Strona · s. 10strona oryginału ↗
Naturalne źródło jest zawsze czyste i przejrzyste
Слово Просвіти, №08 за 2017 рік
Mychajło CZORNOPYSKYJ, docent katedry folklorystyki ukraińskiej im. akademika F. Kołessy Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki, przewodniczący Komisji Folklorystyki NTSz. Jak dowiadujemy się ze słowa wstępnego i posłowia członków redakcji, wydanie jest częścią międzynarodowego projektu badań kultury pogranicza lokalnych społeczności w Euroregionie Bug, który realizuje Unia Europejska w ramach Programu współpracy transgranicznej Polska—Białoruś—Ukraina 2007—2013. Do projektu zaangażowano naukowców-językoznawców, muzykologów, folklorystów, pedagogów, kulturoznawców. Szlachetny cel projektu określono jako zachętę do współpracy polskich i białoruskich instytucji kulturalnych i naukowych w celu wspierania i popularyzacji wspólnych tradycji kulturowych regionu. Piękna idea, poważni realizatorzy, poetycka metafora w tytule, wysokiej jakości oprawa poligraficzna. Lecz już od pierwszego zapoznania się z wydaniem dziwnie brzmi akcent — polskich i białoruskich tradycji. A co, Ukraińców już nie ma w tym regionie? Co, Ukraina jest tylko formalnie przyczepiona do tego Programu współpracy transgranicznej? Co, i w XXI wieku intelekt naukowy polskich — o białoruskich pod kremlowską opieką obecnie pomilczymy — uczonych jeszcze nie uwolnił się od imperialnego, skostniałego szlamu? Czyżby cywilizacyjne postulaty współczesnej Europy o szacunku dla godności człowieka każdego etnicznego pochodzenia były nic niewarte? Czyżby udokumentowana obiektywność oceny historycznej rzeczywistości dotyczącej odwiecznych zakusów na ukraińskie i białoruskie ziemie ze wszystkimi zgubnymi skutkami — nie była warta uwagi? Oto tak, kiedy widzimy jakieś niedopowiedzenia, świadome czy nieświadome, to mimowolnie pytamy: panowie i gaspada, czyż nie wiecie, że granice państwowych zakusów władcy kreślili w strefach granicznych Ukrainy w Kremlu i Warszawie bez uwagi na etniczne zasiedlenie aborygenów, że tam wydawano zbrodnicze rozkazy o deportacjach czy zaludnianiu okupowanych terytoriów swoim “etnicznym materiałem” z przywilejami dla osadników-kolonizatorów, czym, rzecz jasna, prowokowali zdecydowany opór tubylców? Los ludzi, ich cierpienia, krwawe przywiązanie do swojej odwiecznej ojcowizny, języka, tradycji kulturowych — dla barbarzyńców jeszcze w XX w. nie tylko nic nie znaczyły, a właśnie były pierwszym obiektem zniszczenia. Zresztą to dzikie barbarzyństwo i obecnie imperialna Moskiewszczyzna na Ukrainie demonstruje przed cywilizowanym światem. Dlatego tak panicznie boi się Europy, gdzie granice przeważnie pozostały czysto umownymi, gdzie człowiek bez sztucznych przeszkód i upokorzeń może swobodnie podróżować. Nie może nas nie dziwić, że w obecnym polskim społeczeństwie pewna część władców nie jest w stanie przejrzeć na oczy od skutków dawnych rządzących zbrodniczej polityki ekspansji, brutalnej polonizacji, deportacji Ukraińców z ich odwiecznej ojcowizny. Właśnie ci rządzący jeszcze w przedwojennym czasie sprowokowali ukraińską ludność do zdecydowanej obrony swojego istnienia. Toż to oni narzucali jej uprzywilejowane osadnictwo, zabraniali otrzymywać parcelowaną ziemię dziedziców, ograniczali rodzime szkolnictwo, życie kulturalno-społeczne, niszczyli prawosławne cerkwie itd. — a nawet posiadać swoje imię “Ukraińcy”... Panowie, czyż nie absurdalnie obecnie wygląda sejmowa uchwała, by uważać za ludobójstwo narodu polskiego na ukraińskich ziemiach Wołynia sprowokowaną tragedię w czasie II wojny światowej? Czy nie niepokoi was, że na Łemkowszczyźnie i w innych miejscach Zakerzonia wandale pustoszą osierocone mogiły Ukraińców, wydrapują ukraińskie napisy na nagrobnych pomnikach (chrześcijanie!?) i dokonują innych aktów dzikości? Podobnie ze wszystkim, co ukraińskie, czyni obecnie i ukrainofobiczna Moskiewszczyzna na okupowanych ziemiach. Panie Czyżewski, co może lepiej wyrazić stan duszy Ukraińca w tym granicznym środowisku, jak nie pieśń ludowa, którą Pan cytuje łacinką: Zrodziła mnie, mamo, Wcześnie w niedzielę, Dała mi zły los — Gdzie go podzieję. Poniosę ja swój los Do miasta sprzedawać: Znają Żydzi, znają Lachy, Nie zechcą kupować […] Ona z ust 71-letniej Pawliny Szlonzak ze wsi Matjasziwka koło Sławutycza, zapisana w 1973 r. A ile nam wtedy przychodziło słyszeć takich narzekań na Wołyniu od Ukraińców, wysiedlonych zza Bugu! Nie było przytulnie i tym, którzy zostali za Bugiem. Mówili, swoim językiem możemy mówić tylko do pewnej stacji, jak jedziemy w głąb Polski, bo dalej za swój język bywały nie tylko zniewagi…” Gdzieś w tym czasie w świąteczny dzień podszedł do mnie człowiek z dziećmi w parku im. Łesi Ukrainki w Łucku i w rozpaczy pytał: “Za co nam taka kara? Czy ja nie miałem rodzinnej ziemi moich dziadów?.. A tu od niegodziwców słyszę: “Wołynianka nie maszyna, zabużanin nie człowiek…” A podczas ekspedycji w latach 80. w Starym Skalacie na Tarnopolszczyźnie starsza wysiedlenka mówiła: “Na Wielkanoc jedziemy na granicę i z wysokiego brzegu przez lornetkę patrzymy na swoją wieś, widzimy swoją chatę, cerkiew, cmentarz… I płaczemy”.
Komu jak komu, ale Panu, dialektologu, panie Czyżewski, uważamy, nietrudno postawić siebie, swoją rodzinę na miejscu tamtejszych Ukraińców, jak to mówią w ludzie, wejść w ich skórę, kiedy ignoranci czy zagorzali ukrainofobowie dokuczają im za język ojczysty. Wiemy: powie Pan — oni sami na nasze pytania nazywają swój język „językiem chochłackim”, „rusińskim” czy „ruskim”, „małoruskim”, „miejscowym” czy jeszcze jakoś tam. Ależ powinien Pan dobrze wiedzieć, że takie etykiety poprzyklejali im ciemiężyciele wzdłuż całego obwodu pogranicza ziem ukraińskich — rosyjsko-polskiego, ukraińsko-węgierskiego itd. W historycznej przeszłości także Polska przeszła próbę „wielkoruskiego” „starszego brata” i ma szczęście, że nie jest jego bezpośrednim sąsiadem. Wybaczą Państwo, ale jednak zwracamy się do Pana osobiście, bo jest Pan głównym autorem projektowanego zbioru naukowego „Gdzie bije źródło…”. Jest w nim, oczywiście, cenny i potrzebny materiał, który należałoby przedmiotowo przeanalizować. Lecz to w innym miejscu. My tylko konceptualnie przyglądamy się temu, co Pan zaprojektował. Czyż wypada w wydawnictwie naukowym Panu, panie doktorze, bez jakiegokolwiek historycznego komentarza obecnie operować, a na dodatek podkreślać (s. 124) to imperialne etykietowanie Ukraińców? Któż jak nie inteligencja naukowa ma oświecać świadomość obywatela? Choć i ona nie jest bez grzechu, że w swoim czasie pomagała zamącać świadomość ludu… Jakaś dziwna indyferencja w prezentacji ukraińskich pieśni i w części śpiewnikowej zbioru. Lecz jakąkolwiek grafiką publikowano by ukraińskie pieśni — polską, białoruską czy rosyjską — w żaden sposób nie da się ukryć ich narodowej przynależności. To dlaczego w wydawnictwie naukowym nie podać ich z odpowiednią określonością? W tym właśnie byłoby dobrze widać, jakim repertuarem pieśni ludowych żyje region nad Bugiem. A i cóż to za prezentacja w wydawnictwie naukowym bez odpowiedniego paszportu — gdzie, kiedy, od kogo i przez kogo zapisano. Pan dialektolog powinien to wiedzieć. Możliwe, że powie Pan: przecież to sąsiedzi, w jednym poddaństwie, nie trzeba ich rozgraniczać, oni przejmują jedni od drugich — to przecież folklor. Ależ, panowie, sąsiedzi żyją pokojowo i zgodnie tylko wtedy, kiedy nie sięgają po mienie jeden drugiego. Czyż tragiczne doświadczenie historii jeszcze do tej pory nikogo niczego nie nauczyło? Niestety, tego rodzaju niedopatrzenia — nie chcemy mówić tendencje — w zbiorze „Gdzie bije źródło…” mają miejsce. Ukraińcy pogranicza to najbardziej wycierpiana, zabolała i zraniona część ukraińskiego etnosu. Chyba jeszcze nieprędko nadejdzie czas, kiedy graniczne etnosy nie będą odczuwać ciężaru historycznej przeszłości. Jeszcze przed I wojną światową nad tym problemem rozmyślał wybitny ukraiński antropogeograf i myśliciel akademik Stepan Rudnycki (3.12.1877, Przemyśl — 9.10.1937, uroczysko Sandarmoch w Karelii). Polscy okupanci w 1919 r. przygotowywali rozprawę nad uczonym, ale skróciła jego życie kula stalinowskiego czekisty. Wtedy, jeszcze przed I wojną światową, S. Rudnycki w pracy „Przegląd terytorium narodowego Ukrainy” wyliczył „sztuczki” i „sztuczeńki” na polu statystycznym. W 2015 roku w Lublinie wyszedł zbiór naukowy „Gdzie bije źródło…” (288 s.) pod redakcją Feliksa Czyżewskiego, Agnieszki Dudek-Szumigaj, Marii Żygałowej. F. Czyżewski — profesor, pracownik naukowy Instytutu Filologii Słowiańskiej, dziekan filologii ukraińskiej, badacz dialektów i gramatyki porównawczej pogranicza językowego, członek kolegium redakcyjnego komitetów wydawnictw naukowych „Studia Slawistyczne Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej” i białoruskiego „Wiestnika Brzeskiego Uniwersytetu”, członek ogólnopolskich i regionalnych towarzystw naukowych, wchodzi w skład Komitetu Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk w Warszawie; Agnieszka Dudek-Szumigaj — doktor-adiunkt na wydziale filologicznym tego samego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, badaczka dialektów pogranicza polsko-białorusko-ukraińskiego; Maria Żygałowa — doktor nauk pedagogicznych, członek rzeczywisty Akademii Nauk Pedagogicznych i Społecznych Federacji Rosyjskiej, zasłużony nauczyciel Białorusi, docent katedry pedagogiki Brzeskiego Uniwersytetu Państwowego im. A. Puszkina.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
