Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Artystyczny protuberant: unikalność postrzegania świata i twórczości Marii Prymaczenko w pamięci Romany Kobalczynskiej

Слово Просвіти, №08 за 2020 рік

Iwan KOBALCZYNSKI Dowody na to, że Romana od dawna interesowała się twórczością M. Prymaczenko, znalazłem wśród jej spuścizny naukowo-publicystycznej (już po sformowaniu głównego tekstu „Artystycznego protuberanta”) w zbiorze starych gazet wśród materiałów jeszcze z czasów jej pracy we Lwowie (do maja 1973 roku) i w jednej publikacji o malarce z 1987 roku. Najstarsza publikacja „W dziwnym barwoświecie Marii Prymaczenko” (gazeta „Mołoda hwardija”, 1 września 1968 rok, nr 174) należy do Mychajła Słaboszpyckiego. Jej treść, choćby szkicowo, po prostu poraża poziomem, wyrazistością i kompleksowością sformułowania już w tamtych odległych czasach ogólnego podejścia do oceny i możliwych kierunków badania twórczości wielkiej malarki. Autor rozpoczyna rozważania nad zjawiskiem artystycznym „twórczość Marii Prymaczenko” od uogólnionej oceny: „Zazdroszczą jej najbardziej zdesperowani moderniści, którzy pragną dokonać przewrotu w sztuce i uważają, że ratunkiem dla sztuki przed powtórzeniami jest dziś maksymalne »włączenie« podświadomości w proces twórczy!”. Zaznaczając, że „...Maria Prymaczenko nie otrzymała jakiegoś określonego systemu wiedzy z historii sztuki, ... nie była gruntownie zaznajomiona z koncepcjami i założeniami wybitnych artystów”, M. Słaboszpycki podkreśla: „Twórcy ludowi, rzemieślnicy ludowi byli we wszystkich czasach i u wszystkich narodów. Tacy artyści mają niezwykle rozwiniętą wyobraźnię. I ona, niby konstruktor, odtwarza w ogólnych zarysach to, co otrzymała z pamięci, a najbardziej dominują odtworzone wrażenia, które zostały przeżyte wtedy”. Wygląda na to, że to stwierdzenie autora niby dzieli proces twórczy takich artystów na dwa składniki — twórczo-„technologiczny” i twórczo-artystyczny. Ilustracją tej tezy, dzięki niedoskonałości technologii druku gazet w tamtych czasach, mogą służyć czarno-białe fotografie trzech dzieł M. Prymaczenko, dodane do tekstu: filigranowość ich obrazów „w ogólnych zarysach” przypomina raczej grafikę lub cyzelowanie. Twórczo-artystycznej wykwintności „barwoświata” jednego z tych dzieł („Paw”, 1937 rok w albumie z 1989 roku, gdzie nazywany jest „Fantastycznym ptakiem”) trudno z czymkolwiek porównać. Według M. Słaboszpyckiego główną cechą twórczości M. Prymaczenko jako artystki narodowej „...jest jasność, słoneczność nastrojów, które porażają przy spotkaniu z jej obrazami”. Ta cecha jej twórczości została bardziej uogólniona przez N. Welihocką w podsumowaniu do wspomnianego albumu: „Czasami dzieła Prymaczenko dosłownie oszałamiają widza jakąś czarodziejską atrakcyjnością barw... Tworzą one jakiś szczególny nastrój »kolorowej« przestrzeni. Trzeba przyznać, że estetyczny wpływ dzieł Prymaczenko zależy od nieuchwytnych niuansów, które prawie nie podlegają ani analizie naukowej, ani opisowi” (podkreślenie I. K.). Zatem M. Prymaczenko jakoś po swojemu, po prymaczenkowsku, „widziała” nie tylko świat, ale też odbierała i „transmituje” nam swoim „barwoświatem” „czarodziejską atrakcyjność barw”! M. Słaboszpycki przytacza niezwykle ciekawy fakt, opisując próbę ekipy filmowej studia telewizyjnego przeprowadzenia eksperymentu estetyczno-psychologicznego, którego celem było wyjaśnienie osobliwości postrzegania przez M. Prymaczenko światła, kolorów, ich pochłaniania i odbijania przez przyrodę, powietrze: „Obecnie ekipa filmowa studia telewizyjnego... pracuje nad filmem o ludowej artystce (chodzi o film dokumentalny »Stwórz swoje słońce«, 1968 rok. — I. K.). Wołodymyr Sawieljew (reżyser filmu. — I. K.) przywiózł do wsi kilka monografii z reprodukcjami Picassa, Légera, van Gogha. Ciekawe komentarze na ten temat wygłasza Maria Prymaczenko, oglądając je. Oto na przykład niektóre (niestety! — I. K.) z nich: »Kulturalnie zrobione, ale słońca nie ma w obrazie«, »A tutaj barwy jakieś wyblakłe«. — Mario Ołeksandriwno, proszę spojrzeć... oto ta, ... tutaj bardzo jaskrawe tony... Ona uważnie ogląda reprodukcję, a potem mówi: — Czyż nie widać, że tutaj brudne barwy, i proszę się przyjrzeć: na obrazie jakieś trujące powietrze i niebo wyblakłe... (!? I. K.). To już są estetyczne założenia M. Prymaczenko. Właśnie z nich wynika swoiste kryterium w ocenie dzieł”. Niestety, znowu, jak przy rozszyfrowywaniu zapisów rozmowy z Romaną, unikalne informacje udaje się wyjaśnić niepełnofragmentarycznie, ale i one są ważne dla sformułowania, choćby w jakichś konturowych granicach „estetycznych założeń” M. Prymaczenko, jej „barwoświata” i „kolorowej przestrzeni”, artystycznych „nieuchwytnych niuansów” — jako odrębnych tez do hipotezy o tym „artystycznym wyjątku w światowej kulturze”. Prawie we wszystkich publikacjach o M. Prymaczenko podkreśla się unikalność jej artystycznej wyobraźni, intuicji, tworzenia we śnie, o prawdziwym „domu czarodziejki” (według N. Welihockiej). I w tym przypadku dostępna jest fragmentaryczna informacja o osobliwości jej podświadomości, „schematach” dostępu do „domu czarodziejki”. W przedmowie do albumu z 1989 roku N. Welihocka twierdzi: „Dzieła Prymaczenko rodzą się także z czasami nieoczekiwanych skojarzeń” (?! I. K.): „Patrzę na podłogę — widzę, to zwierzę, a to człowiek na koniu”, — powiedziała kiedyś Maria Prymaczenko w swojej jeszcze starej chacie z glinianą podłogą”. Ostatnie słowa o miejscu tej rozmowy przytaczam, aby podkreślić to wrażenie, jakie wywarły na N. Welihockiej, ich wielkie prawdopodobieństwo, że zapamiętały się nawet takie szczegóły. Zadajmy sobie pytanie: czy możliwe jest tylko środkami literaturoznawczymi wyjaśnić naturę wspomnianej wyżej zdolności podświadomości (?!) M. Prymaczenko do „wygenerowania” całościowej fabuły, „zaprojektowania” jej na podłogę i odebrania „obrazu” już na poziomie świadomości? Czy może mowa powinna być o czysto wewnętrznych procesach, szczególnych związkach asocjacyjnych między podświadomością a świadomością jako unikalnej osobliwości psychologii M. Prymaczenko? Tym bardziej, że „Naukowcy badają także rodzaj snu, który kiedyś uważano za mit: świadome śnienie, czyli śnienie w stanie świadomości. Brzmi to jak sprzeczność w terminach, ale takie zjawisko zostało potwierdzone wynikami skanowania mózgu. W świadomym śnieniu człowiek wie, że śni, i może świadomie kierować jego kierunkiem. Nauka zaczęła eksperymentować ze świadomym śnieniem dopiero niedawno, jednak zjawisko to jest wspominane w źródłach, które mają już wiele stuleci. Na przykład w buddyzmie są książki, w których mowa o świadomych śniących i o tym, jak samemu nauczyć się stać takimi. Przez stulecia kilka osób w Europie dokładnie opisało swoje świadome sny” (Michio Kaku „Przyszłość umysłu”, Litopys, Lwów, 2017, str. 209—210). Tymi pytaniami-twierdzeniami nie próbuję wskazać jakiejś „technologii” tego zjawiska — podkreślam tylko jego niezwykłą złożoność. Klucz do sformułowania choćby jakichś podejść do jego badania, jako osobliwości twórczości M. Prymaczenko, mogłyby dać utrwalone na jej obrazach kompozycje, obrazy fantastycznych zwierząt i ptaków, zrodzone zarówno we śnie, jak i przy „włączeniu podświadomości” w stanie świadomym, ponieważ „związki jej twórczości z gałęziami drzewa genealogicznego najstarszej sztuki są niezaprzeczalne” i sięgają „czasów paleolitu” (według N. Welihockiej). Taką informacją mogą dysponować jeszcze żyjący uczniowie Marii i Fedora Prymaczenków, trzecie pokolenie jej rodziny, może ona być obecna także w półlegendarnych opowieściach ziomków malarki o jej twórczości. M. Słaboszpycki w przytoczonym artykule zaznacza: „...Na ideę, którą Prymaczenko przenosi na obraz, u niej często powstają wariacje pieśniowe. Chyba byłoby ciekawie zapisać pieśni w książce reprodukcji z jej obrazów. Byłby to prezent, ... i dla specjalistów z psychologii sztuki (podkreślenie I. K.), którzy mieliby możliwość prześledzić narodziny i rozwój idei. Tym bardziej, że według słów samej M. Prymaczenko, niemałą liczbę obrazów dla płócien czerpie ona ze swoich snów” (podkreślenie I. K.). Niespodziewanie ciekawe świadectwa o M. Prymaczenko, skali jej osobowości, przejawionej w warunkach czarnobylskiej katastrofy wszechświatowej, poświadcza artykuł „Matka jak mewa” („Trybuna Praci”, organ Iwankowskiego Komitetu Rejonowego Partii i Rady Rejonowej, 28 marca 1987 roku nr 38). Autorka T. Kyzja, studentka wydziału dziennikarstwa KDU, ciekawie i wyczerpująco przedstawia problemy bytowe i osiągnięcia artystyczne rodziny Prymaczenków w tych kilku miesiącach po Czarnobylu, podkreślając serdeczność i gościnność atmosfery w ich domu, przytacza poszczególne szkice na temat obrazów matki i syna. W szczególności o obrazie „Mewa-matka” M. Prymaczenko, którego nazwa jest współbrzmiąca z tytułem artykułu. W przedstawionym materiale znajdujemy dodatkowe świadectwa nieustępliwego pragnienia malarki w warunkach katastrofy, przejawiającej miłość i dobroć wobec ludzi, nie tylko „malować-malować-malować”, o czym wspomniano wyżej, ale i aktywnie działać — pomagając swoją sztuką, swoją wiarą, współczuciem, aktywnymi działaniami „geologom, górnikom, lotnikom, lekarzom, budowniczym, kierowcom. Wszystkim dobrym ludziom, którzy teraz nie są w domu” (a w piekle Czarnobyla. — I.K.). Świadczy syn Fedir Wasylowycz: „Drugiego dnia po awarii na AES powiedziała mi: „Będziemy i my, Fediu, pomagać walczyć z nieszczęściem tym, którzy pracują w Czarnobylu. Czym będziemy mogli”. „A mogła ludowa artystka wiele, — świadczy T. Kyzja, — sześćdziesiąt obrazów namalowała w tym czasie, który upłynął od tej, piołunem przyprószonej, kwietniowej nocy ubiegłego roku… Dziwacznymi obrazami wściekłych zwierząt, dobrych pawi, bajkowych ptaków, kwiatami pragnie przekazać współczucie, … zobrazować swoją wiarę (podkreślenie moje. — I. K.) i wiarę współmieszkańców w to, że nieszczęście minie. I żeby rozwiać ich niepokój, nie dopuścić do paniki w ciężkiej godzinie, nakazała synowi, wnukom oraz Kati Juszczenko (była uczennica M. Prymaczenko, a w momencie katastrofy — kierowniczka klubu w Bołotni. — I. K.) wywiesić wszystkie te obrazy w Dzień Zwycięstwa — 9 maja (1987 r. — I. K.) — na ulicy przy bramie każdego domu. Tak i stała się cała wieś wtedy uczestnikiem wystawy i obrazów, i ludzkiego optymizmu, zrodzonych z duchowej, mentalnej wielkości Wielkiej Marii Prymaczenko.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn