Strona · s. 13strona oryginału ↗
Tkaczka pamięci narodowej
Слово Просвіти, №08 за 2013 рік
Mykoła CYMBALIUK Nazwę akcji literacko-artystycznej, podobnie jak samej książki, podsunął Oksanie Zabużko Henry Miller. W jego autobiograficznej powieści „Big Sur i pomarańcze Hieronima Boscha” jest miejsce, w którym bohater dzieli się swoim najskrytszym pragnieniem: „Kiedyś, gdy kupię dom z dużym pokojem i gołymi ścianami, ułożę ogromną mapę lub schemat, który lepiej niż jakakolwiek książka opowie historię moich przyjaciół, i jeszcze jedną, która opowie historię książek w moim życiu”. Ale aby przedstawić własną historię, trzeba mieć dobrą pamięć, bez luk i białych plam, a co gorsza — trwałej amnezji. Niemożliwość wystąpienia tak katastrofalnego w skutkach stanu przewidująco zakodowała w ludzkim społeczeństwie sama natura. W związku z tym historyk sztuki i pedagog Wadym Skuratiwski, po obejrzeniu przez uczestników akcji kadrów z filmów „Ziemia” O. Dowżenki, „Zwierciadło” A. Tarkowskiego i „Melancholia” L. von Triera, powiązanych ze sobą tematem ludzkich katastrof, przytoczył anegdotę. Pewnego razu nasz genialny konstruktor lotniczy Serhij Korolow, będąc na lotnisku, stał się świadkiem nieudanego lądowania samolotu. Przyczyna — awaria iskrownika (to generator zasilający silnik). Wracając w rozpaczy z lotów, Korolow na Chreszczatyku natknął się na biedaka, który, zasłaniając wybite oko, wciąż powtarzał: „Dobrze, że Bóg dał dwoje oczu, bo inaczej już bym świata białego nie widział”. Serhija Pawłowycza olśniło: natura mądrze przewidziała mechanizmy zapasowe, aby zapobiec katastrofom! Konstruktor twórczo przeniósł więc ten wynalazek do samolotów. Ale ludzka cywilizacja nie składa się z samych geniuszy. Nie mówiąc już o tym, że od czasu do czasu natura zawodzi, albo zwycięstwo odnosi ten, o kim wieczorem nawet wspominać się boją. I na świat przychodzą to tu, to tam brodaci i podobni do eunuchów demony-„geniusze”, którzy próbują zburzyć, zniszczyć boże stworzenie — naród (narody), jego (ich) język (języki), kulturę. Wszystko to, co inny genialny ukraiński naukowiec, Wernadski, nazwał noosferą. Czy ludzkość przetrwa, czy sama się zniszczy, zależy od zachowania genomu pamięci, jak nazwała to Oksana Zabużko. A on, genom pamięci, tkwi w zachowaniu i ciągłości du- Ulana WOLIŃSKA Zdjęcie autorki Wśród unikalnych eksponatów znajduje się „Abecadło” z 1860 roku, wydane w Moskwie, „Ruska czytanka” z 1887 roku (Lwów), czytanka „Motyl” z 1874 roku. Walentyna Witalijiwna najbardziej szczyci się „Gramatyką” Pantełejmona Kulisza oraz „Czytanką” Borysa Hrynczenki (jednego z przyszłych współzałożycieli „Proświty” na Naddnieprzu), którą nawet dzisiaj wysoko oceniają współcześni pedagodzy. W adnotacji do wydania Marija Hrynczenko zaznaczała: „Tę czytankę ułożył Borys Hrynczenko jeszcze w 1889 roku, ucząc w Aleksiejewce, w guberni katerynosławskiej. Tak samo jak Gramatykę, napisał ją częściowo drukowanymi, a częściowo pisanymi literami i uczył z niej córkę oraz niektórych wieśniaków. Układając Czytankę, przestrzegał takiego systemu, jak K. Uszyński w swoim „Rodnym Słowie”, ponieważ uważał taki system za najlepszy. Wydrukowawszy w 1907 roku swoją Gramatykę, chciał wydrukować i Czytankę; ale trzeba ją było jeszcze przygotować do druku: coś dodać, coś zmienić.
duchowo-historycznego doświadczenia, aury duchowej przestrzeni wokół nas. — Teraz — powiedział R. Łużecki, autor wystawy artystycznej i okładki książki — kiedy zbieramy się wokół jakiegoś wydarzenia, a obecnie jest to książka Oksany Zabużko „Z mapy książek i ludzi”, również tworzymy wielokulturowe pole energetyczne. Znajdując odzwierciedlenie naszych myśli i uczuć w obrazach, fotografiach, muzyce, kadrach z filmów, wiążemy wszystko w jedno koło, które mówi, pracuje i współdziała. Malarstwo i zdjęcia Łużeckiego z różnych czasów i z różnych miejsc, które zostały wystawione w foyer, są powiązane tą samą zasadą, co książka — tylko wiążąc wszystko w jedną całość, można zrozumieć to, co najważniejsze. I jest to możliwe, jeśli nie utraciliśmy własnej rodowej, a szerzej — narodowej pamięci historycznej. Właśnie na niej, oceniając nową książkę Zabużko, kładł nacisk Ihor Pomerancew, pisarz, obrońca praw człowieka, który od lat 70. żyje na wygnaniu. Właściwość narodowej pamięci historycznej, według jego przekonania, polega na tym, że najlepiej przechowuje ją język, chociaż wydawałoby się, że język to rzecz krucha i najdelikatniejsza, jaka może być. Za najstarszych świadków ludzkiej pamięci naukowcy uważają egipskie piramidy, jeszcze za starsze — petroglify w kamiennych jaskiniach Europy, Azji, Afryki. Ale to martwe symbole. A to, co najdelikatniejsze — język — to najkruchsza rzecz ze wszystkich, która istnieje, nie utraciła swojego daru do dziś. Więc pamięć najlepiej i najpewniej ze wszystkich artefaktów przechowuje się w języku. — Bez niego — rozważał w trybie Skype’a Pomerancew, ludzie lub narody są chorzy na Alzheimera (zaburzenie lub całkowita utrata pamięci, — Aut.). Jeśli chodzi o twórczość Oksany, to odnawia ona tkankę pamięci i w tym sensie jest tkaczką, przodownicą, bohaterką produkcji. Produkcji, która jest po prostu bezcenna. Tkankę historii narodu można tkać na różne sposoby. Na przykład rosyjski caryzm, bezlitośnie ucinając nić naszej pamięci historycznej, w pogoni za widmem własnej wielkości jako potomków „trzeciego Rzymu” na cały świat ogłaszał, że „ukraińskiego języka nie było, nie ma i być nie może”. Odpowiednio i samego jego nosiciela — narodu ukraińskiego. Ale przecież znajdowali się tacy, którzy wbrew agresywnemu szaleństwu Moskwy raz po raz, wiążąc, snuli przerwaną nić. Tkanie płótna pamięci, indywidualno-społecznej na tle nieprzerwanej pamięci narodowej i przeszłości, jest jednakowo właściwe zarówno dla Francuzów (Marcel Proust), jak i dla Anglików (Anthony Powell), i dla przedstawicieli innych kultur. Jeśli chodzi o ukraińską, to tkanie jej, znów powołajmy się na Pomerancewa, „to zajęcie mężne i tragiczne, ponieważ ona, pamięć narodowa, była przerwana, wyłamywano jej ręce, łamano palce (przypomnijmy cyrkularz wałujewski, ukaz emski). W latach 1920—30. pamięć narodowa umarła z głodu, jej szczątki przechowywały się w GUŁAG-u, w permskich i mordowskich obozach koncentracyjnych, jednostki przechowywały się na Wolnym Uniwersytecie w Monachium, w nowojorskich wydawnictwach i publikacjach, na przykład takich jak „Suczasnist”. I oto trzeba było, żeby przyszli pisarze, którzy odnowiliby ciągłość narodowej pamięci historycznej. Wśród młodszego pokolenia z tego cechu Oksana Zabużko stała się bodaj najbardziej konsekwentną. Jej proza, jak wyraził się Jewhen Swerstiuk, stała się jasnym promieniem w naszym piśmiennictwie, wiążąc różne pokolenia, różnych twórców różnych kultur. Książka sama w sobie jest hipertekstem z licznymi odniesieniami do wielu nieznanych, zwłaszcza dla młodszego pokolenia, wydarzeń, zjawisk, postaci. Prezentacje, interaktywna komunikacja w Internecie świadczą, że nie mamy jednolitego środowiska intelektualnego i kulturowego, które powinno utrzymywać jednolite pole kulturowe. — Ta książka — dzieliła się Oksana Zabużko — jest ułożona jako próba mapy książek i ludzi, obrazów, filmów, bohaterów, którzy wpłynęli na ukształtowanie mojego życia. Oto te nazwy jak dwie ściany, zapożyczone od Henry’ego Millera, które w końcu wpłynęły na mój światopogląd. Napisałam w przedmowie, że była to próba stworzenia, naszkicowania duchowego portretu tego ukraińskiego inteligentnego kulturowego twórczego środowiska, którego produktem jestem sama i które w latach 90. jeszcze próbowało, jeszcze było obecne gdzieś w próbach de-sowietyzacji Ukrainy. W latach 2000. ono rozsypało się, rozproszyło w swoich informacyjnych zakamarkach. I dzisiaj nie mamy łączności z pokoleniami. Powiedzmy, dla młodszej generacji bardzo wiele jakichś realiów, imion, artefaktów, które są wspominane w tej książce, nic nie mówi, to ten link (odniesienie), za którym dalej idą czytelnicy. Autorka ma rację. Czy wielu z młodego pokolenia, wychowanych... To była trzecia, po Czerniowcach i Lwowie, prezentacja książki Oksany Zabużko „Z mapy książek i ludzi”. Odbyła się ona pod nazwą „Kartografia” w Kijowie, w Domu edukacji i kultury „Majster kłas”. Do jej organizacji przyłożyły rękę zarówno sama autorka, jak i wydawcy — Meridian Czernowitz. Zorganizowali ją wystawnie (w sensie intelektualno-kulturowym) i ciekawie (dzięki synkretycznej oprawie materiału tekstowego).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
