Strona · s. 14strona oryginału ↗
Borys Hrinczenko i Maria Zahirnia: fenomen życia rodzinnego
Слово Просвіти, №08 за 2013 рік
Antonina MOWCZUN, kand. nauk ped., zasłużony nauczyciel Ukrainy, kierownik Laboratorium Naukowo-Badawczego Badań nad Hrinczenką Uniwersytetu Kijowskiego im. Borysa Hrinczenki. Chciałoby się, aby nasi współcześni odkryli Hrinczenkę jako wyjątkowego głowę rodziny. Wiemy, że w sprawach społecznych i publicznych był człowiekiem wymagającym zarówno wobec siebie, jak i innych. Nie bez powodu M. Kociubynski w listach do swojej żony nazywał go generałem, a W. Samijłenko skarżył się, że B. Hrinczenko pogania wszystkich do pracy niczym dyktator. Je. Chykałenko we wspomnieniach podkreślał nieustępliwą naturę Hrinczenki, a członkowie Starej Hromady obawiali się jego ostrych sądów. Prawdziwą twierdzą dla pisarza, w której mógł odpocząć duszą, gdzie go rozumiano, była rodzina. Borys Hrinczenko ożenił się jako dwudziestoletni młodzieniec (1883). Od dwóch lat pracował już jako nauczyciel i był dość znany wśród kolegów. Los zetknął go na letnich kursach nauczycielskich w Zmijewie w obwodzie charkowskim z nauczycielką Marią Hładyliną, przyszłą pisarką Marią Zahirnią. Było coś proroczego w ich pierwszym spotkaniu. Wykształcona, dociekliwa nauczycielka Maria Hładylina nasłuchała się wielu opowieści o Borysie Hrinczence, o jego odwadze podczas uwięzienia, o jego wytrwałości w pracy nauczycielskiej. Kiedy przyszła na zajęcia, pierwszą osobą, którą spotkała, był Borys. Później będzie wspominać ich pierwsze spotkanie. W liście do Marii (12.12.1883) przypomina, że poznał ich stary Horbaczewski: „Maria Nikołajewna siedzi w kąciku na kanapie i opowiada o szkołach. A Borys Dmitrijewicz przysiadł się naprzeciwko i taka między nimi gorąca rozmowa. A tam ogródek. Brat Borys obok siostry Marusi. Ręce, ręce! O rączko moja! Ona mi wtedy wiele powiedziała. A tam już moja ukochana Marusia, moje szczęście, mój los! Jak to szybko się stało, że Maria Nikołajewna stała się ukochaną Marusią! Widocznie to tylko czekało na ten czas, żeby się stać. A tak naprawdę, gołąbko, dziwnie mi. Znałaś mnie wcześniej, choć nie widziałaś, na kursach spotykasz się ze mną po raz pierwszy i… I jesteśmy szczęśliwi! I dziwnie, i pięknie. A jeszcze mówisz, że los to macocha! Dla mnie za to jest ona rodzoną matką” (3, s. 2). O sobie i swoim poznaniu Borysa Maria opowiedziała w liście do Iwana Łypy. Jako dziewczyna dużo czytała. Przeczytane książki budziły wiele myśli, a nie było z kim się nimi dzielić: Maria przebywała, według jej słów, w „intelektualnej samotności”. Opowiedziała też o letnich kursach w Zmijewie. Jedną z form nauki była tam praca w grupach 5–6 osobowych. Maria trafiła do grupy, którą kierował nauczyciel „o pięknych oczach”. W ciche, gwiaździste wieczory prowadzili „szczere rozmowy o losie ludowym, o naszym rodzinnym, nieszczęsnym kraju. I wtedy wiele się dowiedziałam i zrozumiałam. A później z tym nauczycielem połączyłam swoje ręce nie dla luksusów i uciech, ale żeby wykonywać pracę, gromadzoną wiekami” (1, 69). Później Maria Nikołajewna powie, że jej Borys trochę się pomylił, bo w ich życiu były nie tylko praca, „doświadczaliśmy i luksusów, i uciech, ale pracy dla rodzinnego kraju nigdy nie odsuwaliśmy od siebie. Mój nauczyciel pracuje dla rodzinnego kraju. Ja… szczerze nie mogę powiedzieć, czy dla rodzinnego kraju, czy dla tych oczu, które głęboko błyszczały i błyszczą mi w duszy. Robię, co mogę…” (1, 71). Tak oceniała swoje życie małżeńskie z Borysem Maria. Łączyła ich praca dla Ukrainy i miłość. Borys niezwykle wysoko cenił i kochał Marię. Rozumiał, co dla niego znaczyła. W autobiografii z 1909 roku podkreślał, że Maria to nie tylko żona, ale i „wierny towarzysz we wszystkich jego przedsięwzięciach oraz w wielu ważnych i ciężkich pracach”. Nawet krótka rozłąka z żoną wywoływała u Borysa smutek i niepokój. Mężny z natury, wytrwały w dążeniu do celu, wymagający wobec siebie i innych w pracy, jak dziecko nie znosił rozłąki ze swoją Marusią, liczył dni w oczekiwaniu na jej (lub swój) przyjazd. I tak przez całe życie. Budzi podziw także siła jego uczucia: z biegiem lat nie malało, płonęło tym pierwszym ogniem zakochania, który wybuchł podczas pierwszego spotkania. Los przeznaczył im tylko 28 lat wspólnego życia. Ale nawet po dziesiątkach lat małżeństwa uczucia pozostawały niezmienne. W wierszach i listach (jeśli nie zauważysz daty ich napisania) czujesz emocje zakochanego młodzieńca, który jeszcze musi zdobyć serce ukochanej. Nie obnażał swoich uczuć, swojej wierności, czułości i smutku. Tylko w listach do Marusi pisał poezje o miłości i to ze swoistym znakiem – tylko dla ukochanej. „Tam jest kilka wersów takich, że tylko ty sama powinnaś je czytać” – pisał w liście z 22.07.1893 r. Z tym zastrzeżeniem odszedł z życia, nie publikując wierszy – lirycznych wyznań swojej duszy. Harmonią ich małżeństwa zachwycali się współcześni, małżeństwo Hrinczenków charakteryzowano jako „prawdziwą ukraińską rodzinę bez kompromisów”, podkreślano, że w tej rodzinie panuje „pełne duchowe zjednoczenie, że oboje tworzą jedną duszę, razem wykonują jedno dzieło i niełatwo, a może i niemożliwe jest oddzielenie pracy jednego od drugiego” (2, 35). We wspomnieniach M. Czerniawskiego relacje w rodzinie Hrinczenków opisano metaforycznie: „Zdarza się czasem w przyrodzie takie zjawisko, że schodzą się na niebie przed naszymi oczami dwie gwiazdy i płoną przez jakiś czas podwójnym światłem. To spotkanie gwiazd przypomina mi małżeństwo Hrinczenków. Za to spotkanie Hrinczenko powinien był dziękować losowi” (1, 35). Relacje Hrinczenków przyciągały współczesnych swoją zgodą i wzajemnym zrozumieniem. Aby „zobaczyć taki wielki cud, jak ukraińska rodzina, usłyszeć, jak wygląda język inteligentnego ukraińskiego dziecka”, I. Łypa przyjechał do Ołeksijiwki (obecnie obwód ługański), gdzie małżeństwo uczyło. Szczerze wzruszyły go okoliczności życia i pracy wiejskiego nauczyciela. Z zachwytem opowiadał o małej Nastuni, która wesoło świergotała do niego literackim językiem ukraińskim. Rzeczywiście, w tej rodzinie panowała miłość. Wzruszające są relacje Marii, Borysa i małej Nasti… Przytoczmy epizod z ołeksijiwskiego okresu życia rodziny. Pewnego wieczoru Maria Nikołajewna i Borys Dmitrijewicz poszli do ekonomii (półtorej wiorsty), żeby odebrać pocztę. Nastia bawiła się w domu. Nagle nadciągnęły chmury, zerwał się wiatr i zaczęła się burza. Zaniepokojeni o dziecko rodzice (jak ona tam sobie radzi?) pospieszyli do domu. I wtedy zobaczyli, że zdyszana i zapłakana Nastia biegnie im naprzeciw: „Ojej, co się na dworze zrobiło! Bałam się, żeby wam się coś nie stało, więc pobiegłam do was!”. Dziecko śpieszyło bronić swoich rodziców przed nieszczęściem. Czyje serce nie wzruszy się taką dziecięcą miłością? To samo było w Czernihowie. Podczas burzy 12-letnia Nastia śpieszyła do domu, bo tam „tatuś i mama sami”. Bała się o nich i była przekonana, że zdoła uratować swoich rodziców przed nieszczęściem. Będąc już mężatką, Nastia, przebywając we Lwowie lub w Połtawie, czy to w Konotopie, Łubniach albo w Petersburgu, żeby nie martwić swoich bliskich, nigdy nie przyznawała się, jak bardzo jest jej źle – głodnej, chorej. Zawsze pisała: wszystko w porządku. Opowiadając w swoich wspomnieniach o dzieciństwie Nasti, Maria Zahirnia podkreślała troskliwość Borysa jako ojca i męża. Latem dziecko budziło się bardzo wcześnie, o 4–5 rano: „Więc on też wstawał, zabierał ją z wózkiem do ogrodu, który był przy szkole, i zajmował się nią” (3, 8). Zahirnia podkreśla, że Borys Dmitrijewicz potrafił lepiej pocieszyć dziecko niż ona. B. Hrinczenko był wspaniałym ojcem.
W wychowaniu córki Nastii przejawiał się jego talent pedagogiczny. Borys zawsze rozmawiał z nią jak z dorosłą, dbał, by wyrastała na duchowo bogatego człowieka. „Wiesz, córeczko, jak wiele jest na świecie dróg. Ale jeśli już wybrałaś jedną, i to wybrałaś sercem, to musisz nią iść, nie zbaczając. Nie oglądając się, choćby wiatr wiał ci w plecy, a kurz zacierał ślady. Bo co jest cenniejszego w człowieku, jeśli nie oddanie, siła woli i ducha” — tak pisał on, ojciec, do swojej Nastuni w 1896 roku. Jego córka kończyła czwarty rok życia, kiedy obserwując, jak ojciec czyta i pisze, sama zaczęła sięgać po książki. I dano jej jakąś nieodpowiednią książkę. Ale od razu zrozumiano, że to niepedagogiczne: dziecko przyzwyczai się źle obchodzić z książkami, będzie je rwać, przyzwyczai się udawać, że czyta. Po namyśle kupiono Nastii litery naklejone na kartonie. Ciekawa ich dziewczynka szybko zapamiętała, jak która się nazywa, a obserwując, jak ojciec uczył czytać inne dzieci, samodzielnie nauczyła się czytać. To, że Nastia już czyta, stało się miłą niespodzianką dla rodziców. Hrynczenko-pedagog kierował czytelnictwem córki. Maria z goryczą wspomina, że wtedy ukraińskich książek dla dzieci prawie nie było: „A jakież to wtedy były książki: „Pieśni dziecięce, bajki i zagadki”, „Biedny wilk”, „Torba”, „Dwaj towarzysze”, „Baśnie Andersena” w tłumaczeniu Staryckiego — niczego nie przywołam takiego, żeby czytać małemu dziecku” (3, 9). Było jeszcze jedno utrapienie: lekarz zabronił Nastii czytać książki napisane drobnym drukiem. Więc Borys Dmytrowycz zaczął dla niej pisać drukowanymi literami gramatykę (z tej książki uczył też inne dzieci). Potem napisał czytankę (nawiasem mówiąc, pierwszy tytuł czytanki Hrynczenki „Rodzime słowo” to „Czytanka Nastii”). Wydawał dla córki czasopismo wielkimi drukowanymi literami, bo pisanego tekstu dziecko jeszcze nie czytało. Jakimż to było świętem dla Nastii, kiedy tatuś przynosił czasopismo! Nosiło ono tytuł „Kwiatek” i było ilustrowane. W czasopiśmie tatuś pisał krótkie opowiadania, wiersze, zagadki i niewielkie opowiadania popularnonaukowe. Chce się zapytać współczesnych młodych rodziców, czy każdy z nich jest zdolny poświęcić tyle czasu, cierpliwości, by tak dbać o rozwój swojego dziecka? Czasopismo „Kwiatek” zachowało się w przebogatej bibliotece rodzinnej Hrynczenków. Przeglądając jego strony, dziwisz się, jakaż to siła ojcowskiej miłości była w pisarzu — tyle pracy włożył w tę niewielką rozmiarami książeczkę, ale tak wielką w znaczeniu. Nam, swoim potomkom, Hrynczenko pokazał, jak można pracą i miłością pokonać wszelkie przeszkody, byle była tylko siła woli i oddanie ojcowskiemu obowiązkowi. W rodzinie Hrynczenków dbano o intelektualny rozwój dziecka. Nastia nie miała pańskiego towarzystwa, chyba że latem, kiedy przyjeżdżali Alczewscy, dziewczynka bawiła się z Chrystią. Zazwyczaj przyjaźniła się z wiejskimi dziećmi. Dla nich jej ojciec-nauczyciel wymyślał ciekawe zagadki. Na przykład: ono lata, a jeśli zmienić trzeci dźwięk, to będzie ten, co na polu pracuje. Komar — kosiarz, — odgaduje ktoś z dzieci. Albo takie literackie quizy rozwiązywały: „Niby pisanka wieś, zielonym gajem porosła” — skąd to? Kto autor? I dzieci wymieniały wiersz oraz jego autora. Hrynczenko-pedagog przestrzegał głównego wymogu dydaktyki: ucz dziecko w języku ojczystym; ucząc, wychowuj w języku ojczystym. I choć Marii i Borysowi wyrzucano, że nie rozmawiają z dzieckiem po moskiewsku i że trudno jej będzie uczyć się w gimnazjum, mówiono nawet, że dziecko, gdy dorośnie, „świadomie” wybierze sobie język, Borys Hrynczenko wiedział, że rozwija dzieci tylko język ojczysty. Po przyjeździe do Czernihowa Nastię oddano do gimnazjum żeńskiego i uczyć się tam wcale nie było jej trudno.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
