Strona · s. 8strona oryginału ↗
Wierzył w ojczyste słowo. W stulecie urodzin profesora Iwana Biłohuba
Слово Просвіти, №08 за 2013 рік
Ołeksij NEŻYWYJ, profesor Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. 20 stycznia minęło 100 lat od dnia urodzin literaturoznawcy i pedagoga Iwana Mychajłowycza Biłohuba. 45 lat jego życia związanych było z Ługańskim Narodowym Uniwersytetem imienia Tarasa Szewczenki. Literacko-artystyczne ideały, zainteresowanie badaniami naukowymi kształtowały się u I. Biłohuba jeszcze podczas studiów na uniwersytecie w Charkowie, który ukończył w 1934 roku. Potwierdzeniem tego są jego wspomnienia „Nekrolog”, opublikowane po raz pierwszy w 1988 roku. Z wielkim pragnieniem rozpoczął naukę w szkole wyższej wiejski młodzieniec. We wspomnieniach podkreślono, że wówczas na uniwersytecie pamiętano jego dawnych absolwentów: wybitnych naukowców O. O. Potebnię, I. I. Sreznewskiego, M. F. Sumcowa. Studenci z zachwytem słuchali wykładów ulubionych wykładowców: O. I. Biłeckiego, L. A. Bułachowskiego, O. H. Rozenberga. Młodzież przejawiała zainteresowanie burzliwym życiem literacko-artystycznym w ówczesnym mieście stołecznym, odbywały się spotkania z pisarzami Mykołą Kuliszem, Leonidem Perwomajskim, Petrem Panczem, Wołodymyrem Sosiurą. Studiując na uniwersytecie, I. Biłohub pracował jako nauczyciel w Szkole Średniej nr 40 miasta Charkowa, a w 1936 roku — jako młodszy pracownik naukowy Galerii Obrazów Tarasa Szewczenki oraz na katedrze literatury w Charkowskim Instytucie Bibliotecznym, początkowo jako asystent literatury zagranicznej u profesora O. H. Rozenberga, potem — jako wykładowca literatury ukraińskiej. Rozpoczyna on także badania literaturoznawcze, w szczególności z historii powstania pomnika Tarasa Szewczenki w Charkowie. Niestety, ta pierwsza praca naukowo-badawcza stała się powodem niesprawiedliwego aresztowania… Na propozycję dyrektora Galerii Obrazów, by dopisać go jako współautora już przygotowanej pracy, młody naukowiec stanowczo odmówił. W konsekwencji pojawił się donos i 29 kwietnia 1937 roku I. Biłohuba aresztowano. Podczas rewizji w mieszkaniu I. M. Biłohuba jako „kompromat” zabrano książkę — informator bibliograficzny „Dziesięć lat literatury ukraińskiej. 1917—1927” (Charków, 1928) pod redakcją Serhija Pyłypenki oraz 18 egzemplarzy czasopisma „Ilustrowana Ukraina” (Lwów, 1913). Postanowieniem śledczego z 12 lipca 1937 roku wydawnictwa te zakwalifikowano jako „kontrrewolucyjną nacjonalistyczną literaturę”, dlatego też postanowiono, „że dana literatura ma istotne znaczenie dla sprawy, dołączyć do sprawy o oskarżenie Biłohuba Iwana Mychajłowycza”. Rozumiejąc całą absurdalność tego oskarżenia, wszak zarówno ten informator, jak i czasopisma były dostępne dla czytelników bibliotek, kolejny dokument w „sprawie”, datowany tym samym. Iryna SAWENKO, docent katedry literatury ukraińskiej i metodyki jej nauczania LNU imienia Tarasa Szewczenki
7 lutego 2013 roku w życiu Ługańszczyzny miało miejsce niezwykłe wydarzenie, którego znaczenie wykracza daleko poza granice naszego regionu. Na bazie katedry literatury ukraińskiej i metodyki jej nauczania podstawowego proświtańskiego Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki przeprowadzono Ogólnoukraińską konferencję naukowo-praktyczną „Iwan Biłohub — badacz, pedagog, człowiek” z okazji setnej rocznicy jego urodzin. Wzięła w niej udział cała śmietanka proświtańskiej Ługańszczyzny. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć, które odbyło się w ramach znaczącego jubileuszu, było odsłonięcie tablicy pamiątkowej oraz mistrzowska klasa, — „akt zniszczenia kontrrewolucyjnej literatury nacjonalistycznej”. Wrogi charakter literatury określano wówczas bardzo szybko: redaktor książki, pisarz Serhij Pyłypenko, był już represjonowany, a czasopismo „Ilustrowana Ukraina” wydawano za granicą, czyli we Lwowie, na dodatek wydawcą było towarzystwo „Proświta”. Specjalna kolegium Sądu Obwodowego w Charkowie z 7 września 1937 roku, skazując I. Biłohuba na cztery lata pozbawienia wolności, jednym z oskarżeń określiło przechowywanie kontrrewolucyjnej literatury nacjonalistycznej. Boleśnie przeżywał I. Biłohub niesprawiedliwy i okrutny wyrok, ale wciąż miał nadzieję na przywrócenie prawdy. Dlatego też 14 października pisze skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego republiki, z rozpaczą podkreślając, że nie jest przestępcą, ma tylko 24 lata i prosi, by nie odbierać mu z życia najdroższych i najbardziej intensywnych dla pracy lat. Jednak i Sąd Najwyższy pozostawił wyrok bez zmian. Późną jesienią 1937 roku pociąg ze skazanymi przybył na stację Tajga. Rozpoczęła się praca przy wyrębie lasu, o czym I. Biłohub później wspominał: „Pobyt w obozie na stacji Tajga, można powiedzieć, był szczęśliwym okresem w moim uwięzieniu. Dramatyczne etapy były jeszcze daleko przede mną. Nie myślałem o nich i nie przypuszczałem. Przeciwnie, od pierwszych dni po przybyciu do Tajgi wytrwale dochodziłem prawdy, sprawiedliwości. Zwracałem się do wszystkich instancji prokuratorskich i sądowych z oświadczeniami, żądaniami, prośbami o rozpatrzenie sprawy, ustalenie prawdy, zwolnienie jako niesłusznie uwięzionego”. W czerwcu 1938 roku I. Biłohub został przeniesiony do obozu niedaleko osady Wojeżal „Ust-Wymłagu” w Komi ASRR. Wtedy I. Biłohub zdecydował się na ucieczkę. Wydawałoby się, bezsensowny czyn doprowadzonego do rozpaczy więźnia, jednak wyjaśnienie złapanego uciekiniera było logicznie jasne i krótkie: protest przeciwko niesprawiedliwemu wyrokowi. Sąd obozowy złożony z trzech osób dodał jeszcze trzy lata, kwalifikując ucieczkę jako próbę kontynuowania kontrrewolucyjnej działalności na Ukrainie. Pod koniec 1938 roku znowu ucieczka, a po dwóch dniach wyjaśnienie śledczemu: będę uciekał, dopóki mnie nie zabijecie. Znowu szybki sąd i kolejne trzy dodane lata. Termin niesprawiedliwego uwięzienia zakończył się w 1946 roku, ponieważ wyrok zmniejszono o jeden rok. „Tego roku, gdyby go nie skrócono, nie wytrzymałbym. Żadnej pociechy już nie było, nawet w środowisku duchowo bliskich ludzi. Gniotła niewola” — wspominał później I. Biłohub. Jednak po przyjeździe do rodzinnej wsi niedawny więzień spotkał się z niechętnym, wręcz wrogim nastawieniem władzy, dlatego zmuszony był ponownie wrócić do Uchty, już jako wolny pracownik w naukowo-badawczej partii terenowej „Naftohazrozwidka”. Pod koniec 1946 roku Iwan Biłohub przyjechał do Woroszyłowgradu i po pewnym czasie pracował jako wykładowca w obwodowym biurze wykładowym. Korzystając z rady doświadczonego prawnika, w dokumentach nie zaznaczał o karalności. Od tego czasu, jak wszyscy pracownicy, I. M. Biłohub wypełniał ankietę służbową i pisał, że w 1934 roku ukończył Charkowski Uniwersytet Państwowy, potem wykładał literaturę ukraińską w Charkowskim Instytucie Bibliotecznym, a od 1942 roku pracował w „Naftohazrozwidce” w Moskwie, gdyż tam była główna siedziba. Taki dziwny zapis był powielany wiele razy. I dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych Iwan Biłohub w autobiografii napisze, że 29 kwietnia 1937 roku został represjonowany, przebywał w obozie syberyjskim (stacja Tajga), a od 1938 roku do 1946 włącznie — w obozie Ust-Wymskim w Komi ASRR. Przyjazd Iwana Biłohuba do Woroszyłowgradu był uwarunkowany tym, że tutaj, w instytucie pedagogicznym, jeszcze od 1939 roku pracował jego starszy brat — Łuka Mychajłowycz Biłohub. Absolwent wydziału geograficznego Charkowskiego Uniwersytetu Państwowego, po obronie pracy doktorskiej został kierownikiem katedry geografii, w latach wojny — dowódca plutonu ogniowego, odznaczony orderami bojowymi i medalami. Katedrą geografii Ł. M. Biłohub kierował do 1964 roku, stał się znanym naukowcem, autorem artykułów do encyklopedii, monografii „Obwód ługański”, podręczników. Zmarł w 1967 roku. W 1949 roku I. M. Biłohub, na propozycję kierownika katedry literatury ukraińskiej H. M. Honczaruka, zaczął pracować jako starszy wykładowca katedry, prowadząc kursy metodyki nauczania literatury ukraińskiej oraz historii literatury ukraińskiej końca XIX — początku XX wieku. Pracę doktorską zdołał obronić dopiero w 1967 roku, w 54. roku życia, ponieważ dopiero w 1965 roku Sąd Najwyższy USRR oficjalnie zrehabilitował go z powodu braku znamion przestępstwa. Od 1971 roku I. Biłohub przez prawie dwie dekady kierował katedrą literatury ukraińskiej (wybrany w drodze konkursu w 1973 roku) Ługańskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego imienia Tarasa Szewczenki, wychowując miłość do literatury pięknej, zawodu nauczyciela-polonisty. W 1980 roku otrzymał tytuł naukowy profesora i był nim do końca życia — 22 sierpnia 1994 roku. Jako naukowiec Iwan Biłohub stał się znany głównie dzięki badaniom literacko-krajoznawczym. Jeszcze w 1963 roku w czasopiśmie „Donbas” opublikował artykuł o wymownym tytule: „A tradycje są”, w którym uzasadnia tezę, że początkiem historii literackiej naszego regionu jest „Słowo o wyprawie Igora”. Od tego czasu pojawiają się badania o organizacji literackiej „Zaboj”, recenzje książek pisarzy-ziomków, artykuły na jubileuszowe daty ukraińskich pisarzy. Tak, 3 kwietnia na konferencji przeprowadzono okrągły stół „Oblicza talentu Iwana Biłohuba”, gdzie swoimi przemyśleniami, wspomnieniami podzielili się byli uczniowie, koledzy, wielbiciele jego talentu. W szczególności przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Oddziału WUT „Proświta” Wo-
W 1968 roku w gazecie obwodowej „Łuhanśka prawda” ukazał się artykuł z okazji 50-lecia Ołesia Honczara, w którym Iwan Biłohub, w przeciwieństwie do ówczesnej ogólnej krytyki, wysoko ocenia powieść „Sobór”, zaznaczając, że utalentowany pisarz ostro występuje przeciwko zabójcom piękna — kłusownikom życia materialnego i duchowego narodu, ojczystej ziemi, a ponadto charaktery postaci literackich ujawniane są poprzez stosunek do historii, wielowiekowej kultury, heroicznej przeszłości. Iwan Mychajłowycz szczególnie przejmował się losem literatury ukraińskiej na Ługańszczyźnie. Był nietolerancyjny wobec tych, którzy próbowali uzasadnić istnienie szczególnej „kultury Donbasu”. Równie zdecydowanie występował przeciwko skutkom systemu totalitarnego pod kierownictwem komunistycznym, próbom „...pozbawienia narodu jego pamięci historycznej i kultury, doświadczenia, umiejętności, wiedzy i nawyków pokoleń, jego doświadczenia historycznego, doprowadzenia do duchowego spustoszenia...”. Już pod koniec życia Iwan Mychajłowycz Biłohub zdołał na nowo przemyśleć swoje studia krajoznawcze w książce „Literacko-krajoznawcza Ługańszczyzna” (pierwsza część została wydana w 1993 roku, a druga — już po śmierci autora w 1994 roku dzięki wysiłkom pisarza i lekarza Jurija Jenenki). W tej pracy naukowiec uzasadnia szereg ważnych założeń teoretycznych. Po pierwsze, krajoznawstwo literackie obejmuje cały kompleks źródeł o treści historyczno-etnicznej, artystyczno-estetycznej, moralno-etycznej i jest ważnym środkiem w kształtowaniu kultury duchowej. Po drugie, życie literacko-artystyczne Ługańszczyzny, począwszy od „Słowa o wyprawie Igora”, jest częścią składową ukraińskiej kultury narodowej i ma głębokie tradycje, które nie zostały przerwane, choć cierpiały z powodu narodowego ucisku państwowego, zwłaszcza w XIX wieku i do niedawnych czasów XX wieku. Jeszcze jednym aspektem zainteresowań literackich I. M. Biłohuba była twórczość laureatów Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki: pisarzy Iwana Switłycznego, Mykoły Rudenki, Wasyla Hołoborodki, a także byłych represjonowanych — Jurija Slipka, Iwana Sawycza, których losy twórcze na zawsze splotły się z Ługańszczyzną. Jego wspomnienia „Nekrolog” skłaniają się ku prozie artystyczno-dokumentalnej, a ich kierunek literacki osiągany jest za pomocą mistrzowsko nakreślonych dialogów, portretów, autorskich charakterystyk i uogólnień. Życie Iwana Biłohuba jest typowe dla ukraińskiego inteligenta tamtych czasów, ponieważ tak okrutny los spotkał w latach 30. setki tysięcy ludzi. Nieludzkimi wysiłkami tyrania chciała zniszczyć twórczą osobowość, zamienić ją w niewolnika. Jednak ukraiński charakter po raz kolejny wykazał zarówno godność, jak i wytrwałość. Wołodymyr Semystiaha podkreślił nieprzeciętny wkład profesora Iwana Biłohuba w zapoczątkowanie i kształtowanie obwodowego zjednoczenia Proświty, do czego przyczynił się zarówno swoją pracą naukową, jak i niestrudzoną pracą na rzecz umacniania ukraińskiej państwowości, języka, kultury, duchowości w naszym zrusyfikowanym regionie. Dziś sprawę profesora Biłohuba wspierają i kontynuują uczniowie oraz koledzy z całego uniwersytetu, a zwłaszcza katedra literatury ukraińskiej i metodyki jej nauczania na czele z profesor Wirą Fomenko. Zaplanowano wznowienie dwóch części „Literacko-krajoznawczej Ługańszczyzny”, wydanej w 1994 roku, odnalezionych i nigdzie dotąd niepublikowanych opracowań naukowych, poezji, esejów wybitnego naukowca-literata. Ojczyste słowo było dla Iwana Mychajłowycza Biłohuba najdroższe. Zwłaszcza w najcięższych latach, kiedy mimo wszystko zdołał przeżyć, odbywając niesprawiedliwą karę. Głęboko rozumieć, odczuwać i kochać ojczyste słowo uczył przez całe życie studentów, nauczycieli, uczniów. Od pierwszych dni działalności Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki na Ługańszczyźnie profesor Iwan Biłohub był jego czołowym działaczem: występował z artykułami w prasie periodycznej, w radiu obwodowym, brał udział w wydarzeniach literacko-artystycznych, otwarciu muzeów Borysa Hrinczenki i Hryhora Tiutiunnyka, pisał książki o sławnych pisarzach-ziomkach. To, co najbardziej pamiętne ze swojego życia, również uwiecznił w ojczystym słowie, pisząc wspomnienia „Nekrolog”...
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
