Strona · s. 4strona oryginału ↗
Ostoje ukraińskości
Слово Просвіти, №08 за 2013 рік
Zynowij HAJECKIJ, przewodniczący Pustomytowskiego Rejonowego Oddziału WUT „Proświta” im. T. Szewczenki. Zakończenie. Początek w nr 7 z 2013 r. Niewielka wieś Horbacz słynie z pomnika T. Szewczenki, wzniesionego w 1914 roku na 100-lecie urodzin Kobziarza. Środki na pomnik zbierała cała społeczność, najwięcej wysiłku włożyła w to rodzina rolnika Iwana Mychajliwa oraz miejscowa „Proświta”, założona 26 stycznia 1908 r. Jednym z najbardziej ulubionych miejsc pod Lwowem, gdzie lubił wypoczywać I. Franko, była wieś Wowkiw — rodzinne gniazdo Ustijanowyczów. Tutaj na parafii, począwszy od 1838 r., sprawował posługę ks. Mykoła Ustijanowycz — wybitny działacz społeczny, propagator „Ruskiej Trójcy”, jeden z tych, którzy rozpoczęli nabożeństwa w języku ojczystym, organizator „Soboru uczonych ruskich” w 1848 r. i jeden z założycieli Lwowskiej „Proświty” w 1868 r. Swoje poezje pisał w ruskim języku ludowym. Tutaj 22.09.1839 r. urodził się jego najstarszy syn Kornyło — znany malarz, pisarz, naukowiec. W Wowkowie „Proświtę” założono w 1908 roku z inicjatywy Ołeksandra Mijskiego. Swój przedmiot — Podstawy religii — O. Mijski wykładał po ukraińsku. W 1909 roku wystąpił przeciwko próbom polskiego katolickiego księdza Iwanickiego przejęcia cerkwi Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni w Kuhajewie i przekształcenia jej w łaciński kościół. Wokół „Proświty” gromadziła się ukraińska ludność Kuhajewa, Myłatycz, Zahirja, gdzie komórki powstały nieco później. W 1934 r. w Kuhajewie założono spółdzielnię handlową, a w 1936 r. zbudowano Dom Ludowy. W podlwowskiej wsi Oboroszyn „Proświta” została założona w 1906 r. staraniem proboszcza ks. M. Łewyckiego. Jego zięć H. Mykytej, który również wchodził w skład zarządu „Proświty”, był wybitnym działaczem państwowym. W latach 1918—1919 kierował Kancelarią Prasową UHA, był redaktorem gazety „Striłeć”, posłem URL w Jugosławii (1919—1920), członkiem emigracyjnego Rządu ZURL w Wiedniu (1920—1923). Oto w takim środowisku przyszło kontynuować działalność „Proświty” także ks. P. Szankowskiemu, który objął parafię 13.03.1925 r. po śmierci ks. Łewyckiego. Kontynuował on dobre dzieła swojego poprzednika. Znany historyk i działacz czasów UHA, jeden z organizatorów UHWR Lew Szankowski, również pochodzi z Oboroszyna. Wieś Hłynna, podobnie jak Lisnewyczi, wchodzi w skład miasta Pustomyty. Historia tutejszej „Proświty” zaczęła się 29.08.1908 r., kiedy napisano Apel do Świetnego Oddziału towarzystwa „Proświta” we Lwowie z prośbą „o założenie w naszej gminie czytelni”. W tamtym czasie we wsi działały już dwie polskie czytelnie — kościelna oraz „Ojczyzny Wszechpolskiej”. Jedna połowa społeczności była ukraińska, druga — polska, ale wszyscy rozmawiali po ukraińsku. Polacy zachęcali Ukraińców do odwiedzania swojej czytelni, dlatego Rusini-Ukraińcy domagali się własnej. O tym mowa była w apelu, który podpisali A. Cymbała, A. Rejtar, J. Cymbała. 23.01.1909 r. wysłano jeszcze jeden list z prośbą o przysłanie statutu i wykonanie pieczęci. A 14.03.1909 r. we wsi założono czytelnię. Tymczasowo ona mieściła się w domu P. Diducha, a zebrania odbywały się w domu M. Knysza — wójta. Do zarządu wybrano 12 osób: A. Cymbała — przewodniczący, A. Rejtar — sekretarz, P. Korba — skarbnik, W. Rejtar — bibliotekarz, 18 członków oddziałowych. Towarzystwo „Proświta” w miasteczku Szczerzec powstało w 1910 roku. A w maju 1911 r. założono tu jego rejonową filię. Wśród założycieli znajdujemy nazwisko znanego pisarza Lesia Martowycza, którego wybrano sekretarzem filii, a przewodniczącym został adwokat K. Birecki. W 1912 r. do rejonowej filii „Proświty” należało około 30 komórek i było 158 członków. Staranami towarzystwa zbudowano Dom Ludowy. Na uwagę zasługuje historia założenia i działalności „Proświty” we wsi Stawczany, ponieważ przewodnicząca komórki TUM im. T. Szewczenki od 1989 r. Natalja Jaris przeprowadziła wielką pracę badawczą i wydała książkę „Stawczany. Zarys historii wsi”. Czytelnia „Proświty” we wsi została założona w 1912 r. z inicjatywy ks. I. Bożejki. On też został pierwszym przewodniczącym towarzystwa. Pisarzem wybrano O. Hirnyka, M. Dydyk — skarbnik, I. Dydyk — bibliotekarz, O. Kuspis, M. Kułyk, I. Paraponiak — zastępcy. Wśród członków oddziału był także wójt S. Fiktasz. Podczas wojny cały majątek towarzystwa zniszczono i rozgrabiono, a dom, w którym była czytelnia, rozebrano. Staranami S. Fiktasza czytelnię odnowiono już w Domu Społecznym. Na otwarcie pomnika T. Szewczenki w Winnikach w 1913 roku „Proświta” z podlwowskiej wsi Pidbirci wysłała konną banderię z 50 kozaków. Przed I wojną światową do wsi przybyło kilku moskalofilów ze Lwowa, ale ich praca, jak świadczy badacz historii wsi Z. Brezdeń, „nie zakorzeniła się, tak jak nie miały sukcesu próby działalności „Selrobu”. W 1926 r. „Proświta” (wtedy przewodniczącym był ks. dziekan P. Pyłypeć) tworzy orkiestrę dętą, proświcianie organizują koncerty, przedstawienia. Komórki „Proświty”, wokół których gromadzili się Ukraińcy, powstawały w ostrej konfrontacji z okupantami i ich „towarzystwami Kaczkowskiego”, „Selrobami”, „Strzelcami”, pokonując szalony opór i prześladowania. Jako przykład — wieś Czerepyn. Jak pisał w raporcie z 16.05.1909 r. student P. Kabłak: „Czerepyn — to świadoma kacapska wieś. Jakieś 5 osób czyta i prenumeruje dla siebie „Russkoje słowo”… nawet małe dzieci umieją coś powiedzieć na „ukraińców”, a dozorca czy pachołek dominikanów, którzy mają tam swoje dobra, grozi powieszeniem Ukraińców. Czytelnia Kaczkowskiego była za poprzedniego księdza-kacapa, ale ten się wyniósł i czytelnia upadła. Sprawa ukraińska stoi tam słabo. Trzeba by tam założyć czytelnię „Proświty”, żeby dać chłopom nasze książki…” 5 lutego 1926 r. rolnicy O. Masztalir, M. Perdała, M. Szweć, I. Wilchowyj zwrócili się do Wysokiego Namiestnictwa o udzielenie zezwolenia na założenie czytelni „Proświty”. 23 marca takie zezwolenie otrzymali. Zebranie założycielskie odbyło się 4 kwietnia. Do zarządu weszli ks. Cembrowski, O. Masztalir, Josyp, Ołeksa i Petro Nakoneczni, A. Soroka i inni. Praca we wsi ożywiła się. Już w następnym roku kółko amatorskie wystawiło 3 przedstawienia, przeprowadzono festyny.
ni, koncerty i inne wydarzenia. Działalność „Proświty” pod kierownictwem ks. Cembrowskiego rozwijała się tak prężnie, że już w 1933 roku dochód z koncertów i przedstawień wyniósł 1607 zł. Postęp czytelni nie podobał się zwolennikom moskalofilstwa, żądali oni odsunięcia ks. Cembrowskiego od pracy. 30.06.1936 r. do Metropolitalnego Konsystorza wpłynął donos na ks. Cembrowskiego. Już w 1938 roku „Proświcie” przewodniczył J. Wilchowyj, ale towarzystwo nie przetrwało długo. Początkowo do Czerepina przyszli jedni wyzwoliciele, potem wieś przyszli „wyzwalać” inni, a organizacje społeczne zakończyły swoje istnienie. W 1942 roku zaczął się głód, część chłopów w poszukiwaniu produktów szła w stronę prześladowań doznawali aktywiści „Proświty” i innych organizacji społecznych po tym, jak UHA zaprzestała walki, a nasze ziemie znalazły się pod protektoratem Polski. Szczególnie szalały polskie władze, upokarzając Ukraińców podczas haniebnej pacyfikacji. Tę „operację” przeprowadzały regularne oddziały wojska. Narodowo świadomych obywateli poddawano okrutnym egzekucjom, ludzi bito na śmierć. We wsi Haje policja zakatowała na śmierć 18-letniego Mychajła Tiutka z Hajów i 17-letniego Matwija Parankę z Czyżykowa. O tych „wyczynach” poinformował świat amerykański dziennikarz Negley Farson w gazecie „Chicago Daily News”. „Wysłane na Podbórce polskie wojsko, — Z inicjatywy „Proświty” obchodzono 600-lecie wsi Lisiewicze na Wołyń, wielu młodych ludzi zabrano na roboty do Niemiec. Wieczorem 22.03.1944 r. do wsi wdarła się polska bojówka, rozpoczęła się okrutna rozprawa ze świadomymi mieszkańcami. W domu księdza zamordowano Oleksandrę Cembrowską, a samego ks. Augustyna wleczono wozem aż do lasu Tarasów za Łopuszną. Tam, w stodole leśniczego-Polaka M. Ohonowskiego rozstrzelano, zakatowano, zakłuto bagnetami ponad 100 niewinnych mieszkańców okolicznych wsi, w tym także ks. A. Cembrowskiego. Wielką szkodę „Proświcie” wyrządziła okupacja Galicji przez wojska rosyjskie w 1914 roku. Zniszczono lub uszkodzono pomniki i znaki pamięci, rozbito czytelnie, z których usunięto lub spalono książki, czasopisma i inne mienie. Setki duchownych, działaczy społecznych i kościelnych, w tym także metropolitę A. Szeptyckiego, deportowano do Rosji. Wiele rodzin, które uległy agitacji moskalofilów i popów, w poszukiwaniu lepszego losu wyjechało na Wielką Ukrainę i do Rosji. Jak wspomina Z. Brezdeń, — policja i tajni agenci zniszczyli gospodarstwa Hryhorija i Kosti Brezdeniów oraz M. Pałażija, zdewastowali spółdzielnię i pobili ludzi. Aktem pacyfikacji Polacy wywołali przeciwko sobie jeszcze większą nienawiść. Wrogie nastawienie Ukraińców wzmogło się jeszcze bardziej po egzekucji we Lwowie Biłasa i Danyłyszyna”. Złowrogim wichrem przetoczyła się nad Galicją wyzwoleńcza misja wojsk radzieckich w 1939 roku. Wyzwoliciele zachowywali się nie jak „jednokrwiści bracia”, lecz jak okrutni okupanci czy tatarska horda. Organizacje społeczne zlikwidowano, aktywistów i po prostu wykształconych obywateli wywożono na Sybir lub wyniszczono i to nie tylko w więzieniach na Łąckiego, Zamarstynowie, Brygidkach… W przeddzień przyjścia Niemców w miasteczku Szczerzec enkawudziści urządzili krwawą rozprawę. Przy nieustannym huku traktora mordowano 26 młodych ludzi. Znaleziono ich z odciętymi uszami, nosami, z wbitymi w głowy, w oczy gwoździami, wyrwanymi nozdrzami. O tym dziś świadczą eksponaty muzeum, stworzonego na miejscu dawnej katowni staraniami Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki „Proświta” i świętej pamięci ks. Stepana Hrynkiwa. Niemymi świadkami tego są postawione, usypane, wzniesione niemal w każdej wsi mogiły, znaki pamięci i krzyże jako pamięć o ofiarach okrutnych represji i bojownikach o wolność Ukrainy. Czy wiedzą o tym wszystkim i czy chcą wiedzieć ci, którzy dziś stawiają pomniki katom Ukrainy, próbują reanimować dawne „porządki”, optują za odnowieniem związku bratnich narodów, w którym Ukraińcom przypisuje się rolę pokornego bydła — Zynowij Hajecki, Taras Kuź, Jarosław Pitko, Roman Iwanyczuk
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
