Strona · s. 9strona oryginału ↗
Kronika oporu i odrodzenia Czytając „Światło ludzi” Wasyla Owsijenki
Слово Просвіти, №08 за 2020 рік
Kuźma MATWIJUK, były więzień polityczny, wieś Pyrihiwci, obwód chmielnicki. Żyjemy w zbyt dynamicznym, ulotnym i skondensowanym czasie. Wydarzenia, które działy się na naszych oczach zaledwie 5 lat temu, dzisiaj niektórzy „analitycy” przedstawiają w sposób ewidentnie zniekształcony, sfałszowany, zakłamany i przekłamany. Na naszych oczach i z naszym udziałem odbywała się Rewolucja Godności, a dzisiaj czytamy i słyszymy, że na Majdanie nie było naszego narodu — byli tam bezdomni i amerykańscy prowokatorzy… A znamienne wydarzenia naszej najnowszej historii, takie jak wydarzenia odrodzenia narodowego (epoka szestdziesiatnykiw), okres oporu wobec rosyjskiego reżimu, walka o niepodległość i dramatyczny okres kształtowania się odnowionej ukraińskiej państwowości. Wraz z tym coraz bardziej rozszerza się pole działalności i możliwości fałszerzy. Dlatego udokumentowanie, utrwalenie naszej prawdziwej historii w wydarzeniach i nazwiskach wykonawców jest niezwykle ważne i konieczne. Wielki pokład (kawał) tej ogólnonarodowej pracy wykonał Wasyl Owsijenko — filolog z zawodu, naoczny świadek i uczestnik znaczących wydarzeń. Kronika tego okresu została opisana w jego dwutomowej książce „Światło ludzi”. Ludzie, którzy oddali swoją duszę i ciało sprawie odrodzenia Ukrainy, są spersonalizowani, z wiarygodnością opisana jest ich walka. Jak tylko ktoś z uczestników ruchu odrodzenia narodowego stawał się dostępny (wychodził z obozów lub szpitali psychiatrycznych), Wasyl docierał do niego i prosił, by na świeżą pamięć opowiedział wszystko: o sobie, swojej działalności społecznej, odbywaniu kary… Wykonano ogromną pod względem objętości pracę. Tysiące kilometrów przejechał W. Owsijenko, dziesiątki kilometrów przeszedł, aby spotkać się z tymi znaczącymi osobistościami i zapisać ich wspomnienia. Mamy setki metrów taśmy magnetofonowej z nagraniami wspomnień uczestników i naocznych świadków wydarzeń historycznych oraz wiele godzin takich nagrań na dyktafonie… W swojej pierwszej książce W. Owsijenko zachował dla nas i przyszłych pokoleń Wasyla Stusa, Ołeksę Tychego, Jurija Łytwyna, Oksanę Meszko. Ci ludzie to grunt, podstawa naszego ducha narodowego, nasza duma narodowa i nasza motywacja do dalszej pracy i walki o ukraińską ideę narodową. Po przeczytaniu wspomnień W. Owsijenki umacnia się wiara we własny naród, umacnia się to, co powiedział Mykoła Winhranowski: „Nie, tego narodu z krwi i ziemi / Nie oddam nikomu i za nic!”. Następnym krokiem powinno być wprowadzenie do programów szkolnych nauki o życiu, twórczości i walce tych ludzi. W. Owsijenko powiedział tak: „Na nich, jak na żelaznych słupach, trzymało się — i nie zawaliło! — nasze duchowe niebo, nawet w najczarniejszych czasach niszczenia nas jako narodu. Ci ludzie to nasi narodowi święci”. I o O. Tychym: „Jestem filologiem, za Słowo byłem trzykrotnie karany, więc znam cenę Słowa. Zatem świadczę: to był człowiek bliski ideału, gdzie zaczyna się świętość”. Wasyl często powtarzał: „Z czasem historia to nie to, co było, a to, o czym napisano”. A już kiedy zapisywał czyjeś świadectwa, to skrupulatnie pilnował, aby opowiadający czegoś nie pomylił i nie przesadził, a opowiedział dokładnie tak, jak było. „Zapisane (utrwalone) musi być od tego, kto widział lub robił… Bo później wezmą się za to ci, którzy nie widzieli i nie robili, i napiszą o tamtych czasach tak, jak im będzie trzeba…” — mówił W. Owsijenko. Nie potrzebujemy mitów, które pomagałyby integrować naród ukraiński w silny, monolityczny naród. Mamy taką historię (przeszłą i najnowszą, która się tworzy), która jest wspanialsza niż życzliwe, patriotyczne mity. Naród ukraiński pozbawiano jego historii. Ją albo wymazywano (morderstwa kobziarzy, palenie bibliotek), albo fałszowano (proszę wziąć wszystkie oficjalne podręczniki do historii z czasów ZSRR lub współczesne „prace” „doktora nauk historycznych” Janewskiego D.). Charakterystyczną cechą wspomnień Wasyla Owsijenki jest brak subiektywnych korekt zapisanego tekstu, niezwykle delikatny stosunek do słowa i myśli rozmówcy. Twierdzę tak, ponieważ znałem niektórych z tych ludzi, rozmawiałem z nimi pod koniec lat 60. i na początku lat 70. (I. Switłyczny, J. Swerstiuk, J. Proniuk, L. Pluszcz, O. Meszko). A z trzema Wasylami (Stusem, Lisowym, Owsijenką) przyszło mi przebywać razem w mordowskim obozie koncentracyjnym — ŻH 385/19. Wspomnienia są prawdziwe i wiarygodne, bez przesady czy patosu. I mają niezwykle dużą nasycenie informacyjne. Wymagający wobec prawdy J. Swerstiuk tak ocenia pracę W. Owsijenki: „Jego pióru należą się wyjątkowo wartościowe pod względem dokumentalnym i literackim wspomnienia — szkice o Wasylu Stusie, Oksanie Meszko, Juriju Łytwynie i innych więźniach sumienia”. Dodałbym, że W. Owsijenko dokonał czynu obywatelskiego. Dzięki tej pracy nie da się już przemilczeć czy sfałszować okresu odrodzenia narodowego końca lat 60. XX w. i początku XXI w. Drugą książkę W. Owsijenki „Światło ludzi”, pomimo jej wartości informacyjnej, nazwałbym wzorcem postrzegania i rozumienia naszej historii, naszej sprawy narodowej własnymi oczami i bez cudzych okularów. Dzisiaj jesteśmy świadkami tego, że spełniła się przepowiednia W. Stusa: Jeszcze kilka lat — i zerwie się więź / Drut kolczasty wejdzie w sny dziewczęce. Iwan MAŁYTA, pisarz, zasłużony dziennikarz Ukrainy, Kijów. Pojawiał się w moim życiu epizodycznie. Więc kiedy usłyszałem o uwięzionym Walentynie Morozie-obrońcy praw człowieka, bardzo się zdziwiłem. Czyżby to on, radiodziennikarz, rozważny i ostrożny poeta? Ależ nie, to nie był sobowtór, a lwowski dysydent, autor ostrych pamfletów politycznych. Po raz pierwszy zobaczyłem tego poetę w redakcji gazety zakładowej Politechniki Odeskiej, na której studiowałem. Na spotkanie kółka literackiego zaprosił go Ołeksandr Riznykiw, pracownik tejże gazetki. Walentyn Łeonidowycz siedział obok. Przeczytawszy coś ze swojego dorobku poetyckiego, jeszcze przed zakończeniem dyskusji o wierszach pospieszył do radia. Podając mi rękę, zapytał, skąd pochodzę. — Z winnickiego. Ze wsi. — Domyśliłem się, że jesteś naszym chłopakiem, kiedy usłyszałem twój wiersz o ukraińskiej pieśni. Wpadnij przy okazji do mnie, do radia obwodowego. Ale taka okazja nadarzyła się dopiero latem. Studencki hufiec przygotowywał „desant” na Krym, na budowę Kanału Północnokrymskiego (w rzeczywistości urządzaliśmy przyległą autostradę). Poinformowano, że na półwysep dotrzemy statkiem, co wprowadziło pewną romantyczność. Żyłem i uczyłem się wyłącznie za stypendium. Dlatego od razu zgłosiłem się na listę ochotników z politechniki. — Spędzę wakacje na budowie kanału — poinformowałem Walentyna Moroza i naiwnie przyznałem się do prawdziwego celu. — Może zarobię chociaż na spodnie, jeśli nie na garnitur.
Niestety, wciąż aktualne pozostają słowa niemieckiego poety Brechta: „Wciąż płodne jest łono gada”. Dlatego młodzieży trzeba pokazywać na żywych przykładach, że rosyjski reżim totalitarny jest straszny. W swojej drugiej książce W. Owsijenko przytacza taki „przykład”: za krytyczne wypowiedzi Mychajło Jakubowski, uczeń-prymus z obwodu żytomierskiego, zostaje zamknięty w Kijowskim Obwodowym Szpitalu Psychiatrycznym. Tam lekarka Żanna Korecka fabrykuje diagnozę: schizofrenia. W objawach choroby (symptomach) radziecki psychiatra pisze: „Od dziecięcych lat zaczął czytać literaturę filozoficzną”. Ponadto W. Owsijenko wykonał codzienną, nie do końca przyjemną pracę — zmył muł z prawdy, który powstał staraniem KGB. Zrobił to, analizując działania Mykoły Chołodnego — niejednoznacznej i kontrowersyjnej postaci w ukraińskim ruchu odrodzenia. Wasyl zdążył to zrobić jeszcze za życia tych ludzi, których ten „muł” bezpośrednio dotyczył, w szczególności Wołodymyra Zabasztanśkiego. W. Owsijenko zrobił to delikatnie i bezkompromisowo, nie ustępując „esbeckiej prawdzie”. O Mykole Chołodnym pisze bez złości i nienawiści, ze współczuciem dla niego jako ofiary KGB. Jeśli ktoś kiedyś będzie pisał o Mykole Chołodnym, to przed nim musi leżeć krótki szkic W. Owsijenki „Ukraińską obłgał Golgotę”. Kończąc przegląd dwóch książek Wasyla Owsijenki „Światło ludzi”, zwrócę się do obecnie żyjących słowami T. Szewczenki: „Tak i wy przeczytajcie! Żeby nie sennym śniły się Wysokie mogiły Przed waszymi oczami, Żebyście wypytali Męczenników kogo, kiedy, Za co krzyżowali”. — Jakie trafne wersy o naszym języku! — podszedłem do przyjaciela, który czegoś szukał w Internecie. Zazwyczaj do swojego Słownika rdzennego. — W „Literackiej Ukrainie” opublikowałem był artykuł o tym, że toponimy naszych osad, w odróżnieniu od rosyjskich, powinny mieć końcówkę E: Hłobyne, Riwne, Koblewe… — A nie MukaczewO, BerehowO, jak tego pragną niektórzy Rusini z Zakarpacia — poparł gospodarz. Doczytawszy zbiór, znów odciągam przyjaciela od rdzennych badań języka. — Znalazłem u Moroza wiersz z dedykacją dla literaturoznawcy Hryhorija Złenki, z którym pracowałem w wydawnictwie „Majak”. Ze wszystkich narodów, które żyły na świecie, Tylko my sobie niesławy przysporzyliśmy. O nas przyszli będą mówić: „To u nich zdychały z głodu orły”. — Słuszny wyrzut wobec społeczeństwa, w którym brakuje Prometeuszów, zdolnych do poświęcenia — zgodził się Ołeksij i smutno dodał: — To był prawdziwy poeta-patriota. Niehałaśliwy, ale oddany ukraińskiej sprawie. Któremu można było wierzyć jeszcze w tej podstępnej epoce, z której wyszliśmy. Z dorobku poetyckiego W. Moroza zachował się u mnie jego zbiór „Drzewo na horyzoncie” (1969). I autor zawsze jawi mi się w przyjemnych wspomnieniach o młodości na krajobrazach odeskich brzegów. „Życie jest krótkie. Pospieszcie się czynić dobro” — radził Ołeksandr Dowżenko. Ja tylko dodam, że trzeba dziękować także nosicielom dobra. Choćby we wspomnieniach o nich. I wyróżniać wdzięcznością tych pisarzy, którzy tworzyli bez deficytu prawdy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
