Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Pamięci nauczyciela i wolnego Ukraińca Pawło Pawłowycz CZUCZKA odszedł w nieśmiertelność

Слово Просвіти, №08 за 2017 рік

Iryna FARION Korzenie wyboru naukowego, a zarazem światopoglądowego, to rodzinna wieś Baranyci na Użhorodczyźnie, gdzie urodził się 22 lutego 1928 roku. Wieś położona jest na granicy z Węgrami i Słowakami, których języki opanował już od dzieciństwa. P. Czuczka podkreślał, że w tej wsi Ukraińcy nazywali siebie „tylko dawnym żywym etnonimem rusnáky”, w przeciwieństwie do etnonimu Rusini, którym nazywali siebie właściwi Huculi i właściwi Bojkowie, którzy w ciągu XVII—XVIII wieku przesiedlili się na Zakarpacie z sąsiedniej Galicji. I tak trwało to do końca I wojny światowej, która radykalnie wpłynęła na światopogląd Zakarpatczyków w ich dążeniu do przynależności do sobornej Ukrainy. W swoim bezcennym podręczniku naukowo-metodycznym „Świadomość narodowa zakarpackich Ukraińców w XX wieku: aspekty etnolingwistyczne i kulturowo-historyczne” (2005) Pawło Czuczka podkreślił: „W ciągu lat sześćdziesiątych osobiście zbadaliśmy wszystkie wsie Zakarpacia i na podstawie zeznań najstarszych mieszkańców sporządziliśmy specjalną mapę, poświęconą ówczesnemu używaniu etnonimów Rusin i rusnak” (s. 23). Zatem od etnonimu do antroponimu: własnego imienia osobowego i nazwiska do aktywnej pracy społeczno-politycznej jako pierwszego przewodniczącego Zakarpackiej organizacji obwodowej Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz jednego z założycieli Ludowego Ruchu Ukrainy na Zakarpaciu. Jednakże poprzedzał to wybór ukraińskiego oddziału wydziału filologicznego Użhorodzkiego Uniwersytetu Państwowego (1947—1952), następnie aspirantura w Kijowskim Uniwersytecie Państwowym im. Tarasa Szewczenki i obrona w 1959 roku rozprawy kandydackiej „Ukraińskie gwary okolic Użhorodu (Fonetyka i morfologia)”. Czyli źródłem naukowej postawy i nieustannego postępu naukowca stała się główna siła językowej samodzielności i samowystarczalności — gwary. One też w nie mniejszym stopniu, a ponadto w przygranicznym kraju, są wewnętrznymi sensami leksyki antroponimicznej (onomastycznej), której główną cechę — historyczność i uwarunkowanie społeczne — zaczął systemowo badać językoznawca. Właśnie jego badania w najwyższym stopniu wykażą interdyscyplinarną syntezę dialektologii, historii języka i antroponimiki z wyjątkowym akcentem na socjohistoryczność tych dyscyplin. Preludium do jego magnum opus stał się obszerny rozdział „Historia nazw własnych” w akademickiej pięciotomowej monografii „Historia języka ukraińskiego” (1983, s. 592—659), gdzie prześledzono Andrij NAWRODSKYJ Idea akcji społecznej „Odłożony chleb” nie jest nowa. Zarówno w Internecie, jak i w innych środkach masowego przekazu piszą o tym różnie. Chociaż w wielu krajach świata podobne akcje odbywają się stale i tam chętnie je wspierają. Oto i w Koriukiwce kilka placówek handlowych również dołączyło do akcji „Odłożony chleb”. Przy wejściu do jednego ze sklepów spożywczych „Gloria”, który znajduje się na centralnym placu, umieszczono niewielki regał, na którym wszyscy chętni mogą zostawić dowolne produkty. Je, ze swojej strony, może bezpłatnie zabrać każdy inny, kto tego potrzebuje, ale nie może kupić. Inicjator akcji, mieszkaniec Koriukiwki Anatolij, historię rozwoju imion, przezwisk i nazwisk od staroruskiej do ukraińskiej antroponimii XIV—XV, XVI—XVIII, XIX—początku XX wieku. Następnie badacz systemowo odkrył główne zasady tworzenia staroruskiego, staroukraińskiego i współczesnego toponimikonu. U podstaw badania leży strukturalna i leksykalno-semantyczna analiza pierwotnych podstaw twórczych leksyki deapelatywizowanej. Szczytowym osiągnięciem językoznawcy, wynikiem jego oddanej i nieustannej czterdziestoletniej pracy stał się fundamentalny i nowatorski słownik „Nazwiska zakarpackich Ukraińców. Słownik historyczno-etymologiczny” (2005) z wymownym epigrafem Iwana Franki z jego „Przyczynku do ukraińskiej onomastyki”, gdzie ten wybitny encyklopedysta kładzie nacisk na potrzebę zbadania „wewnętrznej treści i jądra” naszych imion i nazwisk. Właśnie do tej piekielnej pracy nad 11 500 nazwiskami zakarpackich Ukraińców, które nie są wyborem, a pełnym antroponimikonem Zakarpacia od XIII wieku do 1946 roku, zabrał się Pawło Czuczka. Część teoretyczna słownika nie jest mniej nowatorska niż rejestrowo-praktyczna. Zauważmy tylko podstawowe problemy, których rozwiązanie zaproponowano w tej pracy i bez zastosowania których niemożliwe jest dalsze leksykografowanie materiału antroponimicznego. Czyli Pawło Czuczka maksymalnie udoskonalił, a częściowo i położył fundamenty historyczno-etymologicznego leksykografowania materiału antroponimicznego w jego terytorialnym i czasowym przekroju, co przed nim nakreślono w pracach J. Redźki, M. Chudasza, R. Ostasza, I. Farion i innych. Podstawową zasadą jego antroponimicznej leksykografii jest zasada etnonarodowa. I im szerszy materiał słowiański i inny został wykorzystany, tym więcej w nim tego, co etnonarodowe! W tym kontekście naukowiec rozwiązuje problem korelacji globalnych, narodowych i regionalnych cech nazwisk Ukraińców; odkrywa podstawowe pojęcia „nazwiska Ukraińców” oraz „ukraińskie nazwiska”, z których pierwsze przeciwstawione jest pojęciu „nazwiska nie-Ukraińców” (u podstaw leży przynależność narodowa), a drugie — pojęciu „nazwiska obcojęzyczne” lub „nazwiska przejęte” (u podstaw leży zasada lingwistyczna, właściwie etymologiczna). Czyli całkiem słusznie i w sposób uzasadniony do nazwisk Ukraińców zaliczają się „wszystkie bez wyjątku nazwiska osób narodowości ukraińskiej, jeśli ich nosiciele uważają się za Ukraińców” (s. XV), natomiast do nazwisk ukraińskich należą te, które utworzono za pomocą środków i sposobów ukraińskiego słowotwórstwa od słów języka ukraińskiego, od dawnych ukraińskich zaadaptowanych zapożyczeń, od słów obcojęzycznych, ale przy użyciu ukraińskich środków słowotwórczych. W ten sposób przed nami wyłaniają się antroponimy jako etnojęzykowe identyfikatory narodu w jego historycznym rozwoju. Zasadę historyczno-etymologiczną naukowiec wyprowadza z odwołań do prac O. Superanskiej i I. Farion, zauważając, że „obiektem analizy etymologicznej nazwiska nie jest cała historia leksemu od czasu jego pojawienia się w języku, a jedynie ten odcinek w jego historii, w ciągu którego ten leksem stawał się dziedziczną nazwą własną założyciela odpowiedniego rodu, czyli fakt ustalenia tego, czym właściwie była ona 200—300 lat temu” (s. XLI). Bardzo ważne podczas etymologizowania jest stosowanie tak zwanej zasady samodzielności, która „zobowiązuje badacza do szukania wyjaśnienia etymologicznego przede wszystkim we własnych zasobach języka” (s. XLII), co najkonsekwentniej i najskuteczniej wcielał w swoich badaniach onomastycznych profesor Mychajło Chudasz, kolega Pawła Czuczki i jego współmyśliciel. Mimo to w analizie etymologicznej, jak podkreśla profesor, najważniejsze jest odpowiedzieć na pytanie, jaki naród stworzył to nazwisko, „czyje zasoby leksykalne wykorzystano, czyje środki słowotwórcze i sposoby zastosowano do jego utworzenia — własne czy obce, ogólnonarodowe czy regionalne, apelatywne czy proprialne” (s. 1). Badacz daje wyczerpującą odpowiedź na to fundamentalne pytanie, przedstawiając dogłębną analitykę około trzydziestu formantów nazwiskowych i ich funkcji. Naukowiec używa swojego indywidualnego, bardzo wymownego terminu formanty rodzicielskie (znane jako patronimiczne), które tworzyły nazewnictwo synowskie od nazw rodziców, i stwierdza największą produktywność nazwisk zakarpackich z przyrostkami -ak/ -jak /-czak: Hałuszczak, Mykulak, Hołowczak; -uk/ -juk /-czuk: Hrydżuk, Radyluk, Linywczuk; -ycz: Barnycz, Nastycz. Wśród swoistych formantów zakarpackich są -ej: Tomej, -yneć: Łazaryszyneć, -ij: Berehij. Podkreślając asemantyczność nazwisk (nie wyraża żadnego znaczenia), językoznawca akcentuje jego decydującą funkcję identyfikacyjną: swojego rodu i narodu. Właśnie poprzez analizę pomorfemową możemy określić relacje ojciec-syn, matka-syn oraz inne relacje rodzinne: Petr-ysz-yn-eć — Petr-ysz-yn — Petr-ych-a — Pe- Stało się to 10 grudnia 2016 roku w domu, w Użhorodzie. „Nic. Wszystko to wyleczy śmierć…” (Lina Kostenko). Jednak co wyleczy nas, żywych, z tej straty w ukraińskiej i światowej nauce oraz w naszym ukraińskim życiu społeczno-politycznym? Myślę, że uświadomienie sobie szczególnego znaczenia naukowego wyczynu tego CZŁOWIEKA, który przez zarośla zmiennych okupacji rodzinnego kraju i głębokiego kryzysu światopoglądowego znacznej części Ukraińców uparcie i konsekwentnie przedzierał się do ukraińskiej wolności, soborowości i niepodległości z pochodnią Języka Ukraińskiego i jego głównymi symbolami — Imieniem i Nazwiskiem. Stąd nazwa jego rozprawy doktorskiej „Antroponimia Zakarpacka” (1970). Był to naukowiec z antroponimicznymi kulami. Trafiają w niepamięć i nieświadomość. Mogą ożywić, a nawet podarować nieśmiertelność. Godna pochwały jest ocena pracy naukowej Pawła Czuczki: w 2005 roku został odznaczony orderem „Za intelektualną odwagę”. Skąd ta odwaga naukowca i obywatela?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn