Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Nowy wkład we współczesne szewczenkoznawstwo

Слово Просвіти, №08 за 2020 рік

Serhij HALCZENKO, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy w dziedzinie edukacji O ile pamiętam, podobnych projektów szewczenkoznawczych, a tym bardziej realizowanych przez jednego autora, wcześniej nie było. Mowa o zakrojonym na szeroką skalę projekcie „Szczegóły z życia Szewczenki”, który od roku, od stycznia 2019 r., publikowany jest na łamach „Słowa Proświty” przez doktora nauk historycznych, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Wołodymyra Melnyczenkę. Wraz z redakcją uzasadnia on projekt świadomością słów poety z autobiograficznego „Listu T. Hr. Szewczenki do redaktora »Народного чтения«” (luty 1860 r.): „Ośmielam się odsłonić przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Nie mam jednak odwagi wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Uczony zatem postanowił „wejść” w niektóre szczegóły życia Szewczenki i uczynił to w sposób znaczący i przekonujący. Przypomnę, że wcześniej zrealizował już na łamach „Słowa Proświty” dwa projekty: z okazji 150. rocznicy urodzin Mychajła Hruszewskiego (2016 r.) oraz „Dziennik Szewczenki — 160 lat” (2017—2018 r.). Jednak skala nowego zamysłu i rozmach jego realizacji przewyższają poprzednie projekty. W ciągu minionego roku opublikowano 26 dużych artykułów, które same w sobie mogłyby już stanowić interesującą książkę. Jednak, zdaniem autora, zarys przyszłej monografii dopiero się rysuje. Okazało się, że Wołodymyr Jurchymowycz wykazał szczególne zainteresowanie codziennym życiem narodowego geniusza; w szczególności opublikowano szczegółowe artykuły o kulinarnych upodobaniach poety, jego stosunku do spożywania napojów alkoholowych i palenia. Ujawniwszy najbardziej drastyczne fakty dotyczące pijatyk Szewczenki, autor zwraca uwagę na jego szczere usprawiedliwienia w tej sprawie wobec M. S. Szczepkina: „Pluń, mój gołąbku sizy, na tę wstrętną plotkę i wiedz, że jeśli niewola i smutek mnie nie złamały, to sam nie upadnę…” Wtedy, w lutym 1858 r., Szewczenko dołączył do tych słów… dopiero co stworzony tryptyk „Los”, „Muza” i „Sława”… „Genialny i niezaprzeczalny dowód! — konkluduje Wołodymyr Melnyczenko. — W tym zdumiewającym szczególe zawiera się cała moralność naszej opowieści: po oszczercach i partaczach — dawnych i nowszych — pozostają donosy i plotki, a po geniuszu — niedościgłe dzieła sztuki”. Badacz przekonująco wykazał, że palenie nie zajmowało ważnego miejsca w codziennym życiu i twórczości Szewczenki; fajka czy cygaro nie stymulowały jego procesu twórczego, a poeta najwyraźniej nie był uzależniony od tytoniu. Wiele szczegółów z życia Szewczenki autor ukazał poprzez historie o jego ubiorze, w szczególności o obuwiu, przede wszystkim o butach, nakryciach głowy — kapeluszu z szerokim rondem, czapce z daszkiem, czapce z kozyrkiem — oraz o słynnej papasze, poprzez pasjonującą opowieść o tym, kiedy i dlaczego pojawiała się broda Tarasa Hrehorowycza, czy o snach poety… Ważną grupę artykułów można by połączyć tematem „Postaci z życia Szewczenki”. Przede wszystkim chcę powiedzieć o poruszającej publikacji, w której Wołodymyr Jurchymowycz, opierając się na zapiskach Szewczenki w Dzienniku, opowiedział o przyjaźni Tarasa Szewczenki na zesłaniu z żołnierzem-rodakiem Andrijem Oberemenką, pochodzącym z wsi Ryzyne (obecnie — rejon zwenihorodzki obwodu czerkaskiego). Nie opublikował jej, dopóki nie spotkaliśmy się w zeszłym roku w lipcu we wsi z ryzynianami — miejscowymi intelektualistami i sławnymi ludźmi, a następnie, ciepło opowiedziawszy także o nich, zakończył ten artykuł tak: „Pomyślałem, że w tej zdumiewającej wsi powinien stać niespotykany w Ukrainie i na całym świecie pomnik — Taras Szewczenko z Andrijem Oberemenką. Przecież to właśnie jego Taras Hrehorowycz nazwał swoim »szlachetnym przyjacielem«, to właśnie jemu narodowy geniusz dziękował za »jasne chwile« w ponurym, katorżniczym zesłaniu — te uczucia poety zasługują na uwiecznienie w pomniku!” Mam nadzieję, że piękny pomysł pomnika bez patosu, poświęconego dwóm Ukraińcom, zostanie zrealizowany… Ważne jest podkreślenie, że Wołodymyr Melnyczenko po raz pierwszy powiedział pełną prawdę o mało znanych szerokiemu czytelnikowi nieprzyjemnych szczegółach stosunków Szewczenki z astrachańskim kupcem-milionerem O. O. Sapożnikowem, który dwukrotnie otwarcie znieważył ukraińskiego poetę, a ten w odpowiedzi godnie „otrząsnął proch z nóg swoich” („Słowo Proświty”, nr 8, 21—27 lutego 2019 r.). Bogactwo ciekawych szczegółów ujawnia się w opowieści o olśniewającym błysku przyjaźni Szewczenki ze znanym afroamerykańskim i angielskim aktorem Ajrym-Frederickiem Oldridżem („Słowo Proświty”, nr 10, 7—13 marca 2019 r.). W rezultacie odkrywamy nowego, nieznanego Kobzarza, który utożsamia się z Ukrainą nie tylko genialnym poetyckim śpiewem, wyostrzonym poczuciem sprawiedliwości społecznej i narodowej, oddaniem twórczości i wolności, ale także mentalną życzliwością, dobrocią, wiernością, oddaniem, kozackim temperamentem, energetyką uczuć, emocjonalnością przyjaźni. W osobnej publikacji historyk i literaturoznawca przeanalizował pewne wirtualne przecięcia — przede wszystkim mało znane — Tarasa Szewczenki i Lwa Tołstoja w życiu i twórczości. Dla przykładu, znakomity znawca szewczenkowskiej Moskwy opowiedział, jak dwaj geniusze w nocy z 22 na 23 marca 1858 r. jednocześnie uczestniczyli w wielkanocnym nabożeństwie w Kremlu, jednak obok nie było trzeciego, który znałby ich obu i mógłby ich poznać… Czytelnicy dowiedzieli się także, że L. M. Tołstoj zatrzymywał się u swojej bratanicy, księżnej J. W. Obolenskiej, w domu przy ulicy Arbat 9, gdzie obecnie mieści się Ukraiński Ośrodek Kultury w Moskwie. („Słowo Proświty”, nr 38, 19—25 września 2019 r.). Autor ujawnił się także jako historyk sztuki, na przykład opowiadając o tym, jak Taras Szewczenko w swoisty, po swojemu odbierał sztukę wybitnego holenderskiego malarza i grafika Rembrandta Harmenszoona van Rijna, nie kopiując, nie powtarzając, lecz pogłębiając, rozwijając, wzbogacając jego manierę („Słowo Proświty”, nr 42, 17—23 października 2019 r.). Interesujące, że Wołodymyr Jurchymowycz wspomniał, jak pół wieku temu, jeszcze jako aspirant Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu im. T. H. Szewczenki, opublikował w gazecie „Młoda Gwardia” artykuł o Mistrzu, lecz wtedy nie miał możliwości szeroko ukazać stosunku Szewczenki do Rembrandta. Dlatego postanowił wypełnić tę lukę w swoich publikacjach. Jest to charakterystyczne dla uczonego, który zawsze wytrwale realizuje własne zamysły. Znaczące zainteresowanie budzą dwa artykuły o książce francuskiego markiza Astolfa de Custine’a „Rosja w 1839 roku”, którą być może zapoznał Szewczenkę w Moskwie O. M. Bodiański („Słowo Proświty", nr 34, 22—28 sierpnia; nr 36, 5—11 września 2019 r.). Uczony wynosi dawną międzynarodową rozmowę o niej na zasadniczo nowy poziom, jako pierwszy rozpatrując wirtualne przecięcia Szewczenki z historiami i tematami tego utworu, podkreślając myśli i wiersze Tarasa Hryhorowycza, zgodne z wnioskami Francuza. Popieram propozycję Wołodymyra Melnyczenki dotyczącą nowego przekładu na język ukraiński książki A. de Custine'a z nowoczesnymi komentarzami naukowymi. Autor zainicjował także przedstawienie swojej wizji stosunków Tarasa Hryhorowycza z kobietami, prezentując artykuł o jego zakochaniu się w Agacie Uskowej i obojętności wobec niej („Słowo Proświty", nr 24, 13—19 czerwca 2019 r.). Wcześniej autor publikował już ciekawe artykuły o W. M. Riepninie i K. B. Piunowej. Szewczenkoznawcza erudycja, wielokrotnie udowodnione obiektywne, dogłębne podejście do ujawniania najsubtelniejszych poruszeń duszy poety, że tak powiem, naukowa galanteria uczonego pozwalają przewidywać, że w tym temacie badacz odkryje jeszcze wiele nowego i interesującego. W projekcie Wołodymyra Melnyczenki wyraźnie określił się kierunek publikacji poświęconych systemowym sądom światopoglądowym Tarasa Szewczenki. Już w drugim artykule „Taras Szewczenko: «Po co wam carowie?»" („Słowo Proświty", nr 6, 7—13 lutego 2019 r.) autor opowiada, że poeta nosił w sobie, mówiąc słowami I. F. Dracza, „zjadliwy gniew na wszystkich carów". Co ciekawe, duchowym impulsem do napisania przez uczonego tej publikacji i umieszczenia jej na początku projektu stał się ów dzień (13 grudnia 2018 r.), gdy D. W. Pawłyczko przyniósł do „Słowa Proświty" swój wiersz „Precz od Moskwy!", konegenialny z pasjami Szewczenki, i odczytał mu go z autografu. W ustach ukraińskiego patriarchy wyzwoleńczej poezji te wersy zakrzepły jako historyczna inwektywa: „Precz od Moskwy! Tam śpią krwawi carowie, / I śni im się, że nas gnają oni na Syberię…" Oddzielna publikacja dotyka tematu szczęścia w życiu Szewczenki i jego postrzegania. Uczony konkluduje: „Wzniosłe wyobrażenie poety o osobistej, obywatelskiej, narodowej woli-wolności rzeczywiście określa istotę całej twórczości Szewczenki. Dlatego jego testament «Bierzcie się — a zwyciężycie!» właściwie jest gwarancją i synonimem wysokiego szczęścia nie tylko świadomych ludzi, lecz całego narodu". Nawiasem mówiąc, tę statię Wołodymyr Melnyczenko napisał na prośbę czytelnika tygodnika. Pojawiło się też takie nieoczekiwane wyzwanie dla autora. W październiku 2019 r. w moskiewskim archiwum odnaleziono nowy autograf M. W. Gogola, a uczony zademonstrował błyskotliwy przykład autorskiej natychmiastowej reakcji na pojawienie się wcześniej nieznanego dokumentu, publikując w tym samym miesiącu artykuł o nim („Słowo Proświty", nr 43, 24—30 października 2019 r.). Chodziło o zapis M. W. Gogola w cerkiewnej księdze metrykalnej z 31 stycznia 1850 r., kiedy pisarz został ojcem chrzestnym syna O. S. Chomiakowa: „Wierność zapisu poświadczam jako wprowadzający noworodka, ośmiej klasy Mikołaj Wasiljewicz Gogol". W tym kontekście autor opowiedział o utracie duchowości moskiewskiego Arbatu po zburzeniu jego świątyń przez bolszewików w latach 30. XX w. oraz o ożywczym duchowym pojawieniu się na nim kilka dziesięcioleci później Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie; o marnym pocieszeniu, jakie M. W. Gogol znajdował w pokonywaniu niższych stopni w imperialnej Tabeli o rangach, oraz o błyskotliwym przedstawieniu przez niego urzędników wszystkich rang w swoich utworach; o przyjaźni Mikołaja Wasiljewicza z przywódcą słowianofilów O. S. Chomiakowem i jego zanurzeniu w Moskwie w rodzimą ludową pieśń, która stała się amuletem ukraińskiej duszy M. W. Gogola w ostatnich miesiącach i latach jego życia… Te trafne i interesujące pociągnięcia, wykonane, zdawałoby się, mimochodem, tworzą obszerny obraz żywej obecności Gogola, skłaniają do refleksji nad oddaleniem pisarza od szalonego rosyjskiego pędu w trójce, bez rozeznawania drogi… Zaskoczyło mnie nieoczekiwane wspomnienie autora o radzieckim filmie, w którym domorosły myśliciel w wykonaniu M. O. Uljanowa zauważył: „A w trójce kto? W trójce — Czyczikow. Szuler…" Wstrząsające! Ktoś może pomyśleć, że odchodzę od głównego tematu, ale tak nie jest. Właśnie szczególnie mocnym w omawianym artykule jest wątek o T. H. Szewczence, który jeszcze we wrześniu 1857 r. zapisał w Dzienniku „żywotrzepiący wiersz" O. S. Chomiakowa „Rosja, która pokutuje", a w marcu 1858 r. w Moskwie poznał jego autora. Jak wiadomo, T. H. Szewczenko zostawił zabójczą charakterystykę O. S. Chomiakowa w wierszu-pamflecie „Umarł mąż wielki we włosiennicy…" (1860). Wirtualne przecięcia dwóch ukraińskich geniuszy — Szewczenki i Gogola — uczony gruntownie zbadał w fundamentalnych autorskich encyklopediach „Szewczenkowska Moskwa" (2009) i „Gogolowska Moskwa" (2011), i to w najlepszy sposób odbija się w jego dalszych publikacjach. Nie bez powodu narodowy artysta Ukrainy, wybitny zaньkowiec B. M. Kozak zwrócił uwagę na udaną dramaturgię artykułu, w którym przecinają się losy wybitnych i znanych ukraińskich i rosyjskich działaczy. Ważny kierunek projektu został otwarty na początku bieżącego roku publikacją artykułu „Pięć postaci, które nie weszły do «Szewczenkowskiej encyklopedii»", w którym autor proponuje nowe osoby encyklopedyczne — I. I. Iźlera, Katrmera de Kensi, J. F. Korfa, D. J. Mina, I.-K. Pecza. Oczywiście Wołodymyr Melnyczenko kontynuować będzie ten szereg, a ja w pełni popieram jego przekonanie, że „w «Szewczenkowskiej encyklopedii» lub w jej dodatku należy przedstawić każdą postać choćby raz wymienioną przez Szewczenkę w utworach, Dzienniku i korespondencji". Właśnie taki podejście, jak zaznacza uczony, charakteryzuje wybitną „Szewczenkowską encyklopedię" w 6 tomach, wydaną w latach 2012—2015. Projekt „Szczegóły życia Szewczenki" w wykonaniu Wołodymyra Melnyczenki przekonuje, że każdy z artykułów jest narodowym dobrem, pozwalając wszechstronnie poznawać niewyczerpalny i nieskończony fenomen Kobzarza jako żywej substancji narodu ukraińskiego. Dzięki energicznej pomocy autora współczesny portret Szewczenki uzupełnia się nowymi pociągnięciami, wzbogaca jaskrawymi barwami i głębokimi charakterystykami psychologicznymi. Jak mówi uczony, „to jest ten Portret, który nie jest powielany do wieszania na ścianach, on ogrzewa wystygłe ludzkie dusze". Należy także szczególnie zaznaczyć, że zebrane przez badacza szczegóły życia poety na pewno zostaną wykorzystane przy tworzeniu nowoczesnej biografii Tarasa Szewczenki, o której czas już poważnie pomyśleć. Wołodymyr Melnyczenko uważa, że powinna ona liczyć kilka tomów i wreszcie w pełni przedstawić historię życia Szewczenki, „wchodzić we wszystkie jej szczegóły". Nawiasem mówiąc, z jego inicjatywy w 2021 r. na bazie Państwowego Rezerwatu Szewczenkowskiego zostaną przeprowadzone Międzynarodowe Czytania Szewczenkowskie „O stworzeniu nowej «Biografii» Tarasa Szewczenki: podejścia koncepcyjne i znaczenie dla ogólnonarodowe pracy". Osobno i szczególnie chcę podkreślić charakterystyczną cechę publikacji autora — zawsze odnotowuje on osiągnięcia i zasługi swoich poprzedników, przede wszystkim wybitnych szewczenkoznawców J. J. Barabasza, L. M. Bolszakowa, I. M. Dziubę, S. O. Jefremowa, P. W. Żura, M. H. Żulińskiego i wielu znanych, utalentowanych badaczy, ogółem w

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn