Strona · s. 8strona oryginału ↗
Śladami Łesi Ukrainki na Huculszczyźnie
Слово Просвіти, №08 за 2021 рік
Adela HRYHORUK, członkini NSPU i NSŻU, zasłużona pracownica oświaty Ukrainy
Genialny artysta nie należy tylko do swojego czasu. Jego myśli, idee, obrazy artystyczne żyją znacznie dłużej niż sam autor, stają się duchowym skarbem pokoleń i narodów, które za każdym razem odczytują je na nowo, pod kątem swojej epoki i znajdują w nich odpowiedzi na swoje pytania, odnajdują sposoby rozwiązania współczesnych problemów.
Do takich genialnych osobowości, których dzieła sięgnęły artystycznych wyżyn ludzkości, należy Łesia Ukrainka (Łarysa Petriwna Kosacz-Kwiatka) – poetka, tłumaczka, działaczka kulturalna, postać, która owiana jest ogólnonarodową miłością.
Serdeczne uczucia żywiła Łesia Ukrainka do Huculszczyzny. O tym niezwykłym kraju dowiedziała się od swojego wuja Mychajła Drahomanowa, którego bardzo szanowała. Drahomanow miał ścisłe związki z wieloma działaczami społecznymi i kulturalnymi Galicji, przez wiele lat (do swojej śmierci w 1895 r.) przyjaźnił się z Mychajłem Pawłykiem, który urodził się w Kosowie. Dlatego jego rozmowy o karpackim kraju z bratanicą, którą cenił jako przyszłą wybitną literatkę, były pełne ciekawych szczegółów etnograficznych, podań o huculskich wierzeniach ludowych, tradycjach artystycznych. Łesia Ukrainka miała okazję przekonać się o uroku huculskich haftów, kiedy jej matka, Ołena Pcziłka, otrzymała od stanisławowskiego folklorysty Melitona Buczynskiego niezwykły i drogi prezent – huculskie hafty z opisem 42 wzorów, schematami ich wykonania oraz opisem kroju koszul damskich i męskich. Ołena Pcziłka w 1876 roku wydała album ukraińskiego haftu („Album systematycznie uporządkowanych wzorów małoruskiej ornamentyki”), w którym wykorzystała materiały Buczynskiego. W domu Kosaczów wisiał na ścianie swoisty dywan, ułożony przez Buczynskiego z tych haftów. W centrum dywanu – wyhaftowane przez niego słowa:
Tam, gdzie Karpat sine góry, Tam zebrane owe wzory, Gdzie zielona Bukowina, Szyła ruska ich dziewczyna.
Ołena Pcziłka nie mogła wtedy skorzystać z zaproszenia Melitona Buczynskiego i odwiedzić Huculszczyzny. Ale za to jej brat, Mychajło Drahomanow, latem 1875 roku mimo wszystko przyjechał w Karpaty, odwiedził wiele miejsc, a w Mykulyczynie kupił dla siostry i bratanic luksusowe huculskie pamiątki, w tym ozdoby na szyję – syłanky. W tych kunsztownie wykonanych naszyjnikach widzimy na fotografiach zarówno Ołenę Pcziłkę, jak i Łesię Ukrainkę z siostrami oraz żonę Mychajła Drahomanowa. To właśnie one rozpowszechniły na całej Ukrainie modę na te ludowe huculskie akcesoria. Wyjeżdżając na Krym na leczenie w 1897 roku, Łesia Ukrainka zabrała ze sobą ulubione gerdany i syłanky (o czym świadczy zdjęcie pisarki, zrobione w Czukurlarze). Poetka nie rozstawała się z nimi, wyjeżdżając za granicę.
Na Huculszczyźnie Łesia Ukrainka przebywała latem 1901 roku. Przyjechała z Czerniowiec do Wyżnicy, zatrzymała się 13-21 lipca razem z Kłymentem Kwiatką (swoim przyszłym mężem) w gościnnym domu Anny Moskwy, a potem przez Kuty i Kosów dojechała do Jaworowa. Tutaj przyjęła ich rodzina Okuniewskich, z którą Kosaczowie byli znajomi jeszcze z Wiednia i Kijowa. Z Teofilem, Ołhą Okuniewskimi oraz ich krewną Natalią Kobrynską, która utrzymywała przyjacielskie kontakty z Ołeną Pcziłką, Łesia Ukrainka była w przyjaznych stosunkach. Dlatego w Jaworowie dobrze wypoczęli, o czym Łesia pisze w liście do Ołhy Kobylańskiej.
W Kryworówni zatrzymali się w domu księdza Wolańskiego. Dał im do Burkuta paczkę ukraińskich książek. W podrosyjskiej Ukrainie, gdzie obowiązywał surowy zakaz literatury ukraińskiej, czegoś takiego nie mogło być nawet w pobliżu, dlatego, jak wspomina Łesia Ukrainka, „p. Kwiatka rozpalił się wielką żądzą i wciąż prosił o to, co widział”. Tutaj, w Kryworówni, spotkali się z Frankami i Hnatiukami. Franko był jakiś przygnębiony i od razu zauważyła to poetka. Mało mówił, a zacząwszy o czymś rozmowę, szybko ją urywał „albo kończył byle jak rozpoczętą frazę”, jak wyraziła się Łesia.
Wybierając się z Kryworówni do Burkuta, odprawili fiakier (bo wyszłoby bardzo drogo) i pojechali zwykłym wozem. Bardzo trzęsło, Łesia Ukrainka wstawała i szła pieszo, podarła buty, więc trzeba było zostawić je do naprawy w karczmie, gdzie zatrzymali się na nocleg. Górskie krajobrazy cieszyły wzrok, napełniały duszę niesamowitymi uczuciami, dlatego niedogodności drogi i drobny deszczyk wcale nie dokuczały. Przyjechali do Burkuta 24 lipca i przebywali tam do 30 sierpnia.
W liście z 1 sierpnia 1901 roku Łesia Ukrainka napisała do Ołhy Kobylańskiej, że w Burkucie zadomowili się szybko i „od razu przestali czuć się obco”. Duszą towarzystwa był doktor Wołodymyr Kobrynski, który udzielił Łesi kilku lekarskich porad i zabronił jej w pierwszym tygodniu kąpać się.
Iwan Franko postanawia ponownie spotkać się z Łesią Ukrainką i Kłymentem Kwiatką i przyjeżdża do Burkuta razem z Mykołą Michnowskim i Lesiem Kulczyckim.
Franko miał już zupełnie inny nastrój. Dużo rozmawiał, łowił pstrągi (pstrągi) i przynosił je Łesi, a wieczorami swoim przyjemnym barytonem śpiewał pieśni ludowe. Kłyment Kwiatka zapisał wtedy z jego głosu 32 utwory: „Oj chodzi Iwan ponad Dunaj”, „Oj huk, matko, huk”, „Tej nocy od północy, jeszcze i kury nie piały...”, „Żale moje, żale...”. Poetka zapisała od Franki pieśń „Dlaczego, synu, nie pijesz, dlaczego nie bawisz się”, która bardzo ją poruszyła.
Łesia Ukrainka również oczarowała towarzystwo swoim śpiewem: chętnie wykonywała wołyńskie pieśni, które znała od dzieciństwa. Student drugiego roku Uniwersytetu Czerniowieckiego Mykoła Charżewski zapisał jedną z nich — „Oj, nie szum bujnym liściem”, nauczył jej swoich przyjaciół i w ten sposób pieśń rozpowszechniła się w Galicji i na Bukowinie.
Kosowski adwokat Lesi Kulczycki wywarł na pisarce bardzo przyjemne wrażenie swoją wykształceniem i szlachetnością. A z Mykołą Michnowskim rozmawiała mało: podczas podróży do Burkuta wykąpał się w górskiej wodzie, przeziębił się i dostał gorączki. Całkowicie rozbity chorobą, prawie przez wszystkie pięć dni pobytu przeleżał chory w domku, gdzie mieszkał razem z K. Kwiatką.
Znany podkarpacki historyk i krajoznawca Petro Arsenycz na podstawie autografów na pocztówce z widokiem Burkuta z rodzinnego archiwum Stefanii Stefanowycz-Łytwynowycz zdołał ustalić drogę życiową wszystkich, którzy wtedy, w lipcu-sierpniu 1901 roku, wypoczywali w tym karpackim uzdrowisku. Dwunastoletnia Stefania była tu razem z mamą Ołhą Stefanowycz, żoną działacza społecznego z Kut Wołodymyra Stefanowycza, która na tej pocztówce postawiła datę 5/8-901, podpisała „Wspomnienie z Burkuta” i poprosiła wszystkich, którzy tam wtedy przebywali, o podpisanie się na pamiątkę. Na stronie przedniej pod zdjęciem kompleksu wypoczynkowego podpisali się: „Dr Iwan Franko”, „Łesia Ukrainka”. Na odwrocie złożyli autografy jeszcze 21 osób. Byli to znani ludzie w życiu kulturalnym i społecznym Galicji, których działalność po nadejściu władzy radzieckiej oceniano jako „wrogą”, „nacjonalistyczną” i dlatego przemilczano. A przecież wszyscy oni byli znajomymi lub przyjaciółmi Łesi Ukrainki i w ich otoczeniu czuła się przytulnie i miło! Jak później napisał Kłyment Kwiatka, „pobyt Łesi Ukrainki w Karpatach był jednym z najszczęśliwszych momentów w jej życiu”.
Kiedy Łesia przebywała w Burkucie, otrzymała list od Anny Moskwy z Wyżnicy, życzliwej właścicielki przytulnego pensjonatu, w którym przed wyjazdem „na żelazne wody” mieszkała poetka. Informowała ona, że organizuje wieczór literacki na cześć Łesi i prosi o obecność na nim. Pani Anna przygotowywała się bardzo poważnie i zwracała się nawet do Mychajła Pawłyka, aby pomógł w przygotowaniu referatu o Łesi Ukraince. Jednak Łesia nie mogła wziąć udziału w tym wydarzeniu, ponieważ list przyszedł z opóźnieniem, a droga była daleka i ona, choćby bardzo chciała, nie zdążyłaby dotrzeć do Wyżnicy na 25 sierpnia w ciągu jednego dnia. Dlatego wieczór odbył się bez niej. I, jak pisze dyrektor Czerniowieckiego Muzeum Olhy Kobylańskiej Wołodymyr Wozniuk, „później poetka była nawet zadowolona, że na niego nie trafiła”, bo słuchanie pochwalnych słów pod swoim adresem byłoby dla niej niezbyt wygodne. W kurorcie Łesia Ukrainka nabrała nowych sił do twórczości, o czym pisze w swoich listach do bliskich. Pracuje nad utworami dramatycznymi „Opętana”, „W puszczy”. Poezje „W inne góry polecę...”, „Oj pójdę ja w bór ciemny...”, „Hej, pójdę ja w te zielone góry...”, „Marzenie dalekie, marzenie minione”, „Ciemna chmurka, a tęcza jasna”, „O, jak to ciężko tą drogą chodzić”, „Chcesz wiedzieć, czym naprawdę było”, „Oj, zdaje się — nie smucę się...”, „Czemu ja nie mogę wzlecieć w górę...” — to echo pobytu w Karpatach w jej dorobku poetyckim. Niektóre weszły do zbioru „Oddźwięki”, wydanego w 1902 r. w Czerniowcach. A oto poezje „W inne góry polecę” oraz „Marzenie dalekie, marzenie minione” zostały opublikowane dopiero w latach 40. XX wieku. Pierwsza – w „Literaturnej hazecie” (teraz „Literaturna Ukrajina”) 16 sierpnia 1940 roku według zapisu z albumu Anny Moskwy, o której już wspominano i w której wyżnickim przytulnym domku „pod zieloną latarnią” Łesia gościła ponad tydzień. Druga poezja – „Marzenie dalekie, marzenie minione” – wydrukowana już po II wojnie światowej w drugim numerze czasopisma „Witchyzna” na stronach 21-22. Sezon wypoczynkowy w Burkucie kończył się, a Łesia Ukrainka z Kłymentem Kwitką postanowili wracać do Czerniowiec, a stamtąd – do domu, do Kijowa. Ale przedtem chcieli pobyć jeszcze w kilku górskich miejscowościach. Łesia była jakby uskrzydlona, letnisko w Burkucie wyszło jej na dobre, wzmocniła się fizycznie i nawet zdołała wejść na górę Łukoweć, która znajduje się na wysokości 1500 metrów nad poziomem morza. 30 sierpnia przyszłe małżeństwo wyjeżdża do wsi Hryniawa, a stamtąd – do Dowhopola. Problemów z podróżą nie było – po nich swoimi końmi przyjechał dowhopilski proboszcz Iwan Popel (nawiasem mówiąc, wuj pisarki Marijki Pidhirianki – Marii Lenert). Ksiądz Popel był człowiekiem bardzo wykształconym, miał dużą bibliotekę, szanowali go mieszkańcy górskich wsi i bardzo chcieli widzieć jako posła (czyli deputowanego) austriackiego parlamentu, do którego ojciec Iwan Popel wtedy właśnie kandydował. …Zaczęły się deszcze, góry zaciągnęło siwą mgłą, dlatego pobyt w gościnnym domu księdza przedłużył się o 10 dni. Jednak ani Łesia, ani Kwitka nie smucili się: w towarzystwie inteligentnego i mądrego rozmówcy, jakim był ks. Iwan Popel, było im przyjemnie i ciekawie. Tym bardziej, że w jego domu nie raz gościli ich wspólni znajomi: Olha Kobylańska, Osyp Makowej, Iwan Franko, Marko Czeremszyna, Wasyl Stefanyk, dlatego tematami rozmów był także ich dorobek twórczy. Tutaj, do Dowhopola, na spotkanie z Łesią i Kwitką, po raz drugi przyjechał z Kryworówni Iwan Franko, o czym napisała w liście do O. Kobylańskiej. Oprócz Dowhopola, goście z Kijowa pobyli jeszcze w Jabłunicy, Koniatynie – wsiach, które Łesia Ukrainka znała z twórczości J. Fedkowycza. Właśnie dlatego w liście do siostry O. Kosacz, datowanym na 15 września 1901 roku, pisze: „To te góry, przez które jechałam z Burkuta – sama fedkowyczowszczyzna”. Gasł dzień 10 września, kiedy Łesia, niezwykle zmęczona ciężką i długą drogą, dotarła do Wyżnicy i zatrzymała się tam, gdzie wcześniej, u pani A. Moskwy. Odpocząwszy kilka dni (trzeba było nawet leżeć w łóżku — tak źle się czuła), pisarka koleją wyruszyła do Czerniowiec, a już stamtąd — 29 września — do Kijowa. Huculszczyzna zostawiła wyraźny ślad w życiu i twórczości wybitnej córki naszego narodu Łesi Ukrainki, która zasłużyła na szczerą miłość i wdzięczną pamięć na wiele lat naprzód swoją genialnością i oddaniem rodzinnej ukraińskiej ziemi. Pensjonat Anny Moskwy w Wyżnicy z tablicą pamiątkową na ścianie o pobycie tutaj w 1901 roku Łesi Ukrainki
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
