Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Matka wypatrywała syna. Poświęcam pamięci Mykoły Ocuna

Слово Просвіти, №08 за 2020 рік

Mychajło SOPIWNYK. Dwudziestego dziewiątego stycznia tego roku, już po raz trzydziesty pierwszy, odbył się uroczysty pochód, modlitwa pamięci oraz wiec dla uczczenia heroicznego czynu bohaterów spod Krut na Askoldowej Mogiłce w Kijowie, zainicjowane jeszcze za czasów sowieckich w 1969 roku przez towarzystwo „Proświta”. W tym roku, jak nigdy wcześniej, pogoda nie sprzyjała licznej frekwencji. Padał mokry śnieg, od Dniepru wiało chłodem, lecz uroczystość sił demokratycznych Kijowa, do której dołączyli licealiści Wojskowego Liceum im. I. Bohuna, ukraińskie kozactwo, uczniowie oraz wojskowa orkiestra dęta, odbyła się z patriotycznym uniesieniem. Gdy przyglądałem się temu wydarzeniu, przenikały mnie smutne myśli i rozległe rozważania, że właśnie tak (wiedząc z różnych druków i wspomnień uczestników bitwy pod Krutami), w tak samo pochmurny dzień (była odwilż) prawie 600 młodzieńców znajdowało się na linii obronnej pod Krutami: 4 sotnie młodzieńców-kursantów Pierwszej Ukraińskiej Szkoły Młodzieżowej im. Bohdana Chmielnickiego na czele z sotnikiem Owerkijem Honczarenką, sotnia studenckiego Kurenia Siczy ze starszyną Omelczenką — studentem Ukraińskiego Uniwersytetu Narodowego w Kijowie oraz czota kozaków. Leżeli na mokrej, zmarzniętej ziemi w okopach wykopanych dzień wcześniej i zdrętwiałymi palcami przeładowywali karabiny. Bitwa trwała cały dzień i obrońcom udało się powstrzymać bolszewickich najeźdźców, odeprzeć ich wielokrotne ataki, a nawet w walce wręcz odrzucić ich z powrotem. To więcej niż wyczyn. W tym boju poległa około połowa stanu osobowego. Zaczynało się już ściemniać, a sotnik O. Honczarenko, aby ratować żywych, rozkazał opuścić pole bitwy i wycofywać się do pociągu, który stał w bezpiecznej odległości od stacji Kruty. Odjazd pociągu opóźniał się z powodu braku czoty sotni studenckiej. Ta grupa 32 siczoowców już w zupełnej ciemności, nie widząc pociągu, który odjechał na bezpieczną odległość 2 km od stacji Kruty, poszła w stronę świateł stacyjnych, nie wiedząc, że stację zajęli już bolszewicy. Zostali wzięci do niewoli przez rozwścieczonych zbirów żandarma M. Murawjowa. Jedynie czwórce cudem udało się uratować, a dwudziestu ośmiu siczoowców przyjęło męczeńską śmierć. Znęcano się nad nimi, całą noc torturowano, kłuto bagnetami, a rano wszystkich rozstrzelano. Miejscowi wieśniacy opowiadali, że chłopcy przed rozstrzelaniem śpiewali „Jeszcze nie umarła Ukraina” i wskazali miejsce ich pochówku. A w marcu 1918 roku, kiedy bolszewików wygnano, ciała tych bohaterów-męczenników przewieziono do Kijowa i pochowano ponownie na Askoldowej Mogiłce. Przypomniałem sobie, że taki sam gorzki los spotkał czotę 24 kozaków, którzy wycofywali się na Kijów po bitwie pod Krutami. Był to oddział, który wycofywał się spod Konotopu i przyłączył do obrońców Krut. Był usytuowany w linii obronnej jako ostatni za sotnią studencką. Bolszewicy przekroczyli już linię kolejową, a kozacy poszli pieszo przez wieś Semypołky lasem i dotarli do wsi Litky, gdzie przenocowali, rozchodząc się po chatach po trzech-czterech. 31 stycznia 1918 roku rano bolszewicka wataha znienacka napadła na wieś z lasu. Tego dnia szalał silny mróz, a w Litkach wrzała zacięta bitwa, w której starły się nierówne siły: czota kozaków armii Ukraińskiej Republiki Ludowej i ponad dwie setki bolszewickich ordyńców, katów i grabieżców ukraińskich wieśniaków. Oto jak opisuje tę bitwę Wołodymyr Czepur — dziennikarz, mieszkaniec wsi Litky: „Żołnierze petlurowcy stawiali uparty opór, ale siły były nierówne. Trzeba było się wycofać. Na polu bitwy pozostał 21 poległy ukraiński kozak. Miejscowy dziadek zaprzągł swoje woły, na saniach objechał całą wieś i pozbierał zabitych. Wieś płonęła i ludzie nie szli na pogrzeby — chronili swoje domostwa. Dziadek dostarczył poległych żołnierzy do Darnycy (to przedmieście wsi Litky), gdzie ich pochowano. Tak powstała kozacka mogiła w Litkach. Miejscowa władza robiła wszystko, aby wybić z pamięci współmieszkańców wspomnienia o bitwie o Litky, o poległych kozakach. Ale to jej się nie udało. Minęło ponad 10 lat. I nagle, podczas dzikiej kolektywizacji, w noc wielkanocną, na kozackiej mogile pojawił się drewniany krzyż. Nieznany śmiałek nożem na krzyżu wyciął napis: „Tutaj pochowani ukraińscy kozacy URL, bestialsko zamęczeni przez bolszewików”. Wieś jakby ożyła, a władza nakazała zniszczyć krzyż natychmiast. Lecz po tygodniu krzyż znów się pojawił. I wtedy rozwścieczona władza nakazała zniszczyć i krzyż, i mogiłę”. A oto jak opowiedział świadek tamtych odległych wydarzeń, więzień polityczny, ukraiński patriota, mieszkaniec wsi Litky Stepan Puczok w swojej książce „Zahrawa nad Litkamy”: „Przed bitwą we wsi po chatach stali petlurowscy żołnierze. W naszej chacie na kwaterze przebywało czterech chłopców. Byli to dzielni młodzi patrioci. Brali udział w bitwie. A kiedy bitwa ucichła i matka dowiedziała się, że dziadek-sąsiad wołami zwozi na przedmieście poległych żołnierzy, powiedziała: „Synku, biegnij prędko na Darnycę i zobacz, czy nie ma wśród poległych naszych chłopców”. Dziesięcioletni uczeń Stepanko, nie zważając na mróz, z całych sił popędził na przedmieście do mogiły. Przybiegł jednym z pierwszych i stał się świadkiem dzikiej sceny... Bolszewicy wzięli do niewoli trzech kozaków. Powiązali im ręce i wyprowadzili na drogę. Znaleźli się jeźdźcy, którzy w pędzie swoimi szablami porąbano kozackie głowy. Dziką rozprawę nad jeńcami widział także Stepan Oberemenko. To właśnie później dało mu moralne prawo napisać na krzyżu słowa: „bestialsko zamęczeni przez bolszewików”. I nagle rozpadło się potężne imperium zła. Patrioci z Litek postanowili natychmiast odrodzić kozacką mogiłę. Za tę sprawę wzięli się mieszkańcy wsi Wasyl i Lidia Szustowie, Wiktor Muzyczenko, Mykoła Własenko, Ołeksandr Omelczuk, Mykoła Sadowyj... Z pomocą przyszła im niemal cała okolica. Entuzjaści zgodnie z kozackim zwyczajem usypali kurhan i ustawili metalowy krzyż, który przewiązali wyhaftowanym ukraińskim ręcznikiem. 26 maja 1996 roku, w ciepły, pogodny dzień, mieszkańcy Litek po raz pierwszy oddali hołd i cześć bohaterom. Drugie odnowienie mogiły bohaterów-kozaków odbyło się 15 stycznia 2001 roku. Podsypano mogiłę-kurhan, na której ustawiono już granitowy kozacki krzyż. Zbliżała się data 90-lecia heroicznej walki ukraińskiej młodzieży pod Krutami. Rada wiejska w Litkach na czele z przewodniczącą Lidią Pinczuk podjęła się szlachetnego dzieła odnowienia kozackiej mogiły, godnej heroicznego czynu żołnierzy-kozaków, którzy oddali swoje życie za niepodległą Soborną Ukrainę w styczniu 1918 roku w walce z bolszewickimi okupantami we wsi Litki. Siłami miejscowych rzemieślników-mistrzów przesypano i powiększono sam kurhan, uporządkowano teren wokół mogiły. Na szczycie kurhanu ustawiono kozacki krzyż. Dla przygotowania i godnego uczczenia 90-lecia heroicznej walki w Litkach — drugich Krutach, jak nazywa się je w narodzie, utworzono komitet organizacyjny, którego przewodniczącym wybrano Generalnego Bunczucznego Międzynarodowego Stowarzyszenia „Kozactwo”, znanego w Kijowie proświcianina i działacza społecznego Mykołę Petrowycza Ocuna. Weszli do niego przedstawiciele obwodowej administracji państwowej, browarskiej rejonowej administracji państwowej, a także organizacji społecznych z Kijowa. Aby sprawa posuwała się szybciej, M. Ocun zwrócił się przez przewodniczącą Obwodowej Administracji Państwowej panią Ulianczenko do żony prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki, pani Kateryny. Jej matka była bowiem rodowitą mieszkanką wsi Litki. Uroczystości przeniesiono z 31 stycznia na 2 lutego, dzień wolny od pracy, aby przyciągnąć więcej ludzi. 2 lutego 2008 r. przy zadbanym, majestatycznym kurhanie-mogile kozaków na obrzeżach wsi Litki zebrały się setki ludzi. Wśród nich Ołeś Szewczenko, Jewhen Łupakow, Iwan Zajeć. Rano, jeszcze przed rozpoczęciem uroczystości, do kurhanu-mogiły z kwiatami przyszedł prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko, który leciał helikopterem do Krut i wylądował w Litkach, aby oddać hołd poległym kozakom. Uroczysty wiec-requiem został otwarty wykonaniem hymnu Ukrainy przez wszystkich uczestników wydarzenia przy akompaniamencie wojskowej orkiestry dętej. Wartę przy kurhanie-mogile zaciągnęli żołnierze ukraińskiej armii oraz młodzi kozacy MS „Kozactwo”. Od czasu tego wydarzenia we wsi Litki minęło już 12 lat, pomyślałem, czy warto to publikować teraz. Ale w pamięci odżyły te wysiłki i wola przeprowadzenia tego wydarzenia naszego proświcianina Mykoły Ocuna, którego, niestety, nie ma już wśród nas. Odszedł pan Mykoła 19 grudnia 2019 roku w wieczność i stoi, być może, teraz w jednym szeregu z obrońcami kozakami-krutianami, którzy przyjęli go z szacunkiem i wdzięcznością za przywrócenie pamięci o nich. Myślałem na Cmentarzu Askoldowym, że dzięki Mykole i jego sąsiadom z Litek wiecznie będzie tu stała ta kozacka mogiła-kurhan, a niedaleko mogiła Mykoły, którego przyjęła rodzinna ziemia we wsi Soboliwka, sąsiadującej z Litkami. Żegnaliśmy Mykołę z kozackimi honorami, przykrywając jego ciało kozacką kitajką. Dziękowałem w myślach Mykole, że włączył mnie wtedy do tego wydarzenia, co dostarczyło mi wiele informacji o wydarzeniach sprzed stu lat. A cóż my wiedzieliśmy, dzisiejsi siwowłosi dziadkowie, o tej heroicznej walce Ukraińców w czasach tworzenia Ukraińskiej Republiki Ludowej? Po raz pierwszy o Krutach usłyszałem od swojej mamy Marii, aktywnej proświcianki, jeszcze jako dziecko, z pieśni, którą śpiewała: „Wyglądała matka syna spod Krut”. Zapytałem mamę, czym są Kruty i gdzie one są. — To daleko, synu, na Wielkiej Ukrainie, aż za Kijowem. — A co się tam stało, że zginęli synowie? — Była wojna z Moskalami i chłopcy poszli na tę wojnę, żeby bronić Ukrainy. Po raz drugi Kruty weszły w moją świadomość, gdy jechałem pociągiem Moskwa-Czerniowce do domu na wakacje i zobaczyłem przez okno wagonu napis stacyjny „Kruty”. Więc oto gdzie te Kruty, o których opowiadała mi mama jeszcze w dzieciństwie. Po raz trzeci, gdy przyłączyłem się do proświciańskiej inicjatywy uroczystego corocznego marszu na Cmentarz Askoldowy w Kijowie dla uczczenia Bohaterów Krut. Przez cały czas, gdy stałem w pełnym szacunku milczeniu przy Krzyżu (początkowo drewnianym, potem majestatycznym granitowym) ustawionym na symbolicznej mogile Siczyków-krutian, bo mogiłę władza bolszewicka zniszczyła, przypominał mi się motyw tej pieśni, którą śpiewała matka. Z biegiem czasu słowa pieśni się zatarły, zapamiętałem tylko refren: Oj wojna, wojna / Z Moskalami wojna / Nie czekaj, matko, syna / Bo go nie ma. I wers, od którego zaczynała się pieśń... „Wyglądała matka syna spod Krut”. Stojąc na warcie w 100-lecie wyczynu Bohaterów Krut na Cmentarzu Askoldowym, w pamięci odżyły słowa pieśni, którą śpiewała matka Maria. Wyglądała matka Syna spod Krut, Lecz on się spóźnił I wieści nie przysłał, Za Ukraińską ziemię, Wolność Ukrainy W walce z Moskalami Głowę złożył. Wyglądała matka Syna spod Krut Wyglądała syna, A lata płynęły, Matka Ukraina Synów urodziła. Kozackiego hartu Wyrośli synowie. Oj wojna, wojna Znowu z Moskalami wojna Ze stepów donieckich Matka syna wygląda. I znowu wojna o Donbas, i z tym samym „bratnim” sąsiadem, co sto lat temu, i znowu giną nasi chłopcy-obrońcy Ukrainy, która powstała w 1918 roku dzięki ofiarności młodych obrońców, którzy zatrzymali natarcie na Kijów czerwonej hordy na zaledwie trzy dni. Ale te brzemienne w skutki dni dały możliwość ukraińskiemu rządowi zawrzeć traktat pokojowy w Brześciu i uznać Ukrainę za samodzielne Państwo. Oto główne i wielkie znaczenie tego wyczynu młodzieńców, którzy oddali swoje życie za Państwo Ukraina. Nie nadaremnie giną dzisiaj na polach Donbasu najlepsi synowie Ukrainy. Ich wyczyn zostanie uwieńczony sławą narodu ukraińskiego. Ukraina przetrwa w tej walce z naszym odwiecznym wrogiem Moskowią, bo ma mężnych obrońców kozackiego rodu i kiedy Ukraińcy uświadomią sobie, że do kierowania państwem trzeba wybierać szczerych patriotów, mężów stanu, którzy w każdych okolicznościach będą gotowi do czynu: „Ukraina ponad wszystko!” We wsi Litki w rejonie browarskim na Kijowszczyźnie 31 stycznia 1918 roku odbyła się zacięta walka roty kozaków armii Ukraińskiej Republiki Ludowej z bolszewickimi przybłędami-okupantami, którzy ruszyli wielotysięczną hordą na Kijów. W tej nierównej walce zginął cały kozacki oddział, który wieśniacy z Litek pochowali na obrzeżach wsi i zachowali pamięć o ich wyczynie do naszych dni.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn