Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Halyna STEFANOWA: “Łesia Ukrainka – to było coś bliskiego, od razu przywłaszczonego, stała się moja”

Слово Просвіти, №08 за 2021 рік

Halyna Stefanowa – ukraińska aktorka teatralna i filmowa, zdobywczyni „Kijowskiej Pektorali” za najlepsze wykonanie głównej roli kobiecej w monodramie „Ściana” w teatrze „Aktor” (1997), laureatka nagrody imienia Wasyla Stusa (2001), nagrody imienia Dmytra Nytczenki (2002). Chyba każdy z nas ma swoje relacje, swoją historię z ulubionym pisarzem, malarzem, aktorem, kompozytorem. U mnie historia z Łesią Ukrainką zaczęła się od najmłodszych lat. Dorastałam na Kołymie, ponieważ moi rodzice, pochodzący z Zachodniej Ukrainy, byli więźniami sowieckiego Gułagu. A Ukraina była dla nas z siostrą Natalią taką ziemią obiecaną, wymarzoną… I wszystko, co przychodziło z Ukrainy, było niezwykłe. Odbieraliśmy to przez spojrzenia, łzy, rozmowy rodziców. W języku ukraińskim mówiłam od dzieciństwa, bo za progiem był rosyjski, koriacki, ewenkijski, jakucki, a w domu – ukraiński. Na Ukrainie były nasze babcie, nasze kuzynki, była nasza kuzynka Łesia, którą bardzo kocham. I kiedy moja mama czytała Łesine „Mamo, idzie już zima, śniegiem trawkę przykrywa…”, to byłam przekonana, że Łesia Ukrainka to właśnie moja kuzynka Łesia. I nikt przez długi czas nie mógł mnie przekonać, że to różne osoby. Dlatego Łesia Ukrainka była czymś bliskim, od razu przywłaszczonym, stała się moją… Jako mała dziewczynka czytałam jej wiersze dla dzieci w szkole i w domu, gościom, przyjaciołom rodziców, którzy też tam mieszkali na osiedleniu po łagrach. Wszyscy słuchali wzruszeni: ciocia Iza – Litwinka, ciocia Berta – Estonka, Tamara Nikołajewna – Osetynka, Jurij Konstantinowicz Moszczenko – Ukrainiec. Dopiero jako dorosła dowiedziałam się, że ojciec Jurija Konstantinowicza – wybitny uczony, znany w swoim czasie muzealnik, architekt Kost Wasyljowycz Moszczenko, został aresztowany w 33-im. W 1937 roku aresztowali syna Kosta Moszczenki, Jurija, który już nigdy nie wrócił na Ukrainę… Jurij Konstantinowicz był dla nas z siostrą Natalią jak rodziony dziadek, który znał mnóstwo bajek, wierszy, mitów. Często opowiadał o swoim najukochańszym Kijowie… Trudno mi powiedzieć, że uczę się tekstu, ja z nim przez jakiś czas żyję, rozmawiam, dopóki nie zbuduje się pewien ciąg skojarzeń czy wizja, podobna do taśmy filmowej, i wtedy dopiero on zostaje zapamiętany. Nie potrafię po prostu usiąść i wyuczyć się tekstu, on mi nie przychodzi. Wiersz czy tekst prozatorski to dla mnie jak żywa substancja, jeśli można tak to ująć, którą jakoś obejmujesz, z którą żyjesz przez pewien czas. W jakiś szczególny sposób odczuwasz tę żywą substancję z jej charakterem, z jej atmosferą, która, zdaje się, do ciebie też ma swój stosunek. Nie można jej po prostu pochwycić, przyciągnąć do siebie i wyuczyć. Trzeba się z nią spotkać, trzeba ją zrozumieć, pokochać, odezwać się do niej i zrobić wszystko, żeby ona do ciebie odpowiedziała. Kiedy przyjechałam zdawać do Kijowa do instytutu teatralnego, nie znałam tu nikogo. I pomyślałam sobie: „Kogo ja tu mam? Przede wszystkim – Łesię…”. I poszłam najpierw do muzeum, a potem szukać na Bajkowej jej grobu, chciałam sama znaleźć, nikogo nie pytając. To też osobna historia… Spotkałam babcię, która żebrała, a ja miałam jakieś drobne pieniądze, dosłownie kopiejki, odłożone na resztę dnia… i pomyślałam: „Boże miły, nie mam jak się z nią podzielić, nawet tutaj”… I spuściłam oczy, i poszłam szukać dalej grobu Łesi Ukrainki. Idę od dolnego wejścia, gdzie nie ma drogowskazu, szukam, idę, jeszcze nie rozumiejąc, jaki cmentarz jest ogromny i znaleźć od razu grób Łesi jest bardzo trudno… I nagle ta babcia wyłania się przede mną, wśród tych grobów, już kiedy przeszłam pół starego cmentarza, bo jednak wiedziałam, że na starym trzeba szukać… I mówi: „A ty nie tam poszłaś, dziecko, bo do Łesi Ukrainki trzeba iść tak i tak, i tak…”. Jasne, że po tych słowach wszystko, co miałam, od razu włożyłam w dłoń babci… Zamarłam, przestraszyłam się, skąd ona zna moje myśli, zrozumiałam, że babcia jest jakaś niezwykła i nie bez powodu mi pokazała… I ona poszła sobie w jedną stronę, a ja – w drugą… Do Łesi. I jeszcze jedna historia o dobrych ludziach. Kiedy nasza rodzina wróciła z Kołymy do Lwowa, skończyłam 11 lat. We Lwowie trafiłam do 75. szkoły imienia Łesi Ukrainki. Kiedy było jej stulecie, w 1971 roku, szkoła wywalczyła sobie to imię. U nas nawet zrobili szkolne muzeum Łesi Ukrainki, które, zdaje się, działa do dziś. Nasza nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Anastasija Josypiwna Humnicka z kolegami-filologami robili niesamowite, zdumiewające wieczory. Na jubileuszowy wieczór otrzymałam rolę Łesi Ukrainki… Jeszcze jedna nasza ówczesna nauczycielka, Kateryna Mykołajiwna Jaszczuk, przygotowywała ze mną tę rolę. I byliśmy tym bardzo przejęci… My, dzieci w wieku 13-15 lat i nieco starsze, przejmowaliśmy się życiem Łesi, jej twórczością, wszystkimi postaciami, wszystkimi bohaterami, wierszami, zapisanymi przez nią pieśniami, całym stworzonym widowiskiem. Bardzo odpowiedzialnie do tego podchodziliśmy, teraz mogę to ocenić. Na podwórku 75. lwowskiej szkoły stoi pomnik Łesi Ukrainki autorstwa rzeźbiarza Łuky Bihanycza, jest tablica pamiątkowa. U każdego z naszych absolwentów lata szkolne są organicznie i nierozerwalnie związane z imieniem Łesi Ukrainki. Ja, oczywiście, przyglądam się młodemu pokoleniu, próbuję ich zrozumieć, widzę niemało bardzo utalentowanych ludzi. Kiedyś Ułas Samczuk w swoim dzienniku, pisząc o literackim ukraińskim środowisku na Ukrainie, w diasporze, w obozach DP, napisał, że „wśród nas było bardzo wielu utalentowanych, ale mało „śmiałych””. Otóż widzę teraz bardzo wielu utalentowanych i śmiałych. Oni czasem drażnią, obrażają, ranią do krwi. Ale bywa tak, że wtedy zaciskam swoją ranę i myślę: „Młodzi ludzie, bądźcie śmiali, bo nam tego bardzo brakowało!”. My zbyt często chcieliśmy być grzeczni, takimi sobie prymusami, żeby nikt nas nie łajał, żeby się podobać. Mnie tak inspirowało zawsze to Łesine „Ja cześć oddam tytanowi Prometeuszowi, / co nie tworzył swoich ludzi niewolnikami, / co oświecił nie słowem, a ogniem, / walczył nie w pokorze, a zawzięcie”… Łesia Ukrainka nie miała pokory… miała na wszystko swoje serce, swoją wizję, swoje zdanie i stanowisko… kocham ją bezgranicznie. Oczywiście, obecne młode pokolenie musi mieć swoje odczytanie Łesi Ukrainki. O roli Mawki marzy wiele, co druga dziewczyna przy wstępie do Instytutu Teatralnego czyta fragment „Pieśni leśnej”. Ja nie czytałam monologu Mawki, ja marzyłam o Kasandrze. Mykoła Iwanowycz Merzlikin zamierzał wystawić „Kasandrę”, ale nie było dane… Ale z reżyserem Hrycem Maksymenkiem w Kijowskim Teatrze Młodzieżowym zrobiliśmy „Oderżymą” (Opętaną) w 1990-91 roku. Poprzednie wystawienia „Oderżymej” były zrealizowane w latach 20-30., i jeszcze, zdaje się, we Lwowie w latach 40… Tyle lat jej nie wystawiano! Nie było ciągłości doświadczenia w podejściach, interpretacjach – ani udanego, ani nieudanego, żadnego… Teraz, kiedy biorą się za wystawienie „Oderżymej”, to jest już doświadczenie innych spektakli, od których można odejść, można się nie zgodzić, albo zgodzić, ale mieć ten kontekst. My na początku lat 90. tego nie mieliśmy. Iwan Mychajłowycz Dziuba wtedy w radiu wypowiedział się o naszym spektaklu, pogratulował, że jest „Oderżymaja” po takiej przerwie… To było dla nas bardzo duże wsparcie. Chciałabym zacytować wiersz, który długo nie był drukowany, a został po raz pierwszy wydrukowany w 1947 roku. W 12-tomowym wydaniu Łesi Ukrainki go nie znajdujemy, a już w nowszych czasach ten wiersz pojawił się znowu: „I ty kiedyś walczyłaś, jak Izrael, Ukraino moja…” // Czy długo jeszcze, o Panie, // czy długo // Będziemy błądzić i szukać // rodzinnego kraju na swojej ziemi… // Mimowolnie przypomina się Stusowe: „Jaka nieznośna rodzinna obczyzna”… Teraz, w czasie wojny, wszystko to jest szczególnie zaostrzone, szczególnie bolesne… I razem z tym, jak powiedział w swoim czasie Jewhen Swerstiuk: „Synowie marnotrawni wracają”… Wracają, w pierwszej kolejności, w sobie, w swoim sercu, bo przecież tu nie chodzi tylko o powrót na Ukrainę, czy odszukiwanie Ukrainy, czy, kiedy trwa wojna, – wywalczanie Ukrainy. Tu jeszcze chodzi o odszukiwanie siebie na Ukrainie. Kim jesteś? Jakim jesteś? I dzisiaj bardzo ważne jest, jaka jest twoja miara sumienia? Jak żyć na Ziemi, planecie? Jak żyć na ziemi, tej cząstce na planecie, której imię to Ukraina? I przyjmować prawdę, i być szlachetnym, i nie zdradzać ludzi wokół siebie, i siebie, i ziemi, i języka, i historii, i Łesi, i Wasyla. Jak? Oczywiście, mówimy teraz o tytanach. A jak Łesia Ukrainka przeżywała swoje życie? W bólach i mękach fizycznych… Mama coś wydrukowała, Drahomanow coś, Franko coś… Przecież nie możemy powiedzieć, że wszędzie widziała swoje wiersze, na półkach bibliotek, w księgarniach, na witrynach sklepów. Nie! Ależ ona tytanicznie pracowała! A Wasyl Stus pisał w uwięzieniu, w celi, wielokrotnie przepisywał wiersze, dlatego się zachowały. Nieugięty w swoich przekonaniach, pisał do żony stamtąd: „Walu, my z tobą już jesteśmy wpisani w historię…”. On to wiedział. Oczywiście, warto pamiętać o pisarzach nie tylko w dni świąt… Kiedy pracowaliśmy nad spektaklem „Oderżymaja” z Hrycem Maksymenkiem, Serhij Anastasijowycz Halczenko, któremu jestem bezgranicznie wdzięczna, pozwolił zobaczyć rękopis „Oderżymej” w dziale rękopisów Instytutu Literatury AN Ukrainy. Nie dotykać, nie, mi przewracano strony. I uderzyło mnie, że tutaj prawie nie ma poprawek. Takie wrażenie, że to napisane z głosu, że u Łesi Ukrainki to już było, to brzmiało w niej i ona tylko usiadła i zapisała… I jestem wdzięczna losowi za to spotkanie z Miriam. „Ja ją w taką noc pisałam, po której, zapewne, będę długo żyć, skoro już wtedy żywa zostałam, – pisała Łesia Ukrainka do Franki. – Gdyby mnie ktoś zapytał, jak ja z tego wszystkiego żywa wyszłam, to ja bym też mogła odpowiedzieć: „ja z tego stworzyłam dramat””… // „O, synu Boży, // niech w moim życiu wszystko, wszystko nieprawda, // ale wierz mi, że ja ciebie kochałam….” Od redakcji. Teraz jej pióro z rozdwojoną końcówką można zobaczyć w muzeum pamięci Łesi Ukrainki. I zastanowić się, co nim kierowało, kiedy tworzyło się pełne pasji Słowo? Może w kałamarzu była magma? Czy jednak – jedyna na świecie miłość Łesi? Którą ona, jedyna na całym świecie, gotowa była oddać „życie... i krew... i duszę... wszystko na próżno! Nie za szczęście... nie za Niebieskie królestwo... nie... Z miłości!”. I tylko jedyna na świecie Hałyna Stefanowa potrafi tak! z miłości! – „z głosu Łesi” – powtórzyć słowa Miriam! I te słowa z „Opętanej” zabrzmiały znowu, głosem pięknej aktorki, w dniu urodzin Łesi Ukrainki. Która pokonywała Aj-Petri, ciężko chorowała, oburzała się pokornym tłumem. Ale rezerwuar jej miłości i dzisiaj zasila nas absolutnym poświęceniem. I jasnowidzeniem, od którego, jak mówią, oczy Łesi pod koniec życia stały się błękitne, jak słoneczne niebo. Na motywach książki Hałyny Daciuk „Jedna z nas”, Wydawnictwo „Bukrek”, 2020. Na zdjęciach: Hałyna Stefanowa w rolach Warwary Riepninej („Ściana”) i Miriam („Opętana”).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn