Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Kontynuacja apologetyki absurdu

Слово Просвіти, №08 за 2017 рік

Stepan PAWLIUK, akademik NAN Ukrainy, doktor nauk historycznych, profesor, dyrektor Instytutu Ludoznawstwa NAN Ukrainy; Roman KYRCZIW, doktor nauk filologicznych, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy, wiodący pracownik naukowy Instytutu Ludoznawstwa NAN Ukrainy. Tym razem głównym celem „badawczego” celownika stały się znane zainteresowania M. Drahomanowa Zakarpaciem, jego dwukrotne odwiedzenie tego kraju w połowie lat 70. XIX w. (1875, 1876) oraz związane z nimi myśli, wrażenia, działania, wyrażone w pracach naukowych i publicystycznych oraz działalności społeczno-kulturalnej uczonego. Szczególnie jego wymowna aluzja do aforystycznej przysięgi kartagińskiego wodza Hannibala (Annibala), który jeszcze jako dziecko przysiągł być nieprzejednanym wrogiem Rzymu: „Ponieważ byłem pierwszym Ukraińcem, który odwiedził Rusię Węgierską — konstatował M. Drahomanow — ponieważ zobaczyłem, że jest ona odcięta duchowo od galicjan bardziej niż Australia od Europy, to złożyłem sobie Annibalową przysięgę pracować po to, by przywiązać Rusię Węgierską do naszego narodowego demokratycznego i postępowego ruchu, w którym leży jej jedyny ratunek”. Cały ten materiał jest rzeczywiście naznaczony głęboką troską i bardzo niewesołymi rozmyślaniami M. Drahomanowa z powodu tego, co wiedział, co zobaczył i usłyszał z bliska w ciągu krótkotrwałego (niepełne dwa tygodnie razem) pobytu na Zakarpaciu, oraz bolesnymi poszukiwaniami środków dla ratowania „rannego brata”, jak nazywał zakarpackich „rusinów”. Dla M. Drahomanowa tzw. „Ruś Węgierska” to jednoznacznie „nasza Zakarpacka Kraina”, „jeszcze jedna część naszej wspólnej ojczyzny”, a jej rdzenny lud to „nasi ludzie zza gór”. Szczególnie uderzyło go, że ta „część naszej wspólnej ojczyzny” w porównaniu z innymi częściami zniewolonej i rozczłonkowanej przez obcych Ukrainy pozostała najbardziej zacofaną i zaniedbaną w relacjach społecznych i narodowo-kulturalnych, że trwa tu wielowiekowe panowanie węgierskich feudałów, wyzysk i wzmożone wynaradawianie zakarpackich rusinów, a miejscowi wykształceni ludzie w większości nie tylko nie dbają o to, by jakoś zaradzić temu, ale w wielu kwestiach wtórują i pomagają ciemiężycielom. Ostry wyrzut rzucił uczony także w stronę ukraińskiej inteligencji sąsiedniej Galicji oraz Ukrainy Naddnieprzańskiej — za niedostateczną uwagę poświęcaną Zakarpaciu. Natchnione wielką racją i talentem publicystycznym wystąpienia M. Drahomanowa, bez wątpienia, w dużej mierze wpłynęły na wzmocnienie i pogłębienie ukrainoznawczych badań nad Zakarpaciem oraz rozwój tutaj ukraińskiego ruchu narodowo-kulturalnego i świadomości narodowej, w szczególności postępu w uświadamianiu tego kraju jako składowej ukraińskiej całości etnokulturowej. Ale one, te wystąpienia, mając w swoich intencjach wiele ważnego, istotnego, mimo wszystko nie miały charakteru postulowanego w tytule książki „intelektualnego podboju Zakarpacia przez Ukrainę” i, tym bardziej, nie należały do początków tego „podboju”. Już znacznie wcześniej Zakarpacie wybrzmiewało w ogólnoukraińskim dyskursie intelektualnym, a nawet politycznym. Lider galicyjskiej „Ruskiej Trójcy” Markijan Szaszkewycz w „Przedmowie” do „Rusałki Dnistrowej” (1837) nazwał wraz z ówczesnymi osiągnięciami „dobrym i ważnym dziełem” ukraińskiego („ruskiego”) ducha z Naddnieprza i Galicji także łacińskojęzyczną „Gramatykę słowiańsko-ruską” (1830) zakarpatczyka Mychajła Łuczkoja. Inny galicjanin z tamtego czasu Iwan Wahyłewycz pisał w liście z 7 marca 1837 r. do profesora Uniwersytetu Kijowskiego Mychajła Maksymowycza: „My jesteśmy południowymi rusinami… Oto my wszyscy — zza Beskidu, od Cisy, zza Sanu i po Seret — z bracią naszą zadnieprzańską składamy jedno stworzenie… Precz z przegrodami, bo nie im psuć stworzenie narodu…”1. Wiele uwag i spostrzeżeń o etno-genetycznych i etnokulturowych tożsamościach i bliskościach ludności z galicyjskich i zakarpackich zboczy górskich zawierały opisy „Wędrówki po Rusi Galicyjskiej i Węgierskiej” Jakiwa Hołowackiego, które drukowano w języku czeskim w praskim czasopiśmie w latach 1841—1842. Już wtedy J. Hołowacki zapisywał na Zakarpaciu ludowe ukraińskie pieśni, które wraz z galicyjskimi od 1863 r. przy wsparciu ukraińskiego uczonego-slawisty Osypa Bodianskiego drukowano w dużych nakładach w redagowanym przez niego naukowym wydaniu seryjnym „Czytania w Cesarskim Moskiewskim Towarzystwie Historii i Starożytności Rosyjskich przy Uniwersytecie Moskiewskim” i z czasem wraz z późniejszymi dodatkami złożyły się na znany czteroksiąg „Pieśni ludowe Rusi Galicyjskiej i Węgierskiej, zebrane przez J. F. Hołowackiego” (Moskwa, 1878). Na etnokulturowej jedności rusinów Zakarpacia z innymi częściami narodu ukraińskiego podkreślał urodzony w tym kraju uczony filolog i orientalista Andrij Deszko w szkicu „O Rusi Karpackiej”, wydrukowanym w almanachu M. Maksymowycza „Kijowianin” z 1850 r. W czasie wydarzeń rewolucyjnych 1848—1849 r. zakarpacki działacz polityczny Adolf Dobrianski wystąpił z projektem połączenia Galicji i Zakarpacia w osobny autonomiczny „kraj koronny” w składzie Austrii. Takich faktów postrzegania Zakarpacia w kontekście szerszej i węższej ukraińskiej przestrzeni etnokulturowej, jeszcze przed wystąpieniami M. Drahomanowa odnośnie tego tematu, jest wiele, zwłaszcza na gruncie rozwijania się w drugiej połowie XIX w. badań ludoznawczych (etnograficznych, folklorystycznych oraz językowo-dialektologicznych). Właśnie głównie na podstawie etnokulturowych realiów i studiów naukowych nad nimi M. Drahomanow twierdził, że „Zakarpacka Kraina” i jej ludzie to część ukraińskiej ziemi i narodu ukraińskiego. Bo przecież wiadomo, że język ludowy, tradycje obrzędowo-zwyczajowe, ustna twórczość poetycka nawet w najtrudniejszych okolicznościach historycznych pozostają potężnym czynnikiem etno-ochronnym i etno-jednoczącym. „Choć los poszczególnych części Rusi-Ukrainy był różny – pisał Iwan Franko w artykule „Odrodzenie literackie Południowej Rusi i Jan Kollár” – to jednak zamieszkujący ją lud do dziś wykazuje dziwną jednolitość etnograficzną. Zwyczaje i wierzenia ludowe, bajki i opowiadania, pieśni i obrzędy, odzież i mieszkania, a wreszcie język – przy całej różnobarwności w szczegółach, przy całym bogactwie miejscowych odmian i wariantów – w głównych zarysach są tak jednakowe, że Rusin znad górnego Sanu bez trudu porozumie się z Ukraińcem znad Desny, Suły czy nawet spod Charkowa, uzna jego zwyczaje, jego sposób życia i myślenia, jego „zachowanie” za swoje, za bliskie, chociaż nie powie tego o swoim najbliższym sąsiedzie – jasielskim czy tarnowskim mazurze”2. Tak, żadne mniej lub bardziej poważne rozważania dotyczące etnoidentyfikacji, wspólnot etnicznych nie mogą obejść się bez bloku danych etnograficznych. To zbyt ważny i wiarygodny materiał, twardy orzech do zgryzienia dla manipulatorów od nauki; tych, którzy dla „łakomstwa cebulowego”, chciwości gotowi są krzywić duszę, handlować prawdą. Nieprzypadkowo M. Drahomanow stawiał przed oczami zakarpackiej inteligencji wysoką czystość moralną pieśni ludowej, podkreślając: „Pieśni ludowe za ruble nie powstają”3. Z jakiegoś powodu pomyślałem, że gdyby W. Fenycz chciał i mógł po naukowemu zastanowić się nad tym materiałem, to chcąc nie chcąc musiałby poprowadzić swój „badawczy” narrat w nieco innym kierunku, z innymi akcentami i stylistyką. Jednak tego nie zrobił. W obsesji konstruowania z zakarpackich Rusinów odrębnej od narodu ukraińskiego wspólnoty etnicznej, samoistnego etnosu, on, podobnie jak jego poprzednicy i współcześni w tym przedsięwzięciu, po prostu pomija, ignoruje wszystko to, co nie działa na jej korzyść. A jeśli już przychodzi gdzieś dotknąć czegoś takiego, to zazwyczaj zbywa to bez komentarza. Tak na przykład ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że M. Drahomanow zachęcał zakarpackich intelektualistów do zbierania i badania miejscowych materiałów etnograficznych, że w użhorodzkiej gazecie „Karpat” wydrukował w 1876 r. artykuł „Badanie literatury ludowej w Wielkiej i Małej Rusi”. A fakty to wcale nie są zwyczajne. Wiedząc o tej ważnej roli, jaką jeszcze w pierwszej połowie XIX w. odegrał ruch etnograficzny i folklorystyczny dla ukraińskiego odrodzenia narodowo-kulturowego na Naddnieprzu i w Galicji, uczony pragnął zaangażować potencjał tego doświadczenia także na Zakarpaciu. Jako główne zadanie badawcze W. Fenycz wyznaczył „udowodnienie twierdzenia, że właśnie od rosyjskiego „ukrainomana” Mychajła Drahomanowa wywodzą się źródła świadomego intelektualnego podboju Zakarpacia przez Ukrainę” (s. 11). W dalszym wywodzie to „zadanie” wylewa się w bardzo odległą od nauki nieprzystojną publicystykę z wyraźnie zaznaczoną tendencją do dyskredytacji „zakarpacko-ruskiego” wektora wiedzy i działań M. Drahomanowa oraz w ogóle lekceważącego pozycjonowania tego wybitnego uczonego i ukraińskiego patrioty – z każdorazowym przypisywaniem do jego imienia poniżającego „ukrainoman”, „rosyjski ukrainoman”, „rosyjski emigrant-ukrainoman”. Co więcej. W wersji „badawczego” narratu W. Fenycza M. Drahomanow przedstawiony jest jako ten, który „zniekształcił obietnicę słynnego wodza Kartaginy” (s. 6) i przyczynił się do innych daleko idących historycznych klęsk. W szczególności przymusowej „ukrainizacji” zakarpackiego kraju, „narodowo-politycznej konwersji węgierskich Rusinów w Ukraińców”, nasłania na ten kraj „galicyjskich piemonczyków”, nacjonalistów, realizacji „nieudanego niemiecko-ukraińskiego projektu”, „niemiecko-nazistowskiego eksperymentu” (s. 139, 140), którym, według przekonania autora, było państwo Karpato-Ukraińskie w wydarzeniach października 1938 – marca 1939 r., oraz, wreszcie – udanego wykonania „przysięgi Hannibala” M. Drahomanowa przez „wielkiego złoczyńcę XX wieku Józefa Stalina” (s. 140), który dokonał militarnej okupacji Zakarpacia i przyłączenia go „do składu ukraińskiej republiki ZSRR” (s. 141). Tak współczesny uczony-historyk „wirtuozersko” zestawił M. Drahomanowa ze znakomitymi przestępcami nowożytnej epoki – Hitlerem i Stalinem. Jak on to robi, na jakim poziomie naukowo-metodologicznego, fachowego historiograficzno-historiozoficznego myślenia oraz z jakimi ideowymi intencjami? – dokładniej pokazuje znany ukraiński uczony-etnolog, profesor Użhorodzkiego Uniwersytetu Narodowego, rodowity Zakarpatczyk Mychajło Tywodar w recenzji „Objawienia kandydata nauk Fenycza”, opublikowanej jako osobna broszura (Użhorod: Hrażda, 2016. – 24 s.). Obiektywna kompetentna analityka może jeszcze przedłużyć listę innych otwarcie wyartykułowanych i zawoalowanych „objawień” tego autora. A ogólnie jego naukowo imitowany tekst sprawia przykre wrażenie. Nie tylko tą istotną nieprawdą, która jest proponowana w towarzystwie pasaży nawoływań byłych radzieckich i obecnych poradzieckich uczonych do pisania obiektywnej historii Zakarpacia, budowania prawdziwej historii Ukrainy, do naukowej tolerancji, „akademickiej dyskusji” „bez śliny i piany na ustach” itd. Uderza przebiegłość i wojowniczy zapał, z jakimi autor narzuca swoją wizję historycznego i współczesnego bytu Zakarpacia, bezceremonialne odrzucanie, poniżanie, fałszowanie i brutalne deptanie wszystkiego, co sprzeczne z jego schematami. Czyż bowiem zniewagą, świętokradztwem nie jest traktowanie przez uczonego, rodowitego mieszkańca Zakarpacia, fenomenu ukraińskiego umiłowania wolności i poczucia jedności narodowej, którym zajaśniało pod koniec lat 30. ubiegłego wieku — niechby i bardzo krótkotrwałe — państwo Karpato-Ukraina, zaledwie jako „nieudanego niemiecko-nazistowskiego eksperymentu”?! Nawet nie każdy wróg-cudzoziemiec odważy się na taki cynizm. Elementarnie obiektywny badacz nie pozwoli sobie na taką rozgoryczoną negację, z jaką autor książki wypowiada się o oświeceniowej, społeczno-organizacyjnej i kulturalnej pracy u podstaw, wykonanej na Zakarpaciu przez ukraińskich patriotów z Naddnieprza i Galicji, którzy w dwudziestoleciu międzywojennym znaleźli się w Czechosłowacji. Nie narzucaniem zakarpackim Ukraińcom „ukrainocentrycznej orientacji”, jak uważa autor. Rozgarnięty historyk powinien wiedzieć, że gdyby takiej orientacji nie było w nich, zakarpackich Ukraińcach, choćby na podświadomym poziomie i w ramach kulturowo-obyczajowej tradycyjności, to w warunkach ponad 700-letniego cudzoziemskiego zniewolenia i politycznego oderwania od etnokulturowego matecznika, nie zachowaliby swojej etnicznej tożsamości. Zresztą działalność „ukrainizatorów” i „galicyjskich piemontczyków” w zakresie organizowania wiejskich i miejskich ognisk „Proświty”, chórów, kółek teatralno-amatorskich i sportowych, towarzystw, nie mogłaby uwieńczyć się takim poparciem zakarpackiego ogółu ludowego i takimi płodnymi skutkami, jakie osiągnęła pomimo przeciwdziałań i różnych intryg moskalofilów, madziaronów oraz innych nieprzyjaciół. „Badania” W. Fenycza to kontynuacja, w nieco zmodyfikowanej wersji, od dawna zaprzęgniętych do walki z ukraińskością różnych politycznych manipulacji z moskalofilstwem, madziarofilstwem czy nowożytnym rusinstwem. Nie sposób nie dostrzec tego, jak zaangażowanie w fałszywe, absurdalne doktrynerstwo niszczy samą, niepozbawioną talentu, jak się wydaje, od natury osobowość jego „uczonego” adepta, prowadzi go do naukowej i moralnej degradacji, utraty ludzkiej i obywatelskiej godności. Nie sposób nie zastanowić się także nad praktycznym sensem, celowością tej „naukowej” produkcji: komu, czemu i po co jest ona potrzebna w naszych czasach. Tym bardziej, że podawana jest drukowanym słowem za aprobatą i pod wysokim szyldem Uniwersytetu Narodowego. A może i rozlewa się z uniwersyteckiej katedry do głów naszej młodzieży! Wszystko to — wcale nie drobnostki. Za lekceważenie takich „drobnostek” przychodzi płacić dzisiaj zbyt wysoką cenę. ____________ 1 Szaszkewycz M., Wahyłewycz I., Hołowacki J. Twory. — Kijów: Dnipro, 1982. — S. 194—195. 2 Franko I. Zibrannia tworiw u 50 t. — Kijów: Naukowa dumka, 1987. — T. 29. — S. 41. 3 Drahomanow M. W sprawi Uhorśkoji Ruśi. — Lwów, 1895. — S. 7. Takie jest ogólne wrażenie po przeczytaniu książki użhorodzkiego historyka Wołodymyra Fenycza „Uhorśka Ruś i “Hannibałowa prysiaha” Mychajła Drahomanowa: poczatky intelektualnoho zawojuwannia Zakarpattia Ukrajinoju” (Użhorod, 2015. — 144 s.), wydanej pod szyldem Wydziału Historycznego Użhorodzkiego Uniwersytetu Narodowego. Już z ekspresywnego sformułowania tytułu i pierwszych wierszy wstępu wyraźnie zaznaczyło się, z jakiego pola jest to pisanie, kto jest jego autorem oraz że spodziewanie się czegoś pożytecznego po tym opusie w porównaniu z dotychczasową kazuistyką apologetów zakarpackiego rusinstwa — daremne.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn