jak rozmawiać z doniecką publicznością (lub jej resztkami). Gazeta stara się być uważna na obecne problemy, a jednocześnie nie zapominać o przeszłości i ludziach przeszłości, godnych dobrej pamięci. Wyobrażam sobie, jak trudno Panu (i całemu zespołowi) pracować w tych warunkach, jak ciężko utrzymywać kontakt z czytelnikami. Ale ogólnie materiały gazety nastrajają nieco bardziej optymistycznie – nie wszystko jest tak beznadziejne, jak czasami się wydaje. Dziękuję, życzę dobra, energii, sił. Swoją drogą, wydaje mi się, że warto częściej wspominać o wybitnych ludziach z historii regionu, w tym o tych, którzy kiedyś tworzyli „Doniecczyznę” (nawet „Radziecką Doniecczyznę”!). Pański I. Dziuba. 15.03.2018 r. Drogi Igorze Aleksiejowiczu! Dziękuję za gazety. Dla mnie jest w nich wiele ciekawego. Czytam Pańskie artykuły – „Czyż nie mamy ukraińskiego ducha?” oraz „Książki. Okruchy rozstrzelanej duszy”. Dzięki Panu otrzymałem od Petra Jewhenowycza Hajworonskiego jego zbiór oraz książkę „Notatki pedagoga”, w której jest m.in. co nieco o Petrze Mamciu, który mnie zainteresował. Poprosiłem o napisanie artykułu o nim do „Encyklopedii współczesnej Ukrainy”, ale na razie nie otrzymałem. Niestety, książeczki „Doniecczyzna – kraina ukraińskiego słowa” już nie mam – wyszła w niewielkim nakładzie. Ale wkrótce ukaże się nowe wydanie – szersze – „Doniecka rana Ukrainy” – tam będą inne materiały i ją Panu wyślę. A jaka jest Pańska opinia o powieści Wołodymyra Rafiejenki „Długość dni”, wysuwano ją do Nagrody im. Szewczenki, a ja pisałem do niej recenzję, ale reakcja na nią była niejednoznaczna. Szkoda, że nie mam zapasowych egzemplarzy książki „Bo to nie po prostu język, dźwięki”. Będę wyjaśniał, czy nie zostało coś w wydawnictwie. Czy zna Pan profesora Anatolija Mychajłowycza Fedzia ze Słowiańska? Na razie wszystko. Czekam na nowe wydania „Doniecczyzny”. Powodzenia! I. Dziuba. 17.04.2018 r. Drogi Igorze Aleksiejowiczu! Zwlekałem z odpowiedzią, bo musiałem być w szpitalu. Pyta Pan o książkę „Bo to nie po prostu język, dźwięki”. Niestety, został mi ostatni egzemplarz. Zwróciłem uwagę na to, że „pożyczył” ją Pan w Donieckiej administracji w Kramatorsku. Może zainteresowała ich ta książka? I wpadła mi do głowy fantastyczna idea. W drohobyckim wydawnictwie „Koło” leży dwieście egzemplarzy książki. Może wykupiliby tę książkę dla szkół i instytucji – wydaje się dość aktualna. Częściowo mógłbym zapłacić i ja, ale przecież nie mogę rozsyłać po szkołach i bibliotekach. Czy jest jakaś struktura w Kramatorsku, która mogłaby wziąć to na siebie? Książki „Doniecka rana Ukrainy” też nie zostało. Ale wkrótce w kijowskim wydawnictwie „Klio” ma wyjść nowe, uzupełnione wydanie. Od razu Panu wyślę. Zresztą w Kramatorsku też pewnie by się przydała. Utrzymujmy kontakt! I. Dziuba. P.S. A czy ma Pan moje „Nie osobno wzięte życie”? 9.05.2018 r. Drogi Igorze Aleksiejowiczu! Otrzymałem gazety i list. I ucieszyłem się, i zasmuciłem. Gazeta zubożała i zapewne nie dlatego, że brakuje materiałów czy autorów. Czyżby władza nie rozumiała ważności wspierania tej gazety? Wcześniej w gazecie szerzej naświetlano życie Doniecczyzny, jej przeszłość, wspominano ludzi regionu, ludzi pracy, weteranów. Tak w jednym z numerów pisano, że zmarł Petro Fedotowycz Mamieć, górnik, filozof, wspominano jego prace. Chciałem Pana zapytać, jak je zdobyć. I teraz pewnie jest o kim pisać. Swoją drogą, wyszło w Czerniowcach wznowienie zbioru wierszy Petra Swencickiego, wyszła w Kijowie Antologia donieckich pisarzy – czy Pan je ma? O tym warto by napisać, ale przecież miejsca, wychodzi na to, nie ma? Cieszę się, widząc w „Doniecczyźnie” artykuły mojego dobrego znajomego Serhija Łaszczenki, artykuły Anatolija Zahnitki. A Ołeh Sołowiej nie odzywa się? Czy mogę w czymś pomóc? Czy ma Pan moją broszurkę z zeszłego roku, wydaną w Instytucie Historii – „Doniecczyzna – kraina ukraińskiego słowa”? Wybaczcie za niechlujne pismo – zawodzą oczy, drobnego druku, zwłaszcza gazetowego, nie „chwytają”. Życzę Panu dobra, zdrowia, nadziei na lepsze. Pański I. Dziuba. 6.08.2018 r., wieś Rudyky. Drogi Igorze Aleksiejowiczu! Dziękuję za świeże numery „Doniecczyzny”. Zawsze na nie czekam. W obecnych warunkach wojny ta gazeta powinna stać się ogólnoukraińską. Ale przed kim można stawiać to pytanie? Może nowa Doniecka administracja to zrozumie? A póki co – chociażby zorganizowali prenumeratę na Ukrainie: wszędzie przecież znajdą się ludzie, których interesuje, co dzieje się na Doniecczyźnie... Przesyłam Panu swoją książeczkę „Doniecka rana Ukrainy”. Miałem nadzieję, że przyda się i Donieckiej administracji, i Ministerstwu Informacji. Ale nie... Ale mam pewną liczbę egzemplarzy i jestem gotów wysłać je na adres, który Pan wskaże. Życzę dobra! I. Dziuba. 10.11.2018 r., wieś Rudyky. Drogi Igorze Aleksiejowiczu! Coś straciłem kontakt z Panem... A muszę omówić z Panem jedną sprawę. Pamięta Pan, kiedyś pisał, że natrafił w Donieckiej ODA w Kramatorsku na moją książkę „Bo to nie po prostu język, dźwięki” i wydała się Panu tam potrzebna. Otóż w wydawnictwie jest jeszcze setka książek. Chcę je wykupić i umówić się z wolontariuszami, żeby zawieźli do Kramatorska. Ale komu, jakiej służbie je tam oddać, żeby nie walały się w jakiejś komórce, a trafiły do bibliotek, szkół? Może coś Pan doradzi? Odzywajcie się. Życzę dobra. I. Dziuba. P.S. Czy dotarła do Pana moja książka „Doniecka rana Ukrainy”? P.S. Czytam urywki Pańskiej „Donbasji” – kiedy będzie książka? *** Tutaj trzeba zaznaczyć, że Iwan Mychajłowycz swoje książki w prezencie dla szkół Doniecczyzny przekazał urzędnikom w Kramatorsku, ale jak nimi rozporządzili – pozostało zagadką. Ani darczyńca, ani autor tych słów losu książki tak i nie wyjaśnili. Jeśli chodzi o ostatnie pytanie z listu, to odpowiedziałem na nie prośbą do akademika o napisanie przedmowy do mojej książki „Donbasja”, co też uczynił. Artykuł I. Dziuby nosi tytuł „Opowieść o niezapomnianym i niezapomnianych” (Donbasja / Ihor Zoc. – K.: Jarosławiw Wał, 2021. – 252 s.). W długu nie pozostałem i na prośbę „Ukrinformu” przygotowałem gruntowny artykuł o Iwanie Mychajłowyczu, który pod tytułem „Droga do Ukrainy” ukazał się na stronie agencji 26 lipca 2021 roku – w jego 90. urodziny. W rocznicę jego śmierci „Słowo Proświty” (nr 7, 16-22 lutego 2023) wydrukowało moje wspomnienia o spotkaniach z Iwanem Mychajłowyczem pod nagłówkiem-cytatem z naszej dawnej rozmowy: „Po najciemniejszej nocy wzejdzie słońce”. Wierzymy, że tak będzie. Przygotowywany jest epistolaryj Iwana Dziuby. Kto zachował listy od niezapomnianego Iwana Mychajłowycza Dziuby – prośba o przesyłanie do redakcji „Słowa Proświty” dla Marty Wołodymyriwny Dziuby. Żona wybitnego naukowca obecnie zajmuje się przygotowaniem książki jego korespondencji. Prośba o przesyłanie tekstów na adres elektroniczny naszej redakcji: slovo_prosvity@ukr.net
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nie zginęła Ukrainy ani sława, ani wola...”. Z czasem półtora tuzina delegatów zebrało się w jednym z pokoi akademika dla aspirantów, przyozdobionym symbolami narodowymi, gdzie do późna dzieliliśmy się wrażeniami z forum. Wśród nas była wyjątkowa osoba – Chrystia Freeland. Wtedy mało znana młoda kanadyjska dziennikarka, która biegle mówiła po ukraińsku (jej matka jest Ukrainką), a w przyszłości – minister spraw zagranicznych przyjaznej nam Kanady. Znany kobziarz, dziennikarz i poeta Mykoła Łytwyn wykonał kilka patriotycznych pieśni ludowych i dum kozackich, w szczególności dumę o hetmanie I. Mazepie. Rozchodziliśmy się do domów z radością i wielką satysfakcją z wykonanej pracy, ze świadomością osobistego udziału w świętej sprawie odrodzenia narodowego. Po założeniu TUM na całej Ukrainie zaczęły powstawać lokalne oddziały Towarzystwa. Działały one w placówkach oświatowych, w bibliotekach, w zakładach pracy. Członkami TUM stawali się przedstawiciele twórczej inteligencji, nauczyciele, dziennikarze, pracownicy inżynieryjno-techniczni, robotnicy, urzędnicy. A także wielu ludzi, niezależnie od wieku i rodzaju zajęć, w których obudziła się świadomość narodowa, którzy uwierzyli w lepszy los Ukrainy, dlatego pragnęli poszerzyć własną wiedzę o języku ojczystym i pomóc w tym swoim bliskim. Tydzień po utworzeniu TUM opublikowano projekty Statutu i Programu Ludowego Ruchu Ukrainy. Większość członków Towarzystwa stała się aktywnymi uczestnikami grup inicjatywnych na rzecz tworzenia podstawowych komórek Ruchu. Podczas kampanii wyborczej w 1990 r. Towarzystwo wysunęło wielu swoich aktywistów jako kandydatów na deputowanych Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR oraz rad niższych szczebli. Część z nich, pokonując konkurentów, przede wszystkim wysuniętych przez partię komunistyczną, została członkami najwyższego przedstawicielskiego i jedynego organu ustawodawczego Ukrainy. W znacznej mierze dzięki patriotyzmowi, profesjonalizmowi, energii, wysokim walorom moralnym, talentowi publicystycznemu, zdolnościom oratorskim i organizacyjnym deputowanych-państwowców, a także wielkiemu zaufaniu narodu do nich jako uczciwych i bezkompromisowych działaczy politycznych, powstała Niepodległa Ukraina. P. S. Moskiewski wróg, uświadamiając sobie znaczenie języka ukraińskiego jako potężnego czynnika duchowej i politycznej konsolidacji naszego narodu, jako jednego z symboli państwa ukraińskiego, próbuje zakazać go na tymczasowo okupowanych terytoriach. Przede wszystkim w sferach edukacji, kultury, zarządzania, komunikacji. A zatem dokonuje zbrodni lingwocydu. Raszyści usuwają z bibliotek i niszczą dzieła klasyków literatury ukraińskiej. Kremlowscy wandale i terroryści nie tylko zabijają i okaleczają pokojowych Ukraińców, w tym dzieci. Niszczą budynki mieszkalne i przedsiębiorstwa, biblioteki, szkoły, teatry i muzea. Ale wierzymy: Ukraina i Prawda zwyciężą okrutnego wroga. Za niespotykane od czasów II wojny światowej okrutne zbrodnie moskiewski agresor stanie przed międzynarodowym trybunałem i poniesie zasłużoną karę.
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij KOWALCZUK, delegat konferencji założycielskiej Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki
TUM zostało utworzone na mocy jednogłośnej decyzji ponad 700 delegatów konferencji założycielskiej, która odbyła się 11-12 lutego 1989 roku w sali posiedzeń kijowskiego Domu Kina. Wysoce patriotyczni ludzie przybyli do stolicy ze wszystkich obwodów i rejonów Ukrainy. Delegaci forum uosabiali i reprezentowali najbardziej świadomych politycznie i moralnie swoich rodaków. Konferencja była zgromadzeniem najbardziej patriotycznych, odważnych i działających synów i córek naszego narodu. Towarzystwo stało się pierwszym w najnowszej historii Ukrainy masowym, samorządnym, demokratycznym ugrupowaniem, niepodlegającym pełnowładnej w tamtych czasach Kompartii. Ani ideologicznie, ani organizacyjnie. Na forum z publicystycznymi przemówieniami, argumentowanymi racjonalno-naukowo i emocjonalnie, wystąpili znani na Ukrainie intelektualiści: naukowcy, literaci, językoznawcy, prawnicy, działacze społeczni. W ciągu dwóch dni konferencja rozpatrzyła szereg aktualnych kwestii – społeczno-politycznych i duchowo-kulturalnych. Delegaci zatwierdzili Statut TUM, wybrali organy kierownicze Towarzystwa, przyjęli szereg oświadczeń. A także apel do Rady Najwyższej USRR z żądaniem niezwłocznego nadania naszemu językowi statusu jedynego języka państwowego na Ukrainie, prawnie utrwalając go w Konstytucji republiki. Na przewodniczącego Towarzystwa wybrano poetę i działacza społecznego Dmytra Pawłyczka. Fakt pomyślnego przeprowadzenia konferencji założycielskiej TUM (jako pierwszego w warunkach komunistycznej dyktatury legalnego i skutecznego forum ukraińskich patriotów) oceniliśmy jednym słowem, krótkim, ale pełnym kolosalnej treści: „Dokonało się!”. Data 12 lutego 1989 roku stała się punktem wyjścia, symbolicznym początkiem niepowstrzymanego odrodzenia narodowego – językowo-duchowego, politycznego i państwowego, zapoczątkowała gwałtowny ruch społeczeństwa ku wolności i niepodległości Ukrainy. To historyczne wydarzenie było podsumowaniem kilkuletniej działalności oświatowej licznych grup, kółek i towarzystw o kierunku antykomunistycznym, antyimperialnym, państwowotwórczym. Społeczeństwo, które w pierwszych latach gorbaczowowskiej pieriestrojki znajdowało się w stanie niepewności, galaretowatego ideologicznego chwiania się – chaotycznego, czasem bezcelowego, wreszcie otrzymało potężny impuls do poruszania się w jedynym słusznym kierunku. Ku wzniosłemu celowi państwowotwórczemu! Apatia i beznadzieja zostały przełamane. Przed ukraińskimi patriotami rozpostarła się nieodkryta droga do spełnienia najskrytszych marzeń, chociaż nikt wtedy nie domyślał się, jak stroma, ciernista i długa ona dla nas będzie. Przecież kiedy mówiliśmy (i obecnie mówimy): „Język!”, to rozumieliśmy: „Naród!”. Kiedy mówiliśmy: „Naród!” – rozumieliśmy: „Samodzielne Państwo Ukraińskie!”. Tak było wtedy, jest obecnie i będzie zawsze! Państwo i społeczeństwo zaczynają się od narodu i jego ziemi – terytorium zamieszkania, gospodarowania i ciężkiej, długotrwałej wielostronnej walki o przetrwanie. A naród – od wspólnych wartości duchowych: jednego języka i kultury. Przede wszystkim język łączy wszystkie jego grupy etnograficzne i stany społeczne w jedną nierozerwalnie silną wspólnotę duchową, gospodarczą i polityczną. Zatem Język, Naród, Państwo – złota triada, która określa fundamentalne składowe (kulturowo-duchowe, filozoficzno-światopoglądowe, moralno-etyczne, zwyczajowo-prawne, politologiczne, ekonomiczne, wojskowo-obronne) świadomości narodowej i wyznacza historyczny byt socjum. Język jest i będzie kamieniem węgielnym, fundamentem politycznie, duchowo i mentalnie zorganizowanego ukraiństwa, gwarancją jego szczęśliwej wieczności na ojczystej, przez Boga danej ziemi – od Sanu po Don, od Prypeci po Morze Czarne. Przyjęte przez konferencję decyzje miały charakter rewolucyjny. Namacalnie zaświadczyły o fundamentalnych prawdach: ukraiństwo, przeżywszy podczas okupacyjnej moskiewskiej nocy – czarnej i strasznej, „wszystkie nieszczęścia, wszystkie zła”, nie złamało się, nie zginęło. Wbrew obłudzie, podłości i terrorowi okrutnych kremlowskich wrogów, przetrwało i zaczęło szybko się odradzać. Nieprzerwane siedemdziesięcioletnie komunistyczne eksperymenty, choć wyrządziły ukraiństwu ogromną szkodę, jednak nie zniszczyły, nie przytłumiły poczucia tożsamości narodowej naszego narodu, nie zburzyły duchowych fundamentów jego ludzkiej, patriotycznej i chrześcijańskiej istoty. Nie sprowadziły i nie poniżyły jego świadomości społecznej do obrzydliwego poziomu bezimiennego, niemoralnego, prymitywnego „homo sovieticus”. Nasze forum również potwierdziło: Ukraińcy szybko uwalniają się od strachu przed totalitarną władzą i jej organami represyjnymi. Konferencja założycielska Towarzystwa dzięki swoim historycznym decyzjom wywarła potężny wpływ na dalszy rozwój całej sumy procesów odrodzenia narodowego. Zaświadczyła o niepowstrzymanie burzliwym, aktywnym zmartwychwstaniu ukraiństwa we wszystkich jego wymiarach: językowo-duchowym, ideowo-patriotycznym, moralnym i politycznym! Politolodzy nie bez podstaw twierdzili: stworzenie i działalność TUM – wybitne wydarzenie życia kulturalno-politycznego o znaczeniu ogólnoukraińskim, niecodzienne zjawisko w skali planetarnej. Osobiste wrażenia z konferencji są niezapomniane. Przecież większość z nas po raz pierwszy w życiu przebywała w przyjaznym kręgu prawie tysiąca ludzi o podobnych poglądach, ideowych sojuszników. Zobaczyliśmy i usłyszeliśmy tych, których uważaliśmy za duchową i intelektualną elitę narodu. Potężne i radykalne, jak na tamte czasy, było wystąpienie znanego pisarza Olesia Honczara. Uczestnik działań wojennych w II wojnie światowej, Bohater Pracy Socjalistycznej i laureat Nagrody Leninowskiej, nie bał się ani szczerbyckich, ani krawczuków, ani obdartych kagiebistów, dlatego nazywał obrzydliwe zjawiska ówczesnej rzeczywistości ich prawdziwymi imionami. W szczególności mówił, podając cyfry i fakty, o zbrodniczej rusyfikacji ukraińskich dzieci i młodzieży w placówkach edukacyjno-wychowawczych USRR, o przeinaczaniu naszej historii i szkalowaniu bohaterów narodowych. Wzywał do zatrzymania niszczycielskich procesów w sferach społeczno-ekonomicznej i ekologicznej oraz w życiu kulturalno-duchowym. Chociaż jako członek Kompartii, dla wzmocnienia swoich krytycznych argumentów, czasem cytował Lenina. Wielu kolejnych mówców spośród pisarzy (dzień wcześniej ideolog kompartyjny L. Krawczuk poinstruował ich w przedmiocie tego, o czym i jak można i trzeba mówić, a o czym – milczeć) nabrało śmiałości pod wpływem błyskotliwego wystąpienia O. Honczara. I pospiesznie wprowadzali zmiany do tekstów swoich przemówień w celu nadania im bardziej krytycznej treści. Na naszej konferencji wystąpił L. Krawczuk. Głównym przesłaniem jego przemówienia było: chcieliście mieć Towarzystwo Języka Ukraińskiego – Kompartia pozwoliła je stworzyć. Więc pracujcie. Ale jeszcze jednej masowej organizacji pod nazwą Ludowy Ruch Ukrainy na rzecz Pieriestrojki nie twórzcie, ona nikomu nie jest potrzebna. Kompartia, według słów jej ideologa, kierując się najbardziej postępową na świecie leninowską nauką, zainicjowała pieriestrojkę i z powodzeniem ją zakończy bez żadnych ludowych ruchów. Waszym zadaniem jako członków TUM – pomagać Kompartii. Takie oświadczenia i niedorzeczne rady były sprzeczne z naszymi zamiarami, dlatego wywołały masowe oburzenie delegatów konferencji. Chociaż wszyscy uświadomiliśmy sobie: L. Krawczuk nie mówi od siebie, a przekazuje nam stanowisko pierwszego sekretarza KPU W. Szczerbyckiego, a zatem moskiewskiego centrum. O stosunku najlepszych przedstawicieli inteligencji narodowej do języka ojczystego zaświadczył następujący fakt. Na moje zaproszenie na konferencję przyjechało dwoje nauczycieli-patriotów ze wsi Nowe Sioło (wtedy rejon izasławski, obecnie szepetowski, obwód chmielnicki) Ipolit Brykułeć i Arsen Hławacki. Ponieważ nie byli delegatami, powstał problem dotyczący ich obecności w sali posiedzeń. Przed wejściem do kijowskiego Domu Kina, gdzie miała rozpocząć się konferencja, zebrało się kilkaset osób, również niedelegatów, którzy pragnęli przyłączyć się do wielkiej sprawy narodowej. Ale z powodu braku wolnych miejsc ochrona nie wpuszczała ich do sali. W momencie, gdy decydowaliśmy, jak działać w tej sytuacji, moi przyjaciele pokazali duży zeszyt uczniowski z ponad trzystoma podpisami mieszkańców Nowego Sioła z żądaniem do Rady Najwyższej nadania językowi ukraińskiemu statusu państwowego. Autentyczność podpisów mieszkańców Nowego Sioła swoim podpisem i pieczątką poświadczył przewodniczący rady wiejskiej. Był jedyny sposób, by pomóc orędownikom języka ojczystego – pokazać zeszyt Dmytrowi Pawłyczce, przewodniczącemu komitetu organizacyjnego ds. przeprowadzenia forum. Znany poeta, jeden z inicjatorów stworzenia Towarzystwa, godnie ocenił unikalny czyn nauczycieli z ziemi izasławskiej. Na moją prośbę wyszedł do nich, szczerze podziękował za inicjatywę, za niełatwą pracę, po przyjacielsku objął i przeprowadził do sali posiedzeń. A później w wystąpieniu opowiedział delegatom o patriotycznym czynie I. Brykułcia i A. Hławackiego, wzywając wszystkich do brania z nich przykładu. Po zakończeniu pracy konferencji część delegatów, głównie kijowianie i ci, którzy nie spieszyli się na dworzec do pociągów, zebrali się przy pomniku T. Szewczenki, który znajduje się naprzeciwko Czerwonego Korpusu Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego. Śpiewaliśmy „Testament”, „Myśli moje...”, „Czerwoną kalinę”, chętni deklamowali poezje Tarasa. Obecnie znana artystka, a wtedy charkowska studentka M. Burmaka przy akompaniamencie gitary przejmująco wykonała kilka patriotycznych pieśni. Wokół nas „kręciło się” niemało tych, których wtedy nazywano „szare osoby w cywilu”, czyli kagiebowskich szpicli. Aby pokazać, że się ich nie boimy, a nawet ignorujemy i gardzimy nimi, wszyscy zgodnie zaśpiewali wtedy zakazaną przez władzę „nacjonalistyczną, petlurowsko-banderowską” pieśń „Jeszcze nie”
35 lat temu patriotyczna społeczność założyła Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki. Niewiarygodny sukces na drodze duchowo-kulturalnego odrodzenia Ojczyzny udało się osiągnąć dzięki kolosalnej wyzwoleńczej energii świadomych Ukraińców. W walce ideologicznej, która trwała przeciwko konserwatywnym prorosyjsko-komunistycznym siłom, zademonstrowaliśmy najlepsze cechy charakteru narodowego. Przede wszystkim zorganizowanie, wytrwałość, ostry umysł, nieprzeciętne wysiłki wolicjonalne i moralne. Oraz wiarę w zwycięstwo Sprawy Ukraińskiej. W to, że właśnie nam, według słów Iwana Franki, „przeznaczono skałę tę (moskiewsko-okupacyjną władzę) rozbić”.
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij ŁUHOWSKYJ, członek NSPU, zasłużony dziennikarz, m. Putywl obwodu sumskiego Zdjęcie z archiwum Ołeksandra Wertila
To wydanie jest na swój sposób interesujące, pouczające, pożyteczne i znamienne nie tylko dla ziemi sumskiej, ale i Ukrainy. Przecież jego zawartość i treść mają rozległe geograficzne obszary, co więcej, nawet wykraczają poza granice ojczystego kraju. Mowa o książce znanego sumskiego pisarza i dziennikarza Ołeksandra Wertila „Próba dialogu”, pod której okładką zebrano ponad pół setki wywiadów, przeprowadzonych przez niego w ciągu ostatnich prawie dwóch dziesięcioleci jako własnego korespondenta gazety „Uriadowyj kurjer” w obwodzie sumskim. Rozmówcy – znani autorytatywni pisarze, śpiewacy, artyści, sportowcy, malarze, naukowcy, przedstawiciele innych zawodów, których wkład w rozwój Ukrainy jest szczególnie ważny i nieoceniony. Jako dziennikarz i pisarz dobrze
Ołeksandr Wertil oraz Anatolij Mokrenko wiem, jak niełatwo pracować w gatunku wywiadu, aby nie powtarzać się przede wszystkim w pytaniach, szukać nowych aspektów w biografii i twórczości tego czy innego rozmówcy, w dobry sposób „prowokować” ich do szczerych odpowiedzi. Jak dla mnie, Ołeksandr Wertil szczęśliwie uniknął tradycyjnych szablonów czy kalk, proponując czytelnikom swoisty kardiogram czasu w osobowościach – każdy rozmówca ujawnił się wyraziście, indywidualnie-niepowtarzalnie, wyraźnie i rzeczowo. Istotne jest, że wszyscy oni „otworzyli się” jeśli nie w pełni – w końcu standardy gazetowe przewidują ograniczenia, to prawie. Każdy – ze swoją czy biograficzną, czy twórczą, czy codzienną „rodzynką”. A co dopiero mówić o nasyceniu informacyjnym: czytelnik ma możliwość zaczerpnąć ekskluzywne nowinki z biografii, dzięki którym ułożyć dla siebie pełniejszy portret tego czy owego bohatera książki, dowiedzieć się o historii rodzinnego kraju, poszerzyć własne duchowe horyzonty. Dla przykładu – wywiad z synem sławnego rodaka ziemi sumskiej Iwana Bahrianego, Nestorem Bahrianym, z którym Ołeksandr Wertil spotkał się w październiku 2006 roku w Ochtyrce podczas uroczystości z okazji stulecia od dnia urodzin autora „Tygrysołowów”, „Sadu Getsemańskiego”, „Ognistego kręgu” oraz innych klasycznych utworów. Nestor przyleciał z Monachium do Charkowa, a stamtąd przyjechał do rodzinnego miasta swojego taty. Można sobie wyobrazić jego stan, kiedy po raz pierwszy przekroczył próg ojcowskiego domu, w którym Iwan Bahriany kiedyś pisał swoją znaną poemat „Skelka”. Oto jak on o tym opowiada: „…Ja choć mam mocne nerwy i nie jestem skłonny do sentymentów, jednak nie mogłem się powstrzymać… Taki kłębek podkulał się, tak zacięło serce… Lida z Mykołą (krewni Nestora po linii ojca, którzy w tamtym czasie mieszkali w tym domu. – przyp. A. Ł.) zaprowadzili mnie do tego pokoiku, w którym ponad 80 lat temu mieszkał ojciec. Patrzyłem w to samo okno, co i on, na te same ściany. On jakby wyraźnie był obok mnie, coś niewidzialnego unosiło się w powietrzu i nie mogłem powstrzymać uczuć. Pierwszej nocy prawie nie spałem, tyle przemyślałem i wspomniałem. A już potem doprowadziłem się do duchowego porządku. Chodziłem po podwórku, zaglądałem do wszelakich szop. Nawet pies Karat szybko przyzwyczaił się do mnie i na drugi dzień uznał za swojego. Ale potem w Ochtyrce dowiedzieli się, że ja już jestem w mieście. Tyle gości, spotkań, autografów, wspomnień”. Gość z Niemiec opowiada ciekawe fakty ze swojego dzieciństwa, komunikacji z ojcem, o tym, jak razem wycinali fujarki z wikliny, łowili ryby – przy tym Bahriany-starszy nieodmiennie wspominał Ochtyrkę, wsie Kuzemyn, Skelka. Ze wspomnianym współbrzmi wywiad z Ołeksandrem Szuhajem – znanym pisarzem, badaczem twórczości szeregu mistrzów pięknego pisarstwa, w tym Iwana Bahrianego. Według jego słów, „poszukiwanie, badania – to stan mojej duszy, idea „pokrewnej pracy”, więc rozmowa wydała się łatwa, dynamiczna, z licznymi przykładami-odniesieniami do nieznanych wcześniej faktów z życia Wasyla Mysyka, Arkadija Kazki, Maksyma Rylskiego, Borysa Tena, Mykoły Rudenki, Borysa Antonenki-Dawydowycza. Ogólnie blok pisarski w książce jest jednym z obszerniejszych i różnorodnych. Na stronach utrwalone są opowieści-rozważania jasnej pamięci Iwana Dracza, Mychajła Słaboszpyćkiego, Ołeksija Stołbina, Wołodymyra Jaworiwskiego, obecnie żyjących Jewhena Dudara, Anatolija Kryma, Andrija Kurkowa, Ihora Pawluka, Jurija Rybczynskiego, Mychajła Sydorżewskiego, Wasyla Szklara… Każdy wywiad otwiera się cytatem-nagłówkiem, który charakteryzuje rozmówcę i staje się swoistym kluczem do ogólnego charakteru rozmowy. Dla przykładu: „Kolano – najlepszy stół dla wiersza” (Iwan Dracz); „W żartach nie tylko żarty, ale i prawda” (Jewhen Dudar); „Zadanie pisarza nie wyjaśnić ten świat, a pomóc ludziom go pokochać” (Ihor Pawluk); „Oprócz pracy, lubię preferans i bilard” (Jurij Rybczynski); „Dzisiaj w zbałamuconej masowej świadomości szanson i
Wołodymyr Hołubnyczyj i Ołeksandr Wertil pop będą zwyciężać Kociubynskiego czy Lesia Kurbasa” (Mychajło Sydorżewski); „Bądź silniejszy od swojego lenistwa i zmęczenia” (Mychajło Słaboszpyćki); „Czarny Woron” przeleciał ocean” (Wasyl Szklar), „Dla dzieci trzeba pisać, jak dla dorosłych, ale trochę lepiej” (Ołeksij Stołbin), „Literatura i polityka są niekompatybilne, jednak ja godzę je między sobą” (Wołodymyr Jaworiwski) itd. Kolorytna i symboliczna postać Japończyka Akiry Suzuki, który całe swoje życie poświęcił badaniu twórczego dziedzictwa wybitnego rodaka ziemi sumskiej, futurysty, malarza, poety, działacza społecznego Dawida Burliuka. Pomimo poważnego wieku, Akira-san przyjeżdżał z Tokio do małej wsi Riabuszky na Lebedynszczyźnie, która jest obok chutoru Semyrotiwka, w którym urodził się jego ulubiony malarz i pisarz (niestety, tej miejscowości już nie ma na mapie kraju. – przyp. A. Ł.). Na pamiątkę pobytu w tych stronach Japończyk zawinął w chusteczkę garść tamtejszej ziemi, którą przekazał do jednego z japońskich muzeów z ekspozycją na cześć Dawida Burliuka. Jako wychowanek wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego imienia T. Szewczenki z szczególnym drżeniem czytałem wywiad z niezapomnianym Ołeksandrem Ponomariwem „Jak latorośl winnej latorośli…”, którego wykłady na zawsze są w mojej wdzięcznej pamięci. On nie tylko w szczegółach opowiada o swoim pochodzeniu i kształtowaniu się jako językoznawcy, ale i przytacza szereg przykładów poprawnej i niepoprawnej wymowy popularnych słów, kładzie nacisk na leksykalne, frazeologiczne, składniowe, akcentuacyjne i inne współczesne błędy, słowem, proponuje profesjonalny ukraińskojęzyczny „likbez”, który i dzisiaj jest poszukiwany i aktualny. Tak samo przyjemnie było „spotkać się” na stronach wydania ze swoim znanym rodakiem Leonidem Matwijenką – z nim razem chodziliśmy do szkoły w rodzinnej wsi Junakiwka rejonu sumskiego, która dzisiaj, niestety, znalazła się na linii ciężkiego ognia, przecież położona jest obok ukraińsko-rosyjskiej granicy. Obecnie Leonid – zasłużony artysta Ukrainy, zasłużony artysta Abchazji, solista-wokalista Sumskiego Narodowego Akademickiego Teatru Dramatu i Komedii Muzycznej im. M. Szczepkina. Na kontynuację tematu pieśni – grono znanych imion, wśród których legendarne
Dmytro Hnatiuk – „Jeśli śpiewasz duszą, słowa rozumieją na wszystkich kontynentach” oraz Anatolij Mokrenko – „Piękno uratuje świat, jeśli my, ludzie, uratujemy piękno”. Pierwszy – rodem z Bukowiny, drugi – z ziemi sumskiej, obu łączy niewysłowiona miłość do ukraińskiej pieśni, sztuki narodowej. Współczesną estradę piosenkarską prezentują dobrze znani i popularni wśród słuchaczy Femij Mustafajew – „Jeszcze przyjadę na Krym i będę śpiewać krymskotatarskie i ukraińskie pieśni”; Pawło Zibrow – „Moi widzowie, a dokładniej widzki, są mi wierni, a ja im”; Iwo Bobuł – „Cały czas oddaję pieśni, scenie, rodzinie – reszta mnie nie interesuje, przynajmniej dzisiaj”; Kateryna Bużyńska – „Wszystko trzeba robić za nakazem duszy i serca”; Wałerij Kozupycia – „Kiedy grzmią armaty, muzy nie milczą” oraz inni. Różnorodny jest także blok sportowy, reprezentowany przez światowe nazwiska: najlepszy chodziarz XX wieku Wołodymyr Hołubnyczyj, dwukrotny mistrz olimpijski w wioślarstwie na kajakach i kanadyjkach Ołeksandr Szaparenko, biathlonistki Ołena Petrowa, siostry Wita i Wala Semerenko, bokser Taras Szełestiuk, kulomiot Jurij Biłonoh… To właśnie na ich cześć w różnych zakątkach planety w różnych czasach brzmiał hymn Ukrainy, potwierdzając siłę i moc jej godnych przedstawicieli. Dlatego ich opowieści są interesujące nie tylko dla fanów sportu, ale i dla wszystkich, którym droga jest historia ziemi sumskiej, Ukrainy. Barwnie i niepowtarzalnie przedstawieni zostali geolog Kostiantyn Tkaczow, alpinista Fedir Mitiuchin, fenomen zapamiętywania Artem Harin, agrarysta Anatolij Onajko, młodzi naukowcy Andrij Bezmen i Dmytro Bidiuk. Nawiasem mówiąc, ten ostatni wytrwale opracowuje technologię wytwarzania kubeczków do kawy z… jadalnych materiałów. Czyli w ten sposób stawia się tamę wszechobecnemu plastikowi, który zagraża ekologii planety. Właściwie w książce nie ma nazwisk „przejściowych” – każdy ma własny znaczący dorobek w tej czy innej dziedzinie. Podkreślali to uczestnicy prezentacji wydawnictwa, która niedawno odbyła się w Sumskiej Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej. O jej niezaprzeczalnej korzyści i potrzebie świadczy fakt, że w styczniu bieżącego roku zespół twórczy Sumskiej Filharmonii Obwodowej właśnie na podstawie „Próby dialogu” przygotował program koncertowo-literacki „Z jubileuszem, rodzinna ziemio sumska!”, poświęcony 85. rocznicy utworzenia obwodu sumskiego, który odwiedziło kilkuset sumian i gości miasta. W przygotowaniu książki szczególna zasługa sumskiego wydawnictwa „Ellada”, które zaproponowało solidne, nowoczesne rozwiązanie poligraficzne. Wysokiej jakości papier, albumowy format, wykwintny skład, oprawa graficzna Switłany Antonowej pozwoliły wydrukować prawdziwy foliant, który nie ustępuje analogom wydrukowanym w wydawnictwach stolicy czy wiodących centrów obwodowych Ukrainy. Przy tym ważne jest wsparcie finansowe władz obwodowych – administracji państwowej i Rady, które tradycyjnie co roku przeznaczają środki na wydania członków obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. „Próba dialogu” stała się już swoistym duchowym kompasem w historii i teraźniejszości, dzięki któremu czytelnicy mają możliwość odkrywania nowych dla siebie stron. Pojawienie się takiej książki to pewien duchowy wkład w fundament kulturalno-artystyczny obwodu i Ukrainy w ogóle.
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy trwa wspaniała wystawa „Ukraiński dywan. Złote przęsło artystycznej dynastii Sajenków”, która stała się znaczącym wydarzeniem w życiu kulturalnym stolicy. Na wystawie zaprezentowano gobeliny, dywany, panneau trzech pokoleń utalentowanej rodziny – Ołeksandra Sajenki, jego córki Niny Sajenko oraz wnuczki Łesi Majdanec-Sajenko. Dziś gościem „Słowa Proświty” jest Nina Ołeksandriwna Sajenko, godna kontynuatorka dzieła wielkiego ojca i strażniczka jego spuścizny twórczej. Ł. Majdanec i N. Sajenko w Narodowym Uniwersytecie im. T. Szewczenki. H. D.: – Pani Nino, kim dla Pani był i jest Ołeksandr Ferapontowycz Sajenko? N. S.: – Ołeksandr Sajenko – to mój tata, przede wszystkim, i Nauczyciel. Jednak zawsze pamiętam, że mój tata – to wielki artysta, klasyk ukraińskiej sztuki. Jestem dumna, że imię Ołeksandra Sajenki należy do listy wybitnych postaci światowej kultury. Takie sławne uznanie zostało przyjęte w 1999 r. na 100-lecie od dnia urodzin Ołeksandra Sajenki, kiedy Ukraina i cały świat na poziomie UNESCO czcili jego pamięć, twórczość i osiągnięcia w ukraińskiej sztuce – zasłużenie i godnie. Na 120. rocznicę od dnia urodzin artysty, która była obchodzona na szczeblu państwowym, zaprezentowaliśmy twórczość ojca, moją, a także mojej córki Łesi Majdanec-Sajenko pod tytułem „Złote przęsło artystycznej dynastii Sajenków”. W sześciu muzeach Ukrainy, w szczególności w Kijowie, Charkowie, Czernihowie, Kaniowie, Borznie odbyły się uroczystości, udane wystawy artystyczne, które zdobyły najwyższe oceny historyków sztuki. W ubiegłym roku przekazaliśmy ponad 1000 książek do 35 muzeów, bibliotek, muzeów-archiwów na Ukrainie, gdzie przechowywane są dzieła Ołeksandra Sajenki, moje i Łesi Majdanec-Sajenko. Na dzień dzisiejszy wydano 11 książek z zakresu historii sztuki, w których naświetlana jest twórczość Ołeksandra Sajenki i naszej dynastii, nie licząc katalogów, broszur, albumów. Najpierwsza książka o życiowej i twórczej drodze ojca – „Ołeksandr Sajenko: do kształtowania i rozwoju szkoły ukraińskiej sztuki monumentalno-dekoracyjnej XX wieku”, 2003. Ta książka i jeszcze jedna – „Szewczenkiana Ołeksandra Sajenki”, wydana w 2014 roku, nominowane były do Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Szewczenko – to ulubiony temat twórczości mojego ojca. Nagród książki nie otrzymały, ale zostały wysoko ocenione przez historyków sztuki, badaczy ukraińskiej sztuki, którzy uważają, że wydania są godne nagrody. 125-lecie od dnia urodzin Ołeksandra Sajenki rozpoczęliśmy właśnie tą wystawą. W ciągu roku jubileuszowego planujemy jeszcze kilka projektów artystycznych w muzeach Ukrainy. H. D.: – Jak rozpoczęła się Pani współpraca z tatą? N. S.: – Pamiętam czas wczesnego dzieciństwa – kiedy byłam dziesięcioletnią dziewczynką, zmarła mama, więc mieszkałam z tatą, w cudownej posiadłości, stworzonej przez mojego dziadka Feraponta Petrowycza Sajenkę, ogrodnika, działacza społecznego, wysoko wykształconego człowieka. Wieczorami tata pracował
N. Sajenko. Księżne. 2008. Wełna, ręczne tkanie nad słomianymi panneau, a ja byłam obok, dobierałam i podawałam mu słomki. Na moich oczach w świetle kaganka, elektryczności w tamtym czasie nie było, rodziły się taty czarowne kwiaty, drzewa, ptaki… To była magia tworzenia, która oczarowywała i zachwycała mnie… A pewnego letniego ranka, kiedy zbierałam się pobiec do rzeki, tata poprosił mnie o pomoc w odnowieniu fryzu „Ukraińska wieś”, który przechowywał się w oficynie podczas wojny i niektóre słomki odkleiły się od wilgoci. Tata wtedy po raz pierwszy zwrócił się do mnie z taką prośbą. Tak zaczęła się dla mnie tata szkoła artystyczna – Uniwersytety Sajenkowskie, które kształtowały mnie jako twórczą osobowość. Mój nauczyciel zaszczepił we mnie miłość do ukraińskiej sztuki plastycznej i dekoracyjnej, niewyczerpanej głębinowej twórczości ludowej. W Borznie, w naszym rodzinnym domu, poczułam, sama tak to oceniam, pewną misję, zesłaną z nieba. Oto idziemy z ojcem, trzymamy się za ręce, moja ręka w jego ręce. Ludzie miewają objawienia – Matki Boskiej, Pana. Ja nie miałam ani słów, ani objawienia, ale poczułam, że muszę się tą osobą opiekować, pomagać, chronić. I od tamtej pory pomagam ojcu, nawet teraz, kiedy nie ma go już z nami prawie 40 lat, piszę książki, otwieram wystawy artystyczne jego dzieł, aby zachować pamięć o nim, jego twórczości i przekazać przyszłym pokoleniom Ukraińców. Za życia taty mojej pomocy wymagały okoliczności, ponieważ tata był pozbawiony słuchu. Dla pełnowartościowego postrzegania życia pomagałam mu w komunikacji, byłam jego tłumaczką. W latach 60. znane światło nauki lekarz Kołomijczenko, do którego się zwróciliśmy, powiedział, że nerwu słuchowego taty nie da się odnowić. Ale pozbawiony słuchu i zdolności mówienia, tata był erudytą, intelektualistą, wysoce inteligentnym człowiekiem – Ukraińcem. Zdobył błyskotliwe wykształcenie artystyczne, stał się wybitnym artystą. Jestem jedyną córką taty, urodziłam się, gdy miał 45 lat. Mama też pochodzi z Borzny, pracowała jako nauczycielka języka ukraińskiego i literatury. Ponieważ w Borznie w szkole nie było wakatu, mama zmuszona była nauczać po wsiach Czernihowszczyzny i Kijowszczyzny. Mamusia bardzo szanowała mojego ojca, zachowały się wzruszające listy, które pisali do siebie nawzajem. Wydałam książkę spuścizny epistolarnej – około tysiąca listów naszej rodziny. Ojciec był bardzo uważny wobec spuścizny epistolarnej, zachowywał wszystko, bo to było jego życiem. W latach wojennych listy chowano nawet pod ziemią. Miałam myśl, by przekazać listy do przechowania do archiwów, co w końcu zrobię. Jednak pomyślałam, czy ktoś zajrzy do tych arkusików? A tutaj taka cenna historia życia: rewolucje, wielkie głody, wojny, pedagogika rodzinna, troska o siebie nawzajem. Dlatego postanowiłam uporządkować książkę „Pamięć rodu”, która ujrzała światło dzienne w 2019 r. G. D.: – Stawszy się orędowniczką twórczej spuścizny ojca, realizuje Pani jego zamysły, jakby przedłużając jego obecność w teraźniejszości. Jak udało się Pani założyć Studio Artystyczne imienia Ołeksandra Sajenki? N. S.: – Pod koniec lat 90. nam z córką Łesią, jako członkiniom Narodowego Związku Artystów Ukrainy, przydzielono na pracownię twórczą przy Honczara 30-B zaniedbane pomieszczenie z zasobów mieszkaniowych. Doprowadziłam je do porządku. I postanowiłam zrealizować ojcowskie marzenie o tym, żeby nauczać dzieci z wadami słuchu, głuchonieme, które pragną zajmować się sztuką. Aby mogły opanować zawód i razem z tym mieć ulubione zajęcie. Kiedy tata mieszkał w Borznie, to miał kilka takich zamiarów. Tam była szkoła z internatem dla dzieci osieroconych, gdzie ojciec zapoznawał je ze sztuką, dawał pewne umiejętności. Ojcowskie wskazówki trzeba było tłumaczyć, i ja pomagałam. Jemu przez całe życie chciało się zorganizować pełnowartościową szkołę dla uzdolnionych dzieci z wadami słuchu. I ja taką szkołę zorganizowałam – „Studio Artystyczne imienia Ołeksandra Sajenki” w Kijowie, gdzie dzieci tworzą świat harmonii i piękna, otrzymują ogólny rozwój humanistyczny, gdzie przychodzi uświadomienie sukcesu, otwierają się perspektywy samorealizacji w przyszłości. Od czasu otwarcia (2000 r.) pracujemy z Łesią w studiu jako pedagodzy, wykładowcy. Wydajemy katalogi, organizujemy wystawy prac twórczych, prezentacje, zapraszamy wykładowców. Z początkiem Wielkiej wojny prowadzimy warsztaty dla dzieci oraz zajęcia indywidualne. Na Wielkanoc będziemy malować pisanki. G. D.: – Jeszcze jeden wielki zamysł udało się Pani zrealizować – stworzyć Muzeum Artystyczno-Pamięciowe „Posiadłość ludowego artysty Ukrainy Ołeksandra Sajenki” w Borznie na Czernihowszczyźnie. N. S.: – I znowuż to był projekt muzealny, zrealizowany z mojej inicjatywy, przy udziale i wsparciu dla wcielenia twórczej idei i skrytego marzenia Ołeksandra Sajenki – stworzenia Muzeum w domu i posiadłości rodziny Sajenków. Muzeum-posiadłość Ołeksandra Sajenki. Borzna, 1999 r. Jeszcze w latach 60. ojciec umieścił w pięciu pokojach domu kolekcję staroci i sztuki ludowej, zebraną na Czernihowszczyźnie: meble (kanapy, szafy, stoły, krzesła) z rodzinnych majątków Kuliszów-Biłozerskich, starodawne dywany-gobeliny (z kolekcji Wiktora Zabiły), płachty, obrusy i tkane (w szczególności królewieckie) oraz wyszywane ręczniki, rzeźbiony maglownik (z kolekcji Hanny Barwinok), ceramikę, szkło hutnicze, ukraińską odzież, a także własne dzieła, wśród nich poświęcone pobytowi Tarasa Szewczenki na Borzniańszczyźnie. Unikalność przedstawionej ekspozycji w domu Sajenki i urok borzniańskiej posiadłości podkreślali wszyscy, którzy w niej przebywali: Mychajło Stelmach, Mychajło Derehus, Heorhij Melichow, Jewhenija Dmytrijewa, Iwan Dziuba… „Tutaj stworzyłem najlepsze płótna z cyklu „Duma o Ukrainie”, tutaj przechowuje się wiele skarbów twórczości ludowej i staroci, które zbierałem całe życie. Uważam, że ta posiadłość może stać się Muzeum”, – pisał Ołeksandr Sajenko. Lecz miną lata, kiedy los tej posiadłości rozstrzygnie się w 1996 roku i stanie się ona kompleksem muzealnym – Muzeum Artystyczno-Pamięciowym „Posiadłość ludowego artysty Ukrainy Ołeksandra Sajenki”, gdzie w odnowionej ekspozycji przedstawiona jest kolekcja sztuki ludowej, staroci, dzieła Ołeksandra Sajenki, a także moje dzieła i Łesi Majdanec-Sajenko. Do kolekcji muzealnej nasza rodzina Sajenków przekazała ponad tysiąc eksponatów, które stanowiły podstawę ekspozycji muzeum. Obecnie muzeum stało się perłą ukraińskiego dziedzictwa artystycznego nie tylko Czernihowskiego kraju, ale i znanym skansenem na Ukrainie i w świecie. G. D.: – Czym szczególna jest obecna wystawa „Ukraiński dywan. Złote przęsło artystycznej dynastii Sajenków”? N. S.: – Wystawa artystyczna otwiera jubileuszowy rok uczczenia pamięci wybitnego ukraińskiego artysty Ołeksandra Sajenki z okazji 125-lecia od dnia urodzin. W ekspozycji po raz pierwszy szeroko zaprezentowano tylko tekstylia artystyczne – 35 dywanów i gobelinów, jako jeden z najważniejszych kierunków sztuki monumentalno-dekoracyjnej w twórczości naszej artystycznej rodziny. Z serii gobelinów Ołeksandra Sajenki o tematyce historycznej w ekspozycji wystawy zaprezentowano gobeliny – „Ukraińska starożytność” i „Spotkanie kozaka”, w którym autor przedstawia zaporoskiego kozaka na białym koniu, powracającego z wyzwoleńczych wypraw za wolność i świętość ukraińskiej ziemi, oraz dziewczynę, która wita zwycięzcę w ukraiń
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w stroju, szlachetną i godną przedstawicielkę swojego narodu, a wokół ulubione obrazy drzew i ptaków. Te unikatowe dzieła wywołują wiele uczuć, współbrzmią z teraźniejszością, są zgodne z duchem czasu i odzwierciedlają ducha oraz rytmy nowej epoki, tworzenia stylu narodowego. Jestem przekonana, że mogą one godnie reprezentować sztukę ukraińską w muzeum czy w międzynarodowych projektach artystycznych, albo też być częścią nowoczesnego wnętrza. Ucząc się w pracowni artysty i architekta W. H. Kryczewskiego, który ukierunkowywał studentów na aranżację pomieszczeń mieszkalnych nowego typu, Ołeksandr Sajenko stał się znakomitym projektantem-syntetykiem, którego nauczyciel wysoko cenił. Ojciec czuł, jaka powinna być struktura wnętrza, jak zastosować własne dzieła w jego wystroju. Wnętrza Sajenki wypełnione są gobelinami, dywanami, mozaikowymi panelami ze słomy, ceramiką, tkaninami drukowanymi – syntezą sztuki w stylu narodowym. Artysta pragnął, aby aranżacja wnętrz pomieszczeń była bliska mentalności Ukraińców. Skrupulatnie badam twórczość Ołeksandra Sajenki, staram się szeroko prezentować jego spuściznę artystyczną i coraz głębiej odczuwam wagę stylu narodowego jako kierunku w sztuce lat 20. ubiegłego wieku, tych idei i zamierzeń, które wówczas były realizowane. W tamtym czasie kształtowała się zadziwiająca sztuka nowej epoki „Ukraińskiego Odrodzenia”. Była pewność i wiara, że nowa sztuka stanie się odrodzeniem nowej, godnej historii Ukrainy. Nie uciemiężonej, a wolnej, niezależnej, w której może się w pełni wyrazić naród, ludzie. To była wspaniała epoka, w której tworzył nową sztukę O. Sajenko. Wielkim szczęściem było trafić do mądrego, utalentowanego, inteligentnego człowieka, artysty-pedagoga – W. H. Kryczewskiego. Mnie i dzisiaj rozświetla to twórcze szczęście z ojcowskiej przeszłości. H. D.: – Pani Nino, jak odtwarzała pani te zadziwiające dywany i gobeliny? N. S.: – Oto ten dywan-gobelin „Spotkanie kozaka” był zaplanowany w 1924 r. – sto lat temu. Ale zrealizowano idee według ojcowskich szkiców znacznie później. W 1977 r., kiedy już podrosłam, określiłam się ze swoim powołaniem – tworzeniem obrazów artystycznych, a moje pierwsze panele w mozaikowej technice ze słomy były już eksponowane na Ogólnoukraińskich wystawach artystycznych, i w tym samym czasie coraz więcej współpracowałam z ojcem, pojechaliśmy do tkackiej fabryki w Reszetyliwce. Ojciec postanowił utkać dywany według szkiców stworzonych przez niego w dalekich latach 20. Wykonywaliśmy odpowiednie duże szablony, farbowaliśmy wełnę w kolorach niezbędnych do urzeczywistnienia twórczego zamysłu. I w latach 1977–1982 udało nam się utkać 10 dużych dywanów według szkiców ojca! To była unikatowa praca. Razem z tatą dobieraliśmy kolory wełnianej przędzy, czasami doprecyzowywaliśmy rysunek na szablonie. Siadałam do krosna i razem z reszetyliwskimi tkaczkami tkałam dywany taty. Mieszkaliśmy w Reszetyliwce, zatrzymywaliśmy się u znanej tkaczki dywanów Nadiji Niestoriwny Babenko. Nazywam ją moją nauczycielką, bo moim pierwszym dywanom, których idee rodziły się we mnie, Nadija Niestoriwna dawała błogosławieństwo w świat. Doskonale czuła kolor wełnianej przędzy, miała wielkie doświadczenie w tkaniu dywanów. W każdym kierunku sztuki są swoje osobliwości. Jeśli w mozaice ze słomy moim głównym nauczycielem i mentorem był mój tata, Ołeksandr Sajenko, to w tkactwie dywanów, mając już doświadczenie pracy twórczej z tatą, spotkałam znaną tkaczkę Nadiję Babenko, która ukierunkowała mnie w tkactwie, w tkaninie artystycznej. W 1992 r., ojca już nie było, ale tak zachwyciłam się tkactwem, że znów stworzyłam szkice dywanów i tkałam je w Reszetyliwce, a później na własnym krośnie razem z Łesią w naszej pracowni. Zatem mam dwa skrzydła w sztuce – panele w mozaikowej technice ze słomy i tkactwo dywanów. Te dwa kierunki dominują również w twórczości mojego ojca Ołeksandra Sajenki: mozaika ze słomy i tkanina artystyczna. Mozaika ze słomy jako unikatowy rodzaj sztuki na Ukrainie uznana jest za element niematerialnego dziedzictwa kulturowego, to nie tylko inkrustacja słomą bożnic – półeczek z obrazami, które tata widział w dzieciństwie na Czernihowszczyźnie w niektórych chatach. Migotanie światła lampki i złota słoma go poruszyły, oczarowały, efekt blasku nadawał magiczności, uroku. Z czasem Ołeksandr Sajenko jako pierwszy wykorzystał mozaikę ze słomy w sztuce monumentalnej, stał się unikatowym innowatorem w tworzeniu monumentalnych obrazów ze słomy. Zamiłowanie do tego materiału pojawiło się u mnie jeszcze w dalekim dzieciństwie, kiedy pomagałam tacie w tworzeniu mozaikowych paneli. Te dzieła do dziś się zachowały. W sierpniu w Narodowym Muzeum Sztuki Dekoracyjnej Ukrainy, które ma w kolekcji około czterdziestu dzieł Ołeksandra Sajenki, planujemy zrealizować wielkoskalowy projekt artystyczny. I te wczesne dzieła też wyciągniemy z magazynów, niektóre z nich, które wymagały pewnej odnowy, odrestaurowaliśmy: słoma to delikatny materiał. H. D.: – Do 15. roku życia mieszkała pani w cudownej rodzinnej posiadłości w Borznie, pomagała pani tacie. Jak trafiła pani do Kijowa? N. S.: – Na początku lat 60. ubiegłego wieku wstąpiłam na Kijowski Uniwersytet Państwowy im. T. H. Szewczenki, zdobyłam wiedzę z dziennikarstwa, która stała się przydatna w pisaniu artykułów i książek o artystycznej dynastii Sajenków oraz rozwoju sztuki ukraińskiej w XX w. i na początku XXI w. Z czasem określiła się moja droga twórcza. Starałam się żyć aktywnym życiem, kierując energię twórczą na realizację w różnorodnych sferach działalności – artystycznej, naukowo-badawczej, intelektualno-edukacyjnej. Głębinowe tradycje kultury narodowej, odwieczna tajemnica sztuki ludowej, ojcowska nauka i jego twórczość stały się dla mnie niewyczerpanym źródłem tworzenia obrazów, wyrażania własnego światopoglądu. W swoich dziełach pragnę pokazać piękno przyrody i ludzi, naszą sławną historię, wcielić swoje uczucia w obrazy, które pojawiają się w wyobraźni. Po raz pierwszy wystawiłam swoje prace na Republikańskiej wystawie artystycznej w 1975 r. A pierwsza wystawa indywidualna odbyła się w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy 30 lat temu, na moje 50-lecie, w 1994 roku. Przeszła z powodzeniem, tam były przedstawione i dywany, i gobeliny, i panele w mozaikowej technice ze słomy. A już od lat 2000. uświadomiłam sobie, że kto, jak nie ja, ma zbadać i opisać twórczą i życiową drogę O. F. Sajenki. I wreszcie pragnę dzieła artystyczne szeroko prezentować w projektach artystycznych, na wystawach sztuki, aby niosły radość ludziom, wypełniały pięknem i harmonią świat, utwierdzały ukraińskiego ducha, deklarowały nas, Ukraińców, jako potężny naród z wysokim poziomem kultury i sztuki wśród innych narodów świata, wzmacniały wiarę w świetlaną przyszłość wolnej i pokojowej Ukrainy. Ponad tysiąc prezentacji artystycznych sztuki ukraińskiej zostało przeze mnie zrealizowanych na Ukrainie i w 15 krajach świata – Australii, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych Ameryki, Belgii, Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech, Grecji, Finlandii... I wszędzie sztuka ukraińska była entuzjastycznie przyjmowana przez widzów i jej koneserów. H. D.: – Obecną wystawę, przemyślaną, lakoniczną i jednocześnie bardzo treściwą, tworzyła pani razem z córką, artystką Łesią Majdaneć-Sajenko. Tutaj demonstrowane są jej gobeliny, panele. Ona w trzecim pokoleniu kontynuuje dynastię artystyczną. Jak dla mnie, utalentowanie i oryginalnie. N. S.: – Na wystawie demonstrowana jest praca dyplomowa Łesi – „Dedykacja Ołeksandrowi Sajen-
Studio Artystyczne imienia Ołeksandra Sajenki. Kijów”, 1992 roku. Lesia wtedy ukończyła Lwowski Instytut Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej (obecnie – Lwowska Narodowa Akademia Sztuk Pięknych). W jej twórczości znalazły odzwierciedlenie tradycje sztuki monumentalno-dekoracyjnej epoki „Ukraińskiego odrodzenia” poprzednich pokoleń – Mychajła Bojczuka, Wasyla Kryczewskiego, Ołeksandra Sajenki. Jednocześnie Lesia ma własny styl, pogląd, obraz. Jej sztuka jest nowoczesna, stylizowana, a zarazem zakorzeniona w ukraińskiej tradycji. Na poziomie własnego postrzegania świata – jej tryptyk gobelinów „Sobory wieczności”. Lesia reinterpretuje ukraińską sztukę, posiadając jej ładunek. Tworzy pod własnym kątem widzenia. Niedawno Lesię Majdanec wybrano jako jedną z bohaterek filmu o wybitnych artystkach Ukrainy, które tworzą w świetle Marii Prymaczenko, Hanny Sobaczko-Szostak. Miło, że wśród nich jest Lesia. Córka miała bardzo aktywny okres twórczy, kiedy rodził się jej własny styl w sztuce, własne postrzeganie świata, artystyczne obrazy. Wspaniałe recenzje o gobelinie Lesi „Kupałowe ognie”. Jest wspaniała – świat jej obrazów, jak ziemia, napełniona kosmosem, Drzewo rodu – to jej wizja świata symboli, jej natchnione kolory. Jest swoista i oryginalna. Wielu zwiedzającym podoba się praca Lesi „Roksolana”. Ktoś powiedział mi, że wydawało się, jakby prawdziwe łzy błysnęły na twarzy Nasti Lisowskiej, która wspomina w Turcji nasze sobory, widzi ptaszka, który przyleciał z Ukrainy – przejmujący obraz. Są u Lesi „Słowiańskie motywy”, „Kijowska Ruś”. Lesia pracuje w Kijowskiej Państwowej Akademii Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i Projektowania im. Mychajła Bojczuka, wykłada „Tkaninę artystyczną”. Zapraszają ją do prowadzenia wykładów o sztuce na Uniwersytetach im. B. Hrinczenki oraz im. M. Drahomanowa, razem ze mną pracuje z dziećmi w Studiu Artystycznym imienia Ołeksandra Sajenki. Kandydatka nauk o sztuce, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy, profesorka, jest przyzwyczajona do dzielenia się twórczą energią z dziećmi, młodzieżą. Chciałabym, żeby najpełniej odkrywała swój twórczy potencjał w sztuce. Lesia Majdanec. Roksolana. 1992 r. G. D.: – Życzę pani Lesi twórczego rozkwitu! A panią chcę zapytać, ile czasu potrzeba, aby utkać dywan? N. S.: – Tkanie dywanu czy gobelinu – długotrwała praca, dywan średniej wielkości może zająć od trzech do sześciu miesięcy. To czasochłonne, cenne rzeczy. Każdy odcień trzeba tu założyć, każdą linię. Moje dywany prezentowane były w Hiszpanii, bywały na międzynarodowych wystawach, które organizowało Ministerstwo Kultury Ukrainy. Niektórzy zagraniczni historycy sztuki nazywali bardzo przybliżoną wartość takich dywanów. To dość duże liczby. Ale ja nie myślę o tym. Chociaż środki są potrzebne, na przykład na wydanie książek o artystycznym dziedzictwie Sajenków albo na wsparcie działalności Muzeum-posiadłości Ołeksandra Sajenki w Borznie, w szczególności na stworzenie filmów multimedialnych o twórczości Mistrza. O ojcu, jako unikalnym artyście, można opowiadać i pisać wiele. On jest w innym życiu, ale on mimo wszystko – jest z nami. Na tej wystawie jest moja praca „Kwitnie tarnina”. Zadziwiające, ale mam już trzy wyszywane utwory, które wykonałam w latach 2021–2022 z wielkim zachwytem! Ciekawie było popracować z nicią, gdzie nie ma krzyżyka – jedynie monumentalne linie układają się pod pewnym kątem. Jest pragnienie stworzenia w hafcie serii utworów. Chce się, żeby więcej ludzi inspirowało się naszą wystawą, pięknem, które uzdrawia i podnosi na duchu. Czuję tutaj energię, która utwierdza siłę. Rozumiem, jak trzeba dzisiaj pokazywać ludziom naszą sztukę, rodzimą pieśń, twórczość ludową. Ta jasna energia wywyższa nas. Ukraińcy, wy jesteście! Wy jesteście potężni. Wy jesteście potężnym, niezniszczalnym narodem. Na otwarciu z zachwytem wypowiadali się o naszej wystawie, zaprezentowanych na niej utworach akademicy – Tetiana Kara-Wasyljewa i Mykoła Żułynski, muzealnik, działacz społeczny Ihor Lichowyj, przedstawiciele organizacji twórczych i społecznych, historycy sztuki, artyści – dawni koneserzy sztuki rodziny Sajenków. Wystawa „Ukraiński dywan. Złote przęsło artystycznej dynastii Sajenków” potrwa w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy do końca lutego 2024 roku. G. D.: – Serdecznie dziękuję za rozmowę, pani Nino, i życzę, aby z unikalnym dziedzictwem sławnej artystycznej rodziny Sajenków zapoznało się jak najwięcej ludzi na Ukrainie i w świecie. Jest tego warta! Rozmawiała Hałyna DACIUK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...z Daszową pracowaliśmy po raz pierwszy. Z młodszym pokoleniem nie przecinaliśmy się na planie, mieli zupełnie inną historię. Były też lwowskie aktorki i aktorzy, z którymi pracowaliśmy razem. To była dobra drużyna wspaniałych artystów.
Co do mojej roli. Jak każdą inną rolę, przepuszczam ją przez siebie. Piotr, trzeci syn Iwana Franki, był dość niespokojny. To we mnie odezwało się rezonansem. Ja też jestem najmłodszy w rodzinie i za swoją niespokojność często dostawałem „po uszach”. To stało się dla mnie ziarnem. Piotr zdecydowanie był człowiekiem, który nie omija przygód i ciągle w nie wpada. Fabułę filmu można opowiedzieć w trzech zdaniach, ale tej postaci w kilku słowach opowiedzieć nie sposób. To człowiek, który stworzył lotnictwo w Armii Galicyjskiej, naukowiec i wykładowca. Jego żona Olga Franko stworzyła pierwszą książkę kucharską. Można wymieniać wiele, ale wszystkiego nie zmieścisz w filmie fabularnym. Najtrudniej grać postacie historyczne, bo trzeba z ich pomników zrzucić całą tę brąz i zrobić z nich zwykłych ludzi o prostych pragnieniach. Żeby widz przeszedł tę drogę razem z tobą, żeby w jego sercu odezwały się ich miłość, przyjaźń, uczucia ojcowskie.
Film miał pojawić się w kinach już w 2021 roku. Jednak wtedy przeszkodą stała się kwarantanna, a potem pełnoskalowa inwazja. W drugim roku wojny, na kontrolowanej przez Ukrainę części kraju, grupie producenckiej udało się wprowadzić taśmę do dystrybucji. Dziś trzeba robić ukraińskie kino, widz tego pragnie. Szczególnie dziś rezonują filmy historyczne. Bo znów, tak jak w minionych stuleciach, przeżywamy najazd Federacji Rosyjskiej, która wcześniej nazywała się raz Cesarstwem Rosyjskim, a raz Związkiem Radzieckim. Takie filmy są aktualne, trzeba je oglądać.
Ja nie oglądam filmów, w których gram, lecz słucham mądrych ludzi, którzy mówią o kinie (uśmiecha się). Wydaje mi się, że nie warto krytykować swojej pracy. Poza tym nie mogę być w pełni obiektywny. A gdy widzisz proces pracy od środka, obiektywnym być jest jeszcze trudniej. Dlatego staram się unikać oglądania. Obecnie mam czas wolny. Czekam na nowe propozycje pracy w teatrze i w kinie. Trzeba okresowo sprawdzać swoje siły twórcze. Potrzebny jest odpoczynek, aby nabrać nowego doświadczenia, emocji, po to, by potem z nowymi siłami wejść w nową pracę.
Tłumaczenie maszynowe
Na ukraiński rynek dystrybucji kinowej trafił film „Inny Franko” o młodszym synu Iwana Franki – Piotrze. Droga filmu do widza była dość długa. 25 sierpnia 2019 roku pokazano teaser obrazu, a oficjalny zwiastun – dopiero 26 grudnia ubiegłego roku.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia z otwartych źródeł
Wydarzenia filmu rozgrywają się w czerwcu 1941 roku w posiadłości Franków we Lwowie. Do rodziny przybywa niespodziewany gość – stary przyjaciel Petra Franki Andrij Hryszczuk. Razem stali u źródeł harcerskiej organizacji „Plast”, walczyli o miłość jednej kobiety, ratowali się z płonącego samolotu, uciekali z niewoli, w sowieckim Charkowie nie pozwolili dzieciom umrzeć z głodu. A teraz – spotkanie w rozgorączkowanym okresie II wojny światowej. Petro był jednym z założycieli organizacji „Plast”, pilotem, twórcą lotnictwa w Armii Galicyjskiej, naukowcem, który miał 36 patentów na wynalazki, deputowanym Rady Najwyższej URSR. Młodszy Franko był represjonowany przez władzę sowiecką, wywieziony na Syberię i w drodze zginął w tajemniczych okolicznościach. Zdjęcia odbywały się w Kijowie, w jednym z pawilonów zakładu „Kuźnia na Rybalskim”, oraz we Lwowie, w Parku Strijskim i w muzeum pamięci „Dom Franka”. Autorzy filmu konsultowali się z wnukami Petra Franki i pracownikami muzeum. Na potrzeby filmu zbudowano replikę samolotu z czasów I wojny światowej modelu „Albatros”. Samolot oznaczony jest numerem bocznym LVGC-15960 – dokładnie takim, jakim latał Petro Franko. Ukraińska premiera filmu „Inny Franko” odbyła się 11 września 2021 roku w narodowym konkursowym programie Chmielnickiego Festiwalu Filmowego, a praca wykonawcy roli Petra Franki Wiaczesława Dowżenki została na festiwalu uznana za najlepszą rolę aktorską. – Najpierw przesłano mi wstępną wersję scenariusza filmu – wspomina zasłużony artysta Ukrainy Wiaczesław Dowżenko. – Potem było spotkanie z producentami, na które zaproszono także Achtema Seitablajewa, który później również grał w filmie. Gdy doszliśmy do pewnego porozumienia co do linii fabularnej i scenariusza, zaczęliśmy pracować. Na rolę w filmie historycznym trudno się zgodzić. Ale zainteresowała mnie praca aktorska z Achtemem. Chciałem razem z nim popracować. Zainteresowała mnie też postać mojego bohatera, wcześniej nie wiedziałem, kim był Petro Franko. Gdy dowiedziałem się więcej o tej postaci, byłem zdziwiony. Chciałbym, żeby o nim dowiedziało się jak najwięcej ludzi, zwłaszcza młodzieży. Więc miałem wszelkie powody, by przyjąć to wyzwanie. Okres pracy był trudny,
kopotliwy i bezsenny, ale były też przyjemne momenty. Wśród nich – wyjazd do Lwowa. Bardzo lubię to miasto, a poza tym rozmawialiśmy z ciekawymi ludźmi. Między nimi byli Natalia Tychołoz, dyrektorka Instytutu Frankoznawstwa Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki, oraz Bohdan Tychołoz, dyrektor Lwowskiego Narodowego Memorialnego Muzeum Iwana Franki. Dużo rozmawialiśmy, a oni zorganizowali nam wycieczkę. Już wspomniałem o Achtemie. Spotykaliśmy się z nim jeszcze w akademiku, podczas studiów. Potem braliśmy udział w projekcie serialowym i w filmie „Kiborgi”. Wtedy jednak nie było tak owocnej współpracy. Serial to przecież produkcja telewizyjna, w której czas na rozmowę jest ograniczony. W „Kiborgach” on był reżyserem, a ja aktorem. Tym razem pojawiła się możliwość wspólnej pracy przed kamerą jako aktorzy. Nie po raz pierwszy pracujemy razem z Nadiją Lewczenko, która zagrała Olgę. Jest niezawodną i miłą partnerką. A z Iriną Ku-
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „współudziale” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe dla wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Berkosza Dmytro Teodorowycz — 300 hrywien. 2. Dawydenko Nina Serhijiwna — 200 hrywien. 3. Bondarczuk Andrij Iwanowycz — 1000 hrywien. 4. Martynowski Jurij Hryhorowycz — 1000 hrywien. 5. Ołeszczuk Ihor Andrijowycz — 500 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe