Strona · s. 4strona oryginału ↗
WACHTANG KIPIANI: «HISTORIA PRZECHODZI PRZEZ SERCA» Znany ukraiński dziennikarz — o swojej unikalnej kolekcji gazet, naszej smutnej przestrzeni medialnej i pamięci historycznej
Слово Просвіти, №08 за 2011 рік
Wachtang Kipiani urodził się 1 kwietnia 1971 roku w Tbilisi. Od 1980 roku mieszka w Ukrainie. Ukończył Mikołajowski Instytut Pedagogiczny ze specjalnością „nauczyciel historii i prawoznawstwa”. Przez dwa lata pracował jako nauczyciel w Ukraińskim Gimnazjum Pedagogicznym w Mikołajowie. Następnie w gazetach Mikołajowa i Kijowa, w kilku ukraińskich kanałach telewizyjnych. Był redaktorem naczelnym czasopisma „Focus”. Uczestnik strajku głodowego studentów jesienią 1990 roku. Laureat konkursu na najlepszą publikację o ukraińskim ruchu obrony praw człowieka, konkursu artykułów publicystycznych im. W. Czornowoła. Nagroda im. Ołeksandra Krywenki „Za postęp w dziennikarstwie”. Zasłużony Dziennikarz Ukrainy. Żonaty, ma troje dzieci.
— Proszę opowiedzieć, jak zaczęła się Pana pasja — kolekcjonowanie gazet? — Zacząłem je kolekcjonować w połowie lat 80., kiedy byłem uczniem. Jakoś przeglądałem w domu stare gazety i z jakiegoś powodu wśród nich znalazła się „Sowietskaja Łatwija”. Zaciekawiło mnie to, zebrałem gazety, które były w domu (uzbierało się z dziesięć-piętnaście), potem sprawdziłem w kiosku, tam były jeszcze trzy-cztery tytuły. Stopniowo pojawiło się u mnie kilkadziesiąt gazet. Spojrzałem do informatora: w ZSRR wychodziło około 13 tysięcy gazet. Ktoś zbiera znaczki, monety, a ja postanowiłem kolekcjonować gazety. Dopiero później dowiedziałem się, że taki rodzaj kolekcjonowania nazywa się „presofilią”. Zacząłem klasyfikować, nanosić na kartki, z czasem — w formie elektronicznej. Tak oto już 26 lat zbieram gazety. Obecnie w mojej kolekcji jest ponad 20 500 tytułów wydawnictw, a liczba egzemplarzy przekracza 50 tysięcy. — Szczególnym działem Pana kolekcji jest niezależna periodyka Ukrainy, czyli samizdat. — To wydawnictwa z lat 80. Uważa się, że pierwszym takim niezależnym wydawnictwem był „Ukraiński Wisnyk” Wiaczesława Czornowoła, wydany w sierpniu 1987 roku. Ale pierwszym był charkowski magazyn „Rock-kurier”, który ujrzał światło dzienne pod koniec 1986 roku. Ten sam samizdat, maszynopis z wklejonymi ilustracjami. Rock był wtedy zakazany, a magazyn, oczywiście, był nieocenzurowany. — Warto zaznaczyć, że nie od razu ten samizdat przeszedł z maszyny do pisania na poligrafię? — Początek 1989 roku to próba tworzenia regularnych gazet, zwiększania ich częstotliwości ukazywania się, nakładu. W społeczeństwie działo się tak wiele wydarzeń, tworzyły się ruchy społeczne, w regionach dochodziło do prawdziwych rewolucyjnych wstrząsów, jak na przykład słynna czernihowska „rewolucja kiełbasiana”. Poruszenie było ogromne. I najwyraźniej, aby jakoś powiązać ten demokratyczny, antykomunistyczny ruch, powstała potrzeba takiej prasy. I oto w marcu 1989 roku wychodzą dwie gazety, bardzo znaczące dla tamtego czasu. To kijowska gazeta „Hołos Widrodżennia” (redaktor Serhij Naboka) oraz lwowska gazeta „Postup” (redaktor Ołeksandr Krywenko). Oto te wydawnictwa jako pierwsze wśród ukraińskiej niezależnej periodyki przechodzą na regularny, najpierw dwutygodniowy, potem tygodniowy tryb ukazywania się. Ponieważ wydawano je na Litwie, stworzono cały system współpracy. Ludzie jechali z Ukrainy do Wilna, gdzie drukowano gazety. Były to jeszcze maszynopisowe wydawnictwa, które skanowano do druku nakładu na poprzednikach dzisiejszych kserokopiarek — maszynach „Era”. — Nazywało się to „wideryty”. — Na Litwie były pewne moce poligraficzne w przedsiębiorstwach, i to nie tylko w drukarniach. Tam właśnie umawiano się na druk dużych partii, w nakładzie 5, 10 czy 20 tysięcy. I zaczyna się systematyczny druk. Wszyscy wiedzieli, że w każdą sobotę można w Kijowie przyjść pod pomnik Szewczenki i kupić świeżą gazetę. Co ciekawe: nowo mianowany Ambasador Republiki Litewskiej na Ukrainie Petras Vaitiekūnas był właśnie pośrednikiem między ukraińskimi dziennikarzami a litewskimi poligrafami. Wydał książkę, w której opowiedział, kto z Ukrainy do niego przyjeżdżał, w jakim nakładzie jakie gazety drukowano. Niezwykle cenne źródło z historii niezależnej prasy Ukrainy. — Proces rozwijał się gwałtownie? — Rok 1989 to setki, a pod koniec roku może już nawet tysiąc ukraińskich niezależnych gazet. Zaczynają wychodzić we wszystkich centrach obwodowych, w wielu obwodach — także w centrach rejonowych. Powiedzmy, na Połtawszczyźnie — to Pyriatyn, Hadziacz, Chorol, Łochwycia, wiele centrów rejonowych Charkowszczyzny. Gazety pojawiły się nawet we wsiach. Mam taką gazetę „Otczyj porih”, to wieś Kołomycze w rejonie złoczowskim, na Lwowszczyźnie, gazeta Ruchu. W centrum rejonowym Śnihuriwka na Mikołajowszczyźnie przewodniczący lokalnego Ruchu wydał nawet rękopiśmienną gazetę. Nie wiedział, jak dostać się do maszyny do pisania… — Swoją drogą, wtedy nie było to takie proste… — A i we wsi nie było maszyny z ukraińską czcionką. I wydał ją, napisaną odręcznie, a nawet wskazał, że nakład to aż 50 egzemplarzy. To oczywiście tylko po to, żeby nastraszyć komunistów. To był pewien mainstream — szalona popularność niezależnej prasy. Z niej ludzie czerpali informacje. I ta prasa zaczyna kierować myśli ludzi w stronę niepodległości Ukrainy. Bo pod koniec lat 80. ogólnie chodziło tylko o demokratyzację społeczeństwa. Chociaż gazety tworzone przez dysydentów już prowadziły agitację za niepodległością. Ten sam „Hołos Widrodżennia” Serhija Naboki, gdzie w redakcji byli Czornowił, Horbal, Kałynci. To ludzie, którzy odsiedzieli swoje, którzy wyraźnie rozumieli, że przyszłość należy do niepodległej Ukrainy. Już pod koniec 1989 roku niektóre nasze gazety, które drukowano na Litwie, zdołały przejść na poligrafię. A proces realnego przejścia niezależnej prasy na druk to marzec 1990 roku, kiedy w Galicji do władzy doszedł Ludowy Ruch i powiązane z nim struktury demokratyczne. Tam już mogły drukować się gazety z innych obwodów. W Mikołajowie mieliśmy niezależne gazety „Na storożi”, „Pryczornomorja” i zdołaliśmy je drukować w Galicji. U nas na Mikołajowszczyźnie władza, pod której kontrolą były drukarnie, oczywiście nie mogła na to pozwolić. W tamtym czasie byłem studentem Mikołajowskiego Instytutu Pedagogicznego, kontynuowałem aktywne zbieranie właśnie takich niezależnych wydawnictw, poznałem wielu ludzi, którzy wydawali te gazety. I stopniowo zebrałem setki takich wydawnictw. — Kto obecnie może skorzystać z Pana unikalnej, ogromnej kolekcji ukraińskiej prasy? — Ta kolekcja jest prywatna, nie jest dostępna dla badaczy. Ten problem można rozwiązać poprzez przekazanie kolekcji, na przykład, jakiemuś uniwersytetowi. Obecnie omawiam taką możliwość z Akademią Kijowsko-Mohylańską, imponuje mi jej działalność. Chcę, aby ta kolekcja, która nadal pozostaje moją własnością, była przechowywana w Akademii i stała się dostępna dla studentów, wykładowców, badaczy. Wiele egzemplarzy z tej kolekcji to unikalne wydawnictwa, często wykonane na cienkim papierze bibułkowym, dlatego nie można tak po prostu z nich korzystać. Zatem istnieje wielka potrzeba przeniesienia tej kolekcji w formę elektroniczną. — Zdigitalizować, wpisać teksty?.. — Część można. Ale większość gazet lepiej byłoby zeskanować, żeby były elektroniczne kopie, dostępne dla wszystkich przez Internet. Żeby widzieć, jak dokładnie wyglądały te nasze pierwsze gazety. Kto by znalazł środki na taką sprawę? — Zwracajmy się do sponsorów, mecenasów… — Być może ktoś odezwie się z obwodów? Można by zrobić na podstawie mojej kolekcji elektroniczne archiwum gazet obwodowych. Ja też jestem zainteresowany tym, aby kolekcja przydała się społeczności. Wiele zbiorów ukraińskich gazet z początku XX wieku, magazyn Ołeny Pcziłki „Ridnyj kraj”. Są ciekawe wydawnictwa z czasów okupacji Ukrainy 1941—1944 lat. Są gazety, które wydawały różne ukraińskie partie na początku XX wieku, niemało z nich nieocenzurowanych. Są pierwsze ukraińskie gazety Galicji, to połowa XIX wieku. Wychodziły one albo na tak zwanym „jazycziju”, albo był to język ukraiński, ale napisany rosyjskimi literami lub łacinką. — Przeprowadzał Pan już wystawy gazet ze swojej kolekcji? — Były wystawy w Kijowie, Lwowie, planujemy w Symferopolu, Charkowie, innych miastach. Jestem gotowy i chciałbym robić takie wystawy w obwodach, do tego potrzebne jest tylko zainteresowanie z miejsc. Zwracajcie się, a zorganizujemy takie wystawy. — Jak Pan ocenia obecną sytuację w naszej przestrzeni medialnej? — Sytuacja jest zła i nie mam żadnych optymistycznych złudzeń. Jesteśmy teraz w gorszej sytuacji niż pod koniec 2004 roku. Wtedy była potężna opozycja polityczna, społeczne zapotrzebowanie na zmiany. Władza działała brutalnie i zostawiała ślady swojej antydemokratyczności, wspomnijmy te same „temniki”, wskazówki, o czym pisać, kogo zakazywać dla mediów. Teraz władza nie zostawia śladów, wskazówki przeniesiono w tryb telefoniczny. „Wyczyścili” z kanałów telewizyjnych ludzi, którzy płyną pod prąd. Na przykład ze STB zwolniono Osmana Paszajewa, który, zdaniem władzy, robił nie takie reportaże. Ludzie, którzy robili ciekawe dyskusyjne, autorskie programy, zostali wyprowadzeni poza nawias. Proszę przypomnieć kanał „1+1” sześć lat temu. Wtedy w poniedziałek był program z Jurijem Makarowem, we wtorek nasz z Anatolijem Borsjukiem, w środę z Ołhą Herasymjuk… Już wszystkich tych programów nie ma. Doszło do oczyszczenia przestrzeni medialnej, pozostały tylko projekty rozrywkowe… — W rodzaju tych, gdzie „tańczą wszyscy”, „śpiewają wszyscy”, „show blondynek” czy „bitwa ekstrasensów”… — Są jeszcze pojedyncze polityczne talk-show. Oczywiście, trzeba ich używać, żeby przekazać jakąś informację obywatelom. Ale to trudne, obrzydliwe. Ja po dwóch latach przerwy poszedłem na antenę w ICTV, ale zarzekłem się, bo nie widzę sensu. To był program „Swoboda słowa”, poświęcony anulowaniu dekretu o nadaniu Bohatera Ukrainy Banderze. Temat ostry, dyskusyjny, ale można mówić o tym z ludźmi, którzy naprawdę przejmują się Ukrainą, a rozmawiać z tymi, którzy w ogóle negują prawo państwa ukraińskiego do istnienia, jest niemożliwe. Wszystkim wiadomo, że władza daje wskazówki dla mediów. Może być jakaś ważna deklaracja polityczna, akcja kulturologiczna, która z jakiegoś powodu nie trafia do żadnych wiadomości. Znaczy to, że jest wskazówka, koordynacja.
— A jaka jest sytuacja w dziedzinie mediów drukowanych? — Ukraina to naród, który prawie nie czyta, i w tym największa bieda. Polska jest mniejsza od Ukrainy, ale spójrzcie na nakłady dzienników. Największe, a jest ich kilka, mają nakład po 300—800 tysięcy. A także potężny segment prasy tygodniowej, duża prasa religijna — czasopismo „Gość Niedzielny” ma półmilionowy nakład. U nas jest zupełnie inne podejście: nie będę czytać, bo mnie to męczy. To niewłaściwe. Słaba dystrybucja, słaby rynek reklamowy również robią swoje. Oczywiście szybko rozwija się Internet. Ale nawet najpotężniejsze wydanie internetowe — „Ukraińską prawdę” czyta około 150 tysięcy ludzi. Mamy dobre ukraińskie gazety, ale niestety docierają one do zbyt małego grona odbiorców. — Jest Pan założycielem i redaktorem naczelnym strony internetowej „Historyczna prawda”. — Pomysł nosiłem w sobie od dawna. Początkowo chciałem robić popularny historyczny miesięcznik papierowy. Takie czasopisma są w wielu krajach, tam w popularnej formie mówi się o historii. Zebrałem sporo takich czasopism, prowadziłem rozmowy z Polską, Szwecją, aby kupować od nich jakiś kontent. Ale wszystko zahamowało przez małą siłę nabywczą masowego czytelnika, wysoki koszt druku, papieru. Więc to na razie nierealne, dlatego stworzyłem stronę. To moja praca społeczna, za którą nie otrzymuję żadnego wynagrodzenia. Pomaga mi dwoje kolegów — z „Ukraińskiej prawdy” i z gazety „Ukraina mołoda”, też na zasadach społecznych. Współpracujemy z dwiema lwowskimi instytucjami: Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego i Narodowym Muzeum „Więzienie na Łąckiego”. Zwracamy się do wszystkich ludzi, którzy mają jakieś dokumenty z historii, zdjęcia, w szczególności z niedawnej historii (o tym samym Majdanie), aby przekazali te materiały. Proponujemy współpracę wszystkim badaczom. — Strona dość szybko stała się popularna. — Średnia odwiedzalność to ponad dziesięć tysięcy czytelników na dobę. Powiedzmy, publikację o Banderze przeczytało 42 tysiące użytkowników. Na drugim miejscu pod względem odwiedzalności po Ukrainie są czytelnicy z USA, na trzecim — Kanada, potem Polska, Niemcy, Rosja, kraje bałtyckie. Głównie te kraje, gdzie jest wielu Ukraińców. Gdybyśmy jeszcze mieli wersję rosyjskojęzyczną, byłoby bardzo wielu nowych czytelników. Po prostu na razie nie mamy na to zasobów. Z punktu widzenia edukacyjnego trzeba to robić, docierać do obywateli Rosji z naszą historią, a także do Ukraińców z naszych wschodnich regionów. Zresztą, czytają nas tam. Na pierwszym miejscu jest Kijów i Lwów, a potem idą Charków, Donieck, Odessa, Dniepropietrowsk. Historia interesuje ludzi, przechodzi przez ich serca. Rozmawiał Petro ANTONENKO
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
