Strona · s. 3strona oryginału ↗
Pożar w Dworze Gościnnym, czyli Jak niszczone jest narodowe dziedzictwo kulturowe
Слово Просвіти, №08 за 2013 рік
Mychajło DEHTIAROW, historyk sztuki, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, członek rzeczywisty Nowojorskiej Akademii Nauk. Budynek Dworu Gościnnego znajduje się w najstarszej dzielnicy handlowo-rzemieślniczej Kijowa na Placu Kontraktowym — być może jedynym z kijowskich placów, który obecnie najlepiej zachowuje aurę starodawności. Budynek ten jest kompozycyjnym centrum zespołu architektonicznego placu, który zawiera szereg historycznych budowli z różnych okresów. Zespół posiada status kompleksowego zabytku urbanistyki, dlatego jego wygląd nie powinien ulegać żadnym zmianom. Autorem kijowskiego Dworu Gościnnego był szwajcarski architekt Luigi Rusca — znany mistrz wysokiego klasycyzmu. Zaprojektował on dwory gościnne dla Petersburga i Moskwy. Początkowo w 1809 roku wzniesiono tylko pierwsze piętro Dworu Gościnnego. Zaplanowanego w projekcie drugiego piętra nie wybudowano, ponieważ w 1811 roku na Podolu wybuchł niszczycielski pożar i zabrakło środków w miejskim skarbcu. Do połowy XX wieku parterowy budynek Dworu Gościnnego stał się obiektem awaryjnym, ale na początku lat 80. XX wieku, na mocy kolegialnej decyzji znanych ukraińskich specjalistów urbanistów, został odrestaurowany poprzez dobudowanie drugiego piętra zgodnie z projektem L. Ruski. Zgodnie z planem, w pomieszczeniach nowego budynku umieszczono Państwową Naukową Bibliotekę Architektoniczno-Budowlaną im. W. T. Zabołotnego oraz instytut „Ukrprojektrestawracija”, które wcześniej gnieździły się w pomieszczeniach celnych Rezerwatu Sofijskiego. Majestatyczny prostokątny budynek z przestronnym wewnętrznym dziedzińcem, dekorowany na obwodzie dwóch pięter arkadą, która tworzyła malowniczą grę światłocieni, stał się prawdziwą ozdobą Podola. Innych podobnych budynków w Kijowie nie ma. Rację mają aktywiści społeczni, którzy dążą do uzyskania możliwości wykorzystania tego dziedzińca bez zmiany jego historycznego wyglądu w celach oświatowo-kulturalnych, na przykład do wystawiania spektakli teatralnych pod gołym niebem. To samo dotyczy pomieszczeń wewnętrznych. Autor niniejszej publikacji przez ponad 30 lat pracował w murach Dworu Gościnnego jako pracownik naukowy w instytucie „Ukrprojektrestawracija”. Nie wątpiłem, że nastał najlepszy okres działalności naszego instytutu. We wszystkich zakątkach Ukrainy prowadziliśmy renowacje zamków, twierdz, pałaców, posiadłości, cerkwi, klasztorów, budynków użyteczności publicznej i gospodarczych, zabytków architektury, historii i sztuki. Archiwum instytutu to unikalny skarbiec pamięci narodowej. Obecnie instytutowi grozi całkowite zniszczenie. Przyczyn jest kilka. Obiektywną przyczyną jest to, że w warunkach gospodarki rynkowej czasów niepodległej Ukrainy niemal całkowicie przestało działać ustawodawstwo dotyczące ochrony zabytków kultury. Osoby winne masowej zagłady dziedzictwa historyczno-kulturowego nie ponoszą żadnej odpowiedzialności. Państwo niemal nie finansuje prac konserwatorskich przy zabytkach, przerzucając ten „ciężar” na osoby prywatne i organizacje, które biorą zabytki w dzierżawę lub prywatyzują je po wyprowadzeniu z Państwowego Rejestru pod różnymi pretekstami. Co potem dzieje się ze starodawnymi budynkami-zabytkami — dobrze wiadomo. Przy takim stosunku państwa i społeczeństwa do problemów zachowania i renowacji zabytków architektury i historii „Ukrprojektrestawracija” otrzymuje mało zleceń. Siedząc bez pensji, wysoko wykwalifikowani pracownicy instytutu utrzymują się z przypadkowych zarobków lub szukają innej pracy. Stan zatrudnienia w instytucie wynosi obecnie około 100 osób. Ale największą klęską dla sumiennych konserwatorów i ich szlachetnej pracy było przyjęcie przez rząd Ukrainy w 2009 roku ustawy (z dnia 15 grudnia nr 1759 VI) „O wprowadzeniu zmian do niektórych ustaw Ukrainy dotyczących uproszczenia warunków prowadzenia biznesu na Ukrainie”. Zgodnie z tą ustawą cały kierunek branży budowlanej — opracowywanie projektów i prowadzenie prac z zakresu konserwacji, restauracji, muzealizacji, remontu i przystosowania zabytków — pozbawiono licencjonowania. Zgodnie z tą ustawą zlecenie na renowację zabytków na całkowicie legalnej podstawie może otrzymać i realizować nawet organizacja budowlana, która nie ma najmniejszego pojęcia o tej specyficznej sferze działalności. „Subiektywnych” przyczyn, przez które instytut „Ukrprojektrestawracija” może zakończyć swoje istnienie, jest również kilka. Jedną z nich jest groźba przymusowego eksmitowania instytutu z jego budynku „w nieznane”, która pojawiła się po silnym pożarze w Dworze Gościnnym 9 lutego. Według relacji miejscowych mieszkańców płomienie wybuchły od razu w trzech miejscach i zapalił się dach nad pomieszczeniami instytutu na drugim piętrze. (Pracownicy instytutu, wychodząc z pracy, obowiązkowo wyłączają światło). W wyniku gaszenia pożaru budynek poniósł kolosalne straty. Bardzo ucierpiała dokumentacja i wyposażenie techniczne działów inżynieryjnego, konstrukcyjnego i kosztorysowego, spłonęło laboratorium chemiczno-technologiczne, zalano wodą gabinet dyrektora i pomieszczenia działu kadr, a także zniszczono archiwum gabinetu malarstwa, gdzie przechowywano materiały z badań i ikonografię malowideł ściennych wielu wybitnych obiektów kultowych Ukrainy (począwszy od pierwszych lat powojennych) oraz dokumentację projektową dotyczącą ich renowacji. W 50% ucierpiało archiwum instytutu z materiałami dotyczącymi zabytków architektury Ukrainy. Praca instytutu jest faktycznie sparaliżowana. Jego pracownikom zaproponowano pracę w warunkach domowych w miejscu zamieszkania. Jakże teraz terminowo będą realizowane prace konserwatorskie, które instytut rozpoczął przy takich obiektach dziedzictwa historyczno-kulturowego jak Sobór Uspieński i refektarz Ławry Pieczerskiej, Pałac Maryński, Cerkiew św. Andrzeja oraz budynki przy Zjeździe św. Andrzeja, Arsenał Artystyczny itd., przy czym nie tylko w Kijowie, ale i na całej Ukrainie? Narodowemu dziedzictwu kulturowemu naszego państwa wyrządzono niepowetowane szkody. A to cios w pamięć całej ludzkości! Jak do tego doszło i kto jest winny, z pewnością poinformują po oficjalnym śledztwie. Ale my w naszym prywatnym dochodzeniu będziemy opierać się na faktach. W ostatnich latach coraz częściej pożar wyrządza szkody tym budynkom-zabytkom, które potajemnie lub jawnie próbuje się przebudować, nadbudować lub w ogóle zburzyć, aby potem w tym miejscu wybudować coś bardziej dochodowego. Dlaczego obecnie trzeba mówić o prawdopodobieństwie celowego podpalenia Dworu Gościnnego? Na takie myśli naprowadzają skandaliczne wydarzenia, które miały miejsce w ostatnim czasie wewnątrz samego budynku i zyskały szeroki rozgłos.
Mam na myśli starcie między funkcjonariuszami „Berkutu” a obrońcami Gostynnego Dworu — nieobojętnymi działaczami społecznymi i pracownikami firmy „Ukrprojektrestawracija”, która wynajmuje część pomieszczeń budynku. Otóż działacze społeczni uważają, że tak wspaniałego przykładu zabytkowego budynku nie można poddawać przeróbkom i zmianom: należy go odrestaurować i wykorzystywać do celów społecznych, na przykład jako centrum społeczno-oświatowe i turystyczne. Twierdzą, że jest całkiem dopuszczalne, aby pozostały w nim takie organizacje-najemcy, jak instytut „UkrNDIprojektrestawracija” oraz biblioteka architektury i budownictwa, a także przedsiębiorstwo państwowe „Ogólnoukraińskie centrum naukowo-metodyczne i informacyjne dziedzictwa architektonicznego”. Można dobudować niewielkie sklepiki do sprzedaży pamiątek z symboliką narodową oraz organizować na dziedzińcu akcje społeczne. Przedstawiciele firmy „Ukrprojektrestawracija” oświadczają natomiast, że skoro inni najemcy nie mają pieniędzy na remont budynku, to należy ich eksmitować, a budynek przekazać do dyspozycji inwestorów, którzy znajdą środki, przebudują go na centrum handlowo-biurowe i w ten sposób przywrócą mu „pierwotne przeznaczenie funkcjonalne”. Ci biznesmeni już szeroko reklamują w mediach projekt rekonstrukcji: nadbudowane zostanie jeszcze jedno piętro, dziedziniec zostanie całkowicie przykryty przeszklonymi konstrukcjami metalowymi, otwarta dwupoziomowa arkada również zostanie przeszklona. Wtedy budynek stanie się podobny do ogromnego szklanego kontenera. Jeśli wziąć pod uwagę, że także pod budynkiem urządzone zostaną nowe sklepy, to przestrzeń wokół zamieni się w jeden wielki parking. Autorem projektu jest architekt Andrij Myrhorodśkyj, który był zastępcą głównego architekta Kijowa Serhija Babuszkina. Gostynny Dwór to zabytek urbanistyki. Położony jest w samym centrum rezerwatu „Starożytny Kijów”, gdzie zabrania się nowej wielkoskalowej zabudowy i przebudowy zabytków. Dlatego idea, która zrodziła się w środowisku postępowo myślącej młodzieży o stworzeniu w rezerwacie „Republiki Gostynny Dwór”, powinna mieć szansę na realizację. Państwo jest zobowiązane znajdować środki budżetowe na utrzymanie i remonty zabytków, zwłaszcza o znaczeniu ogólnonarodowym. Wśród działaczy społecznych jest wielu prawników, którzy okresowo składają pozwy do sądu. Ale sądy stale przekładają posiedzenia, jakby licząc na to, że zapał „Nieobojętnych” z czasem wygaśnie. Od czerwca 2012 roku miało miejsce już około 10 przypadków takich nieuzasadnionych przesunięć. A „biznesmeni” tymczasem sprowadzają robotników, aby ci rozbijali młotami wewnętrzne ścianki działowe w budynku; co więcej, stojąc na czele oddziałów ogolonych na łyso mężczyzn, wszczynają bójki z obrońcami Gostynnego Dworu, którzy nocami dyżurują wewnątrz, aby na dziedziniec nie wjeżdżał sprzęt z materiałami budowlanymi. Niedostatecznie poinformowani czytelnicy gazet, słuchacze radia i telewizji nie zawsze mają możliwość uzyskania prawdziwego obrazu tego, co się dzieje. Dlatego pozwolę sobie na niezbędne wyjaśnienia, czym w rzeczywistości jest firma „Ukrprojektrestawracija”. Swego czasu (jeszcze przed epoką stosunków rynkowych) w murach Gostynnego Dworu powstała państwowa korporacja „Ukrprojektrestawracija”, która specjalizowała się we wdrażaniu dokumentacji projektowej instytutu w życie, czyli był to swoisty wydział produkcyjny instytutu. Stworzono dla nas również bazę konserwatorską „pod gołym niebem” — to duży teren wzdłuż ulicy Nowookrużnej (z mnóstwem warsztatów, pracowni, magazynów itp.), gdzie pracowali mistrzowie obróbki kamienia, drewna, metalu itd., wytwarzając detale i fragmenty dla restaurowanych obiektów, a także realizując zamówienia na współczesne dzieła sztuki monumentalnej. Pracowali tu robotnicy ponad 100 unikalnych zawodów. Za czasów L. Czernoweckiego tempo realizacji rządowego programu spadło do zera. A za nowej władzy rozpoczęły się dochodzenia, procesy sądowe dotyczące rzekomo nieuzasadnionych wydatków „poprzedników”, „łapówek”, korupcji itp. Pewne zastrzeżenia były również wobec kierownictwa korporacji „Ukrprojektrestawracija”, która do tego czasu zdążyła przekształcić się w spółkę akcyjną. Przestraszonemu kierownictwu korporacji zaproponowano odsprzedaż większej części akcji innym osobom, nie fachowcom, choć obecnie tak się nazywają. Nie mają oni ani doświadczenia w pracy, ani bazy produkcyjnej. Za to pojawiła się u nich wspaniała możliwość wysysania ogromnych pieniędzy z budżetu i od inwestorów pod pozorem renowacji, rekonstrukcji dziedzictwa historyczno-kulturowego. Nawiasem mówiąc, w internecie ujawniono fakty, że główna siedziba tej organizacji znajduje się na Cyprze. Niedawno w mediach dyrektor firmy D. Jarycz oświadczył, że jest już inwestor, który zgodził się za 10 milionów kupić Gostynny Dwór. Ale jeśli oddamy ten zabytek, to reakcja łańcuchowa rozszerzy się na historyczną zabudowę Podołu, na co nie można pozwolić. Trzeba chronić i bronić naszych wartości historycznych. 18 lutego rano przedstawiciele firmy „Ukrprojektrestawracija”, którzy planują przebudować Gostynny Dwór w Kijowie na banalny dom handlowy, po raz kolejny zajęli budynek i wyrzucili stamtąd aktywistów, którzy już prawie pół roku bronią zabytkowej budowli. Według słów aktywistów, napastnicy użyli prętów zbrojeniowych, broni, gazu łzawiącego. Zaangażowano milicję i „Berkut”. W starciu obrońcy Gostynnego Dworu odnieśli obrażenia. Deputowanego ludowego Andrija Miszczenkę oraz aktywistów zatrzymano i wrzucono do więźniarek. O sytuacji wokół Gostynnego Dworu opowiada nasz autor, specjalista, dla którego wartości historyczne są wyższe niż jakiekolwiek gry komercyjne i polityczne.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
