Strona · s. 8strona oryginału ↗
Sto lat pierwszej ukraińskiej gimnazji!
Слово Просвіти, №08 за 2017 рік
1 marca 1917 roku uroczyście otwarto Pierwszą Ukraińską Gimnazję im. T. H. Szewczenki. 100 lat temu. Data pamiętna. I odpowiada na nią „Słowo Proświty”, ponieważ jej twórcy byli proświcianami z powołania, odrodzicielami Ukrainy i języka ukraińskiego. Przedstawiamy wspomnienie Nadiji Szulhinej-Iszczuk (1889—1979), córki Lubow Szulhinej (Ustymowycz), znanej działaczki społecznej. Dziedzicząc talent po matce, nauczycielce z bożej łaski, która miała odwagę stać u źródeł ukraińskiego szkolnictwa jeszcze w czasach „świtu” (w latach 80. XIX w. we wsi Sochwyno w powiecie horolskim guberni połtawskiej oraz w 1914 r. w dwóch przytułkach dla dzieci w Kijowie), Nadija Iszczuk-Szulhina również poświęciła swoje życie szkolnictwu i była w gronie tych, którzy w 1917 r. brali udział w organizowaniu ukraińskich szkół. Pracowała w Pedagogicznej Komisji Matematycznej, która opracowywała terminologię matematyczną i programy szkolne, została autorką pierwszego zbioru zadań z arytmetyki na Naddnieprzu. Wsłuchajmy się w żywy głos z przeszłości. Nadija SZULHINA-ISZCZUK* Organizowanie pierwszej gimnazji im. T. Szewczenki** Na początku 1917 roku zaistniały okoliczności, w których można było mieć powszechną ukraińską szkołę. Wtedy Towarzystwo Oświaty Szkolnej przy współudziale naszego świadomego obywatelstwa postanowiło niezwłocznie zorganizować ukraińską szkołę średnią w Kijowie. Programy do tego były już przygotowane przez Komisje Pedagogiczne. Uczniami mogły być zarówno dzieci naszej inteligencji, jak i dzieci z naszych przytułków, które były już dość dobrze przygotowane. I oto w marcu 1917 r. odbyło się nabożeństwo z okazji otwarcia Pierwszej Ukraińskiej Gimnazji im. T. Szewczenki w Kijowie. Jaki to był radosny dla nas dzień! Początkowo nauka odbywała się na drugą zmianę w budynku prywatnej gimnazji żeńskiej A. W. Żekulinej (obecnie ul. Siczowych Strzelców 27 — O. L.). Potem niedługo było jakieś pomieszczenie na ulicy Lwowskiej (teraz ul. Siczowych Strzelców — O. L.). I wreszcie wyproszone wspaniałe pomieszczenie w dawnej ambulatorium szpitala przy monasterze Pokrowskim na ulicy Lwowskiej. Początkowo główne jądro uczniów stanowiły dzieci z naszych przytułków, jak również dzieci naszej kijowskiej inteligencji. Potem przybywało coraz więcej uczniów, a także dzieci mieszczan i chłopów z okolic Kijowa. Początkowo otwarto tylko dwie klasy przygotowawcze i trzy pierwsze klasy gimnazji. Pierwszym dyrektorem gimnazji był Petro Iwanowycz Chołodnyj, który wcześniej był profesorem fizyki w Instytucie Politechnicznym i dyrektorem Szkoły Handlowej w Kijowie, a później zasłynął jako wybitny malarz. Był to wspaniały pedagog i bardzo dobry człowiek. Stworzył bardzo dobre relacje w szkole, ale był dyrektorem tej szkoły niedługo, bo zajął się pracą ukraińskiego szkolnictwa w skali państwowej, został sekretarzem generalnym Wydziału Oświaty Szkolnej przy naszym Rządzie. Po tym dyrektorem naszej gimnazji został Wołodymyr Fedorowycz Durdukiwski, który od samego początku naszej gimnazji wykładał język ukraiński i literaturę. W. F. Durdukiwski, zostawszy dyrektorem naszej gimnazji, również zdołał stworzyć bardzo dobre relacje; uczniowie go bardzo szanowali i kochali. Tutaj ogólnie wyliczę wykładowców tej szkoły. Religię wykładał metropolita Wasyl Łypkiwski, który w tamtym czasie był jeszcze protojerejem. Wykładał nie szablonowo, przy tym dbał o to, by zaszczepić w duszach uczniów podstawy chrześcijańskiej moralności. Młodszą grupę przygotowawczą prowadziła Lubow Mykołajiwna Szulhina. Dbała także o wyżywienie dla uczniów oraz o organizację bursy (internatu — O. L.). Później zajęła się przedszkolem. Wtedy młodszą grupę przygotowawczą prowadził Jurij Trezwinski, starszą grupę przygotowawczą — Jurij Słucki. Język ukraiński i literaturę wykładał W. F. Durdukiwski, oprócz tego przez pewien czas Leonid Biłecki, potem wykładali jeszcze Wołodymyr Doga i D. Dudar. Historię — Wołodymyr Prokopowycz, ale niedługo, na jego miejsce przyszedł Josyp Hermajze. Matematykę, oprócz mnie, wykładali Wadym Szarko i Omelan Hnatewycz. Przyrodoznawstwo — Łewko Czykałenko, później — Wołodymyr Wowczaniwski, geografię — Wołodymyr Hrebinecki; język łaciński — Kateryna Łazarewska, potem Oswald Burghardt (pseudonim Jurij Klen) i S. Honczarow; język francuski — przez krótki czas Sofija Rusowa, potem Marija Prochorowa, która była także sekretarzem gimnazji i w ogóle brała aktywny udział w organizowaniu szkoły; język rosyjski — Kateryna Buchanowska, śpiew — Pyłyp Kozycki, rysunek — Juchym Mychajliw, potem Jurij Pawłowycz; gimnastykę — Marija Jurkewycz, lekcje muzyki na fortepianie (czy też akompaniament podczas imprez) — Marjana Łysenko (córka Mykoły Łysenki). To taki skład nauczycielski pozostał w mojej pamięci. Wszyscy pracowali z wielkim entuzjazmem. W naszej gimnazji był bardzo rozwinięty samorząd i samorządność. Tym umiał niewidocznie kierować dyrektor Durdukiwski. Uczniowie odnosili się do niego jak do dobrego ojca, we wszystkim się z nim radzili. Samorząd bardzo pomagał utrzymywać porządek i dyscyplinę. Bardzo pożyteczną rolę odgrywały kółka samokształceniowe. Z inicjatywy wykładowców i uczniów zorganizowano kółka samokształceniowe z różnych przedmiotów. Wołodymyr Fedorowycz prowadził kółka literackie i dramatyczne. W tych kółkach omawiano różne utwory, przygotowywano przedstawienia, inscenizacje, deklamacje wierszy (potem były wykonywane na którymś szkolnym święcie). Pamiętam, jak jedna uczennica utalentowanie dramatyzowała „Najmyczkę” Szewczenki (potem odegrała na święcie szewczenkowskim). Przy organizowaniu wieczorów i przedstawień zawsze bardzo aktywna była Marija Pawliwna Jurkewycz. W związku z omawianiem utworów literackich były urządzane „sądy literackie”. Przypominam sobie, jak był urządzony „sąd” nad Czipką — bohaterem z powieści „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne” Panasa Myrnego. Przypominam sobie także, jak nauczyciel W. Doga urządził „sąd” nad dziewczynką z [opowiadania] „Ukradła” B. Hrinczenki. Na tych „sądach” byli i „prokurator”, i „adwokat”, i „sędziowie”. Josyp Jurijowycz Hermajze prowadził kółko historyczne. W jego kółku dzieci próbowały pisać opowiadania historyczne i dramatyczne. Zachęcał je do tego, bo potem, jak określał, „wczuwały się w epokę”. Przypominam sobie, pewnego razu W. F. Durdukiwski
J. Hermajze urządził „sąd” nad Alkibiadesem. I tutaj byli i „prokurator”, i „adwokat”, i „sędziowie”. Do tych ról dzieci musiały się wiele przygotowywać, wiele przeczytać. Kółko malarskie prowadził Juchym Spyrydonowycz Mychajliw — nasz wybitny malarz. W tym kółku dawano możliwość uczniom, którzy mieli talent do malowania, rozwijać ten talent. Członkowie tego kółka zawsze wykonywali wszelkie napisy dla szkoły, plakaty, programy i inne. Chór wspaniale prowadził wtedy młody kompozytor Pyłyp Kozyćkyj. On nie tylko umiał kierować chórem, nadawać odpowiedni wyraz wykonywanym utworom, pieśniom, ale także bardzo kochał młodzież, umiał zainteresować, zachęcić młodzież do śpiewu. W. F. Durdukiwśkyj też sam dobrze śpiewał i umiał dyrygować, więc współpracował z nim. Zatem nasz chór śpiewał niezwykle pięknie. To też, można powiedzieć, było niby kółko śpiewacze. Ja prowadziłam kółko matematyczne, w którym uczniowie, którzy mieli zainteresowanie tym przedmiotem, pracowali z wielką ochotą. W tym kółku pisano referaty z historii matematyki, rozwiązywano trudniejsze, ciekawsze zadania, robiono różnego rodzaju wykresy, diagramy. Uczniowie robili prymitywne przyrządy z geodezji i nimi wykonywali pomiary. Czasami szliśmy na spacer i tam zdejmowaliśmy plany, mierzyliśmy wysokość drzew i budynków, szerokość rzeki, przepaści. Kółko wydawało czasopismo matematyczne. Nasze gimnazjum było szewczenkowskim nie tylko z nazwy. Na zapoznanie się z utworami oraz ideami Szewczenki zwrócono szczególną uwagę. W. F. Durdukiwśkyj nawet ułożył i wydał książkę z utworami Szewczenki, dobranymi specjalnie osobno dla każdej klasy, do zapoznania się i deklamacji. Rocznice Szewczenki obchodzono jako Dni Szewczenkowskie. Na długo przed dniami szewczenkowskimi prowadzono przygotowania do nich. Wszyscy nauczyciele i uczniowie przygotowywali coś. Kółko, każdy z osobna, przygotowywał swoje numery. Literackie i dramatyczne przygotowywały przedstawienia, inscenizacje, deklamacje; kółko malarskie przygotowywało cudowne programy na święto, robiło różne duże napisy z urywkami z utworów Szewczenki. Tutaj dodam, że w szkole na ścianach zawsze wisiały duże plakaty ze „złotymi słowami”, jak nazywał to nasz dyrektor Durdukiwśkyj, i z utworów Szewczenki, i z utworów innych pisarzy. Pamiętam, w trzecim roku istnienia naszego gimnazjum Dni Szewczenkowskie były szczególnie uroczyście i pięknie przeprowadzone. Kółko matematyczne nie chciało odstawać od innych i wymyśliło choć coś zrobić na Dni Szewczenkowskie. Wymyśliliśmy zrobić diagramy o życiu i twórczości Szewczenki, rozbijając na okresy jego życie i twórczość. Diagramy były estetycznie wykonane na dużych kawałkach kartonu i wywieszone na ścianie pomiędzy innymi plakatami. Także umieszczono takie diagramy w numerze czasopisma matematycznego, poświęconego Szewczence. Urządzano też inne święta. Pamiętam, jak wszystkie kółka chciały coś zrobić na dzień ulubionego dyrektora Durdukiwśkiego. Wszyscy dali swoje pisemne powitania. Kółko matematyczne zrobiło diagram w związku z biografią W. F. Durdukiwśkiego. Wszystkie kółka także poświęciły numery swoich czasopism. Pamiętam, jak obchodzono trzyletni jubileusz naszego chóru. Wtedy wszystkie kółka występowały z powitaniami. Kółko matematyczne też witało chór, przy czym powitanie było małym referatem o związku matematyki z muzyką. Raz urządzono wystawę wszystkich prac uczniowskich. Wtedy wystawiono bardzo dużo ciekawego. Literackie, historyczne, dramatyczne kółka dały opowiadania, wiersze, dramaty, referaty autorstwa uczniów; swoje czasopisma. Nauczyciel geografii wystawił prace swoich uczniów: modele różnych obiektów geograficznych, różne kolekcje. Kółko matematyczne — swoje przyrządy geodezyjne, protokoły swoich pomiarów geodezyjnych z ładnymi rysunkami, diagramami i czasopismami. Na tę wystawę przychodziło patrzeć i społeczeństwo, i wielu nauczycieli, w tym nie tylko z Kijowa. W ogóle, nasze gimnazjum, które nazywano często „szkołą Durdukiwśkiego”, stało się szeroko znane na Ukrainie i często przyjeżdżali odwiedzać wykłady oraz zapoznawać się z programem i pracą szkoły nauczyciele z różnych miast Ukrainy. Niestety, ze zmianą władzy — z naszej na radziecką — program i praca tej szkoły (która, nawiasem mówiąc, W. F. Durdukiwśkyj i nauczyciele z uczniami starszych klas. Obok Wołodymyra Fedorowycza na ziemi siedzi Marija Łeontowycz. Połowa lat 20. XX w. Zdjęcie z archiwum rodzinnego Łeontowyczów
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
