Strona · s. 8strona oryginału ↗
Spowiedź kochającego syna Nad dziwną książką Ołeha Kołomijcia-Kniazenki „Narodzenie Ukrainy”
Слово Просвіти, №08 за 2020 рік
Iwan SZPYTAL W 2018 roku położył on na Ukraińskim Stole Literackim, nakrytym wielkanocnym obrusem, swoją dziwną książkę, przepełnioną przeczuciem wielkiej tajemnicy. Tą tajemnicą jest narodzenie Matki. Narodzenie Ukrainy. Jeszcze nie rozwijając nowości, już domyślałem się, jaka ona będzie. Ołeh to poeta i publicysta, proświcianin, natura piękna i jasna, czuła i wrażliwa: na Piękno, na Dźwięk, na Kolor. Jest nieskazitelnym filologiem, nienasyconym historykiem, szlachetnym wobec każdego wydarzenia, wobec każdego faktu historycznego. Urodził się na ziemi perejasławskiej, wykąpany w Alcie (Iłtycia, Łto), a po raz drugi – w Trubajle, a po raz trzeci – w Dnieprze. To jego trzy Jordany. Jego fizyczne i duchowe czyśćce. Jak mały Taras szukał słupów podpierających niebo, tak Ołeh od małych lat zaczął szukać na rodzinnej ziemi perejasławskiej śladów Skoworody i Szewczenki. Jakby ich ani deszcze nie mogły rozmyć, ani śnieżyce rozwiać. Szukał, bo jakaż to Ukraina bez Mądrości, bez ognistego Słowa Prawdy?! Oto więc Ołeh Kołomijć-Kniazenko – zwykły sobie podróżny, w torbie którego nieodzowny skarb: Biblia i „Kobziarz”, oraz skromniutka książeczka potomka dziada Tarasa i pradziada Skoworody – Wasyla Symonenki. I nic więcej. Czyż to mało? Czym więc jest Ukraina – temat, którego tak stale trzyma się Ołeh Radionowycz? Według jego filozofii Ukraina to Siła Zbawienna. Siła Ratująca. Dla każdego, kto na niej żyje, kto ją szanuje. W głąb ziemi ta Siła najgłębiej zapadła na terenach ziemi perejasławskiej. Od kiedy? Od jakich czasów? Otóż to! Bo mało kto wie, od kiedy nasza Mateczka nazywa się Ukrainą. Obecnie tak aktywnie zachęca się do narodowej niepamięci! Żywotność narodu określa się siłą i trwałością jego pamięci historycznej. Z powodów niepamięci naród znika w sypkich piaskach historii. Sama natura człowieka zobowiązuje go do strzeżenia swojej tożsamości. Ołeh Kołomijć-Kniazenko nie dopuszcza do naszego narodowego otępienia. On jest budzicielem świadomości narodowej Ukraińców. I to jest jego powołanie. W książce są trzy podstawowe rozdziały, trzy okresy czasowe życiorysu naszej Ojczyzny. Zostały one sformułowane tak: 1. „Sławny-przesławny Perejasławów gród…” Perejasławski cykl drużynniczej heroicznej pieśni obrzędowej i jej wpływ na twórczość poetów nowej doby na ziemi perejasławskiej. 2. „Z tej świętej ziemi zaczynała się moja Ukraina…” 3. „Masz i oczy, i brwi twoje, jak u mojej Ukrainy”. Obraz Ukrainy w twórczości artystycznej młodych perejasławian. Wydanie jest dedykowane 1111. rocznicy pierwszej dokumentalnej wzmianki nazwy Perejasław (907 r.) oraz 830-leciu pierwszej pisemnej wzmianki etnonimu Ukraina (1187 r.). Daty, jak widzimy, poważne. I trzeba po prostu umieć, żeby ich nie zauważyć. W Perejasławiu zauważyli. I mało kto poza Perejasławiem, choćby i w Kijowie… Tak więc. Rok 907 w historii naszej Ojczyzny został zapisany jako rok podpisania międzypaństwowej umowy ekonomiczno-wojskowej między Cesarstwem Bizantyńskim a państwem kijowskim. Zwyciężywszy w bitwie wojska bizantyńskie, legendarny kijowski książę Ołeh przybił swoją tarczę na bramach Konstantynopola, który jeszcze nasi przodkowie nazywali Carogrodem. W umowie obok stolicy Kijowa wymieniono miasta Czernihów i Perejasław. Ta data obala tę wersję powstania miasta, która szła za legendą, jakoby Perejasław został nazwany na cześć rycerza Kożumiaki-Usmoszwecia, który w pojedynku z pieczyngiem zwyciężył i tym samym „przejął sławę” od niego. Według tej kronikarskiej legendy książę Włodzimierz Wielki kazał zbudować tu nowe umocnienia. Ale przecież on kazał wzmocnić miasto, które już było wymienione we wspomnianej wyżej umowie, prawie 80 lat po tym, jak książę Ołeh „przybił tarczę”. Włodzimierz po prostu rozkazał szerzej rozbudować i umocnić Perejasław. Tak twierdził znany ukraiński historyk Wasyl Laskoronski w swojej pracy „Historia ziemi perejasławskiej od najdawniejszych czasów do połowy XIII w.”, 1897 r. Dla perejasławian bardzo drogi jest ten ład-porządek, kolejność usytuowania największych miast kijoworuskich: Kijów-Czernihów-Perejasław. To jak historyczna prawidłowość, jak norma, według której dostrzega się wielkość Perejasławia taką samą, jak i w przypadku Kijowa oraz Czernihowa… Rzeczywiście, Perejasław to miasto-twierdza, które w składzie trójjedynego państwa kijoworuskiego dziwiło świat nie tylko swoimi czynami wojennymi, ale i osiągnięciami ekonomicznymi oraz kulturalnymi. Znaczenie ziemi perejasławskiej określało się nie tylko terytorialną bezkresnością, ale i duchowymi wzlotami, które dopełniały osiągnięcia Kijowa i Czernihowa. Rzućmy okiem na Księstwo Perejasławskie tamtych czasów. W 1054 r. ziemia perejasławska ze wszystkimi posiadłościami na północy i południowym wschodzie, które ciążyły do niej, została przekazana w zarząd Wsiewołodowi Jarosławiczowi, czyli otrzymała status księstwa. Zgodnie z testamentem ojca Jarosława Mądrego Wsiewołod odziedziczył ogromne terytoria ziemskie: w „ziemi Ruskiej” – obwód perejasławski, poza jej granicami – Górne Powołże, ziemie rostowską i białoozierską, a także Posejmie kurskie. Po wydzieleniu w 1054 r. Księstwa Smoleńskiego, ono od razu, tak jak rostowsko-suzdalskie, weszło w skład eparchii perejasławskiej na prawach namiestnictwa katedry perejasławskiej. Za czasów panowania w Perejasławiu Włodzimierza Monomacha (dwukrotnie: 1073—1076, 1094—1113) także wołość nowogrodzka wchodziła w skład Księstwa Perejasławskiego. Na zaproszenie nowogrodzian panował tam syn Włodzimierza Monomacha Mścisław. „I zasiadł w Nowogrodzie 20 lat Mścisław”. Ziemia nowogrodzka dawała Perejasławowi ogromny trybut w wysokości 300 złotych grzywien, co w przeliczeniu na srebro stanowiło 3000 srebrnych grzywien. Właśnie ziemia perejasławska jako wczesnopaństwowy związek w Środkowym Naddnieprzu przez całe 200 lat, niczym bohaterska strażnica, stała na drodze inwazji koczowników z Dzikich Pól na ziemie południoworuskie, zapewniając stabilność polityczną oraz postęp w życiu ekonomicznym i kulturalnym nie tylko całej Rusi, ale i całej Europie Wschodniej (według M. Korinnego). Oto więc i pierwsza wzmianka nazwy naszej Ojczyzny-Rusi – Ukraina w Latopisie Hipackim pod rokiem 1187 jest związana z wydarzeniami, które działy się na ziemiach Księstwa Perejasławskiego. W tym roku zmarł książę perejasławski Włodzimierz Hlebowicz, silny dowódca i budowniczy. „I płakali po nim wszyscy perejasławianie, za nim bowiem cała Ukraina ciężko rozpaczała” („postona”). Z należnym szacunkiem pisał o nim autor „Słowa o wyprawie Igora”:
W Rzymach krzyk pod szablami połowieckimi, A Włodzimierz w ranach — żal i tęsknota syna Hleba. Narodziny Ukrainy, zaznacza O. Kołomijec-Kniazenko, nie były podobne do idyllicznych legendarnych obrazów, takich jak „Narodziny Wenus z morskiej piany” Sandro Botticellego czy „Porwanie Europy” Eugène’a Delacroix, albo obraz włoskiego malarza Giovanniego Battisty Tiepola, który alegorycznie przedstawił Europę wśród morskich fal jadącą na byku… Nie, — Ukraina powstawała stopniowo i miała nawet nie jedno imię. Najbardziej znane w czasach przedchrześcijańskich oraz w epoce książęcej to jednak „Ruś”, a także „państwo kijowskie”. Powiedziałem: Ołeh to nienaganny filolog i nienasycony historyk. I jedno, i drugie jest sprawiedliwe. Jak subtelnie wyłapuje on zmianę znaczenia słowa poprzez przeniesienie akcentu z jednej sylaby na drugą. Rzeczywiście, jak brzmiało miasto: Perejasław czy Perejasław? Początkowo akcent padał na ostatnią sylabę (w imieniu męskim, a w żeńskim — na przedostatnią), tak jak w innych imionach tego szeregu. Ale później imię nieco się przekształciło i zaczęło brzmieć Perejasław, czyli akcent przeniósł się o jedną sylabę bliżej środka słowa. Dlaczego? Trudno powiedzieć. Być może również dzięki legendzie „przekazania sławy”? I już później w języku ludowym słowo brzmiało właśnie tak. Tak brzmiało ono w utworach Tarasa Szewczenki, i u innych pisarzy, i w pieśniach… Chociaż zdarzały się wyjątki. Na przykład, w jednej z pieśni historycznych — już w późniejszej, kozackiej, o zwycięstwie Tarasa Triasyły w 1630 roku brzmiało to tak: Uciekał pan Koniecpolski spod Perejasławia, i zgubił, uciekając, hetmańską buławę. Jechał kozak, widzi — leży buława w chwastach. Oto ci i Perejasław, jasny mości panie!.. Jeśli chodzi o studia historyczne Ołeha Kołomijca-Kniazenki, to i tutaj pragnie on zajrzeć w najgłębsze historyczne szczeliny, w które tylko jest w stanie wniknąć ludzka wiedza. Doszukując się korzeni praukraińskiego etnosu, przebijając się do źródeł, do historycznych głębi, w których zalega etnonim Ukraina, autor tej niezwykłej książki zestawia wnioski naukowe dziesiątek najbardziej autorytatywnych badaczy przeszłości. I w ten sposób daje czytelnikowi powód do uczestnictwa w poszukiwaniu ziarna tego, co najbardziej racjonalne. Badacz gęsto otacza się wiedzą encyklopedyczną, starając się w niej nie utonąć, zwrócić uwagę czytelnika na to, co najważniejsze. Każdy rozdział książki jest jakby przybrany niewiędnącą zielenią: starodawnych pieśni, utworami współczesnych poetów oraz malarstwem najbardziej utalentowanych młodych perejasławian. W dziecięcych utworach piękno artystyczne organicznie łączy się z wysokim i czystym światem dziecięcego myślenia, szlachetnych dążeń. Jaka ona jest piękna, nasza Ukraina, w bezgranicznej dziecięcej szczerości i oddaniu! Jak dobrze robi się na duszy od uświadomienia sobie tego, że Świat Piękna jest niewyczerpany. I on nie jest gdzieś tam, a w nas samych, w naszym Ojczystym Kraju.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
