Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Obowiązek – ponad wszystko! Kilka wspomnień o Sofii Rusowej

Слово Просвіти, №08 за 2021 рік

Jurij RUSOW. Zakończenie. Pocz. w nr 7 z 2021 r. A oto opis więzienia, dokąd „odjechała mama”: „W drzwiach mojej celi, zawsze zamkniętych, były niestety duże szczeliny i przez nie do mnie docierały wszystkie „aromaty” z celi kryminalnej, wszystkie rozmowy mieszkanek, przyprawione oj jakimi wyrażeniami”. Ale i tutaj, siedząc obok prostytutek i kryminalnych przestępców, S. Rusowa nie zapominała, że te głęboko upadłe kobiety były ludźmi. „Czasami wieczorem, kiedy wszystkich ostatecznie zamykano na noc… siadaliśmy z obu stron pod moimi drzwiami i czytałam im „Kobziarza”, a przed Bożym Narodzeniem – „Ewangelię”, i słowa miłości i przebaczenia przenikały w głąb ich zmęczonych serc, bo słyszałam czasem (przez drzwi), jak niektóre z nich płakały…” Zatem i w więzieniu za kratami S. Rusowa nie zapominała o swoich skrzywdzonych rodakach i rodaczkach. „Kobziarz” i „Ewangelia” – Ukraina i Wiara Chrześcijańska! A słowa z obu ksiąg padały jak lekarstwo na zmęczone dusze aresztowanych. Podam (według czasopisma „Za sto lit”, t. I, Kijów, 1927) kilka przykładów przesłuchań, którym podlegali moi rodzice, ich odpowiedzi i o co ich oskarżano. Oto postanowienie zarządu żandarmerii nr 10, 6 października 1901 roku (podano w tłumaczeniu). „1901 roku października 17-go dnia w Połtawie, ja, podpułkownik osobnego korpusu żandarmów Tielegin, w obecności towarzysza prokuratora Połtawskiego sądu okręgowego pana Wigury dostrzegamy z listów i rękopisów, znalezionych przy rewizji w mieszkaniu Rusowów dnia 6 października: 1) Że radca nadworny Aleksander Aleksandrowicz Rusow i żona jego Zofia Rusowa, z domu Lindfors, których pociągano już wcześniej do przesłuchań w miastach Kijowie i Charkowie za organizację Ukraińskiej partii, kontynuują dalej swoją przestępczą działalność w guberniach połtawskiej i czernihowskiej, która ma na celu całkowite oddzielenie Małorosji od Imperium Rosyjskiego oraz utworzenie samodzielnego państwa; rozpowszechniają te idee wśród młodzieży, którą w tym celu u siebie w domu po czterdziestu w jeden wieczór zbierają, aby ta młodzież szerzyła te myśli w ludzie, przypominając prostemu ludowi o jego samodzielności… 2) Że w tej przestępczej działalności bierze udział syn ich, były student Uniwersytetu Charkowskiego Michaił Aleksandrowicz Rusow, który jeździł do Genewy jako deputowany Ukraińskiej partii dla wydawania organu tej partii „Mołoda Ukrajina”, który obecnie wydawany jest we Lwowie… 3) Że, jak widać z korespondencji Rusowów z różnymi osobami, Rusowowie biorą najbardziej aktywny udział w agitacji za prowadzeniem nauczania w szkołach ludowych Małorosji „na ukraińskim języku”, a także w rozpowszechnianiu i w wydawaniu ukraińskiego elementarza, obrazków z ukraińskiego życia, nut z ukraińskimi pieśniami i innych wydawnictw w języku ukraińskim dla ludu”… Co zaś odpowiada S. Rusowa na te oskarżenia podczas przesłuchania? S. Rusowa otwarcie wyraziła swoje myśli i heroicznie trzymała się na przesłuchaniu. Narodnictwo Rusowej przenika wszystkie jej twierdzenia: „Naturalnie, że inteligentne społeczeństwo w Połtawie, które znajduje się w centrum Ukrainy, troszczy się o ludność, która nas otacza. Każdy, kto stoi blisko szkoły ludowej w Małorosji, może tylko cierpieć, widząc, jak ciężko dla dzieci przyswoić naukę czytania i pisania za pomocą elementarzy i książek, przepełnionych nie tylko rosyjskimi, ale i specjalnie wielkoruskimi wyrażeniami. Dlatego pożądanym jest elementarz w języku ukraińskim… Na pytanie, czy dążyłam do tego, aby w szkole ludowej wykładano w języku ukraińskim, mogę powiedzieć, że moim głębokim przekonaniem jest, jak i każdego pedagoga, który zna swoje rzemiosło, że nauczanie może być prowadzone z korzyścią dla uczniów jedynie w języku ojczystym…” Ta walka o język ojczysty w szkole szczególnie ostro rozpoczęła się od lat 1870-tych. Obecnie mamy „język ojczysty w szkołach”, ale stopniowo moskiewska władza zastępuje go rosyjskim (spójrzcie na wydawnictwa „Ukraińskiej” Akademii Nauk, które są przeważnie w języku rosyjskim!). Do tego należy dodać, że Moskwa pozwoliła na język ukraiński jedynie dla sławienia „starszego brata” i dla opluwania wszystkich naszych historycznych bohaterów „od Konaszewicza do dziś”. Tak było zawsze: z jednej strony – barbarzyńska Moskwa, z drugiej strony – kulturalna i humanitarna Ukraina. Z jednej strony – despotyzm i pragnienie „pokonania pod nogi wszelkiego wroga i suplikanta”, czyli zagarnięcia do Imperium Rosyjskiego nowych i nowych wolnych narodów, z drugiej strony, miłość do wolności i prawa człowieka do wolnego życia. Wiedzieli o tym jeszcze na początku ubiegłego wieku, kiedy Mazepa był (nie zdrajcą, według moskiewskiej terminologii) symbolem walki o wolność w Europie Zachodniej. I tak jak wtedy, ponad 50 lat temu, mój brat Michaił za „złożenie protestu”, za podpis pod skargą za jednego pobitego nahajką studenta został wysłany z Charkowa i wygnany z uniwersytetu i musiał emigrować do Lipska, opuszczając ojczystą ziemię, tak i teraz setki tysięcy Ukraińców, unikając rozstrzelań czy syberyjskich obozów koncentracyjnych, musiało opuścić Ojczyznę, dla której pracowali, i tułali się po świecie, szukając tej wolności myśli i słowa, której nigdy nie było i nie ma tam, gdzie jest moskiewska tyrania, zwana obecnie „demokratyzmem” na śmiech idei prawdziwej demokracji. Moskwa Andrzeja Bogolubskiego, Petersburg Piotra I, bolszewicka Moskwa jest zawsze tą samą wrogą Ukrainie. A oto dowcipne odpowiedzi mojego ojca podczas przesłuchania. „Ja, Wasza Wysokobłagorodie, rozumiem całą powagę i ważność sprawy, którą się teraz zajmujemy. Uważam, że przynosi mi ona wielki zaszczyt: „pociągnąć do odpowiedzialności za naruszenie całości Imperium Rosyjskiego” nie odważają się nawet sąsiedni imperatorzy, którzy dysponują ogromnymi armiami, a mnie w waszym oskarżeniu przypisuje się tę śmiałość...” Oto gdzie jest korzeń wszystkiego: oskarżenie o zamiary zburzenia wielkiego więzienia narodów, gdzie „od Mołdawianina do Fina we wszystkich językach wszystko milczy, bo błogosławi” (zwłaszcza teraz!). Za to i O. Rusow, i M. Rusow, i Zofia Rusowa siedzieli nie raz w moskiewskich więzieniach. Za to mój ojciec, zgodnie z rosyjskim rozporządzeniem, nie śmiał mieszkać przez pewien czas na Ukrainie, a moja matka musiała potajemnie jechać do Petersburga na ślub swojej córki, bo jej, przeciwnie, zabroniono mieszkać w Petersburgu, gdzie musiał mieszkać jej prawowity mąż, a mój ojciec! Na to idiotyczne – z punktu widzenia zdrowego rozsądku – postanowienie rosyjskiego rządu (wtedy ministrem był Plehwe, którego niedługo potem zabili rewolucjoniści), ale całkowicie logiczne w sensie ukarania dwojga ukraińskich patriotów, którzy razem chcieli „naruszyć całość Imperium Rosyjskiego”, mój ojciec pisał skargę do Synodu, dowodząc, że rząd nie śmie rozłączyć męża z żoną („Bóg złączył – człowiek niech nie rozłącza”)… Za to pragnienie „naruszenia całości Imperium Rosyjskiego” emigrował mój brat, siedzieli w rosyjskich więzieniach moi rodzice, za to Moskale zniszczyli groby dziadów i ojca, za to musiała S. Rusowa nocą z małą wnuczką (córką brata) uciekać przez Zbrucz z sowieckiej Ukrainy, choć była przez cały czas rewolucjonistką, która walczyła przeciwko carskiej despotii. Rzecz nie we władzy czy formie władzy Rosji. Andrzej Bogolubski zburzył Kijów w XII wieku, Murawjow ze swoimi „świadomymi” bolszewikami – w 1917 roku. „Jednych rozstrzeliwali, drugich męczyli”. I oto zimą w chłopskim ubraniu z małą wnuczką S. Rusowa, mając już 64 lata, była zmuszona opuścić swój rodzinny kraj i przejść Zbrucz. Dwukrotnie bolszewicy łapali przy próbach ucieczki tę starą rewolucjonistkę, aby po carskich aresztach zakosztowała i sowieckich katowni. Dopiero trzecia próba była udana i udało jej się przejść przeklętą granicę, która dzieli nasze terytoria. I ta rewolucjonistka, która całe życie walczyła przeciwko carskiej tyranii, musiała ratować się z „wolnej i szczęśliwej Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej”, gdzie trwały szalone aresztowania i rozstrzeliwania ukraińskich nauczycieli, chłopów oraz inteligencji. Oto co pisze mama w swoich wspomnieniach o tych strasznych chwilach: „Żegnaj, rodzinna Ukraino! Opuszczam cię z jednym gorącym pragnieniem: wszystkie moje stare siły oddać wyzwoleniu twojego ludu, abyś znowu szczyciła się wolnością, nauką i bogactwem…” Nie dla „państwa nieszczęsnego i łakomstwa łukawego”, nie dla spokojnego życia na emigracji i wygód opuściła S. Rusowa płonącą i skrwawioną w dogasających powstaniach Ukrainę. Praca na ukraińskiej niwie na emigracji bardziej znana jest naszej emigracji i naszym kobietom przebywającym za granicami Ojczyzny. Ukraińskie kobiety znają jej niestrudzoną pracę: to jako organizatorki ukraińskich przedszkoli, to jako żarliwej mówczyni na międzynarodowych kongresach, gdzie ona Zofia Rusowa z wnuczką Olgą Rusową i prawnuczką Ludmiłą (Bazylewską) pisze: „O ile inne przedstawicielki w swoich przemówieniach wychwalały postęp ruchu kobiecego w ich wolnych krajach, to ja zaczęłam opowiadać o nieszczęściu mojego rodzinnego Kraju, o tym, że bolszewicka moskiewska władza przyniosła mu ekonomiczną i moralną ruinę, głód, demoralizację oraz zgubę kobiety-matki…”. S. Rusowa występuje jako delegatka Ukrainek w Hadze na Międzynarodowym Zjeździe Rady Kobiet i, w rezultacie jej żarliwego przemówienia, holenderski Czerwony Krzyż wysłał żywność na pomoc „szczęśliwej i wolnej” oraz głodującej Ukrainie. Oto co pisze mi matka o swoim zamiarze wyjazdu do Genewy do Ligi Narodów do komitetu mniejszości: „Jura, miły, drogi! Jak mi ciężko bez twojej rady. Oto Komitet Wykonawczy, którego projekt pracy ci przesyłam, prawie jednogłośnie na wczorajszym zebraniu wyznaczył mnie jako delegatkę zjednoczonych ukraińskich organizacji do Genewy do Ligi Narodów do Komitetu mniejszości, który ma się zebrać 19 stycznia. Więc jechać trzeba 15-go. Oczywiście, jadę na koszt organizacji (już połączyło się 61 Jurij Rusow. Kanada, koniec lat 50. w całych Czechach), ale skąd te pieniądze? Tak się boję, żeby nie było czegoś niepewnego. W ogóle wiesz, jak ciężko z naszymi ludźmi prowadzić jakąkolwiek światową sprawę oraz być przed nimi odpowiedzialną. Z drugiej strony, jak odmówić, kiedy moja znajomość języka francuskiego bezsprzecznie gra tutaj wielkie znaczenie. Oczywiście, Szulhyn zna język, ale on nie powie tego, co powiem ja. Kiedy społeczeństwo wszystkich odcieni powierza mi najznaczniejszą współczesną sprawę na międzynarodowym forum, to moim obowiązkiem jest wykonać ją jak najlepiej. Jura, drogi, czy ty mnie rozumiesz? Nie częstochlubie, nie lekkoduszność kierują mną, a pragnienie zawsze przyłożyć moje siły na małą korzyść Ukrainie. Tak przypominam sobie, jak twój ojciec posyłał mnie na przeróżne zjazdy. Bardzo mi brakuje twojej rady. Napisz mi swoją opinię na tę sprawę, ale tak, żebym ją otrzymała do 15 stycznia”. Pozwoliłem sobie przytoczyć urywek jednego z niewielu listów mojej matki, który się u mnie zachował, aby naświetlić tę działalność S. Rusowej, którą prowadziła za granicą, czy to w czasie emigracji, czy jeszcze od 1900 roku w czasie swoich wyjazdów za granicę. Gdziekolwiek był jakiś międzynarodowy zjazd, gdzie można by powiedzieć choć słowo o Ukrainie – czy to w Rzymie, czy Hadze, czy Genewie, czy Brukseli, czy gdzie indziej – tam pojawiała się postać starej już siwej, ale zgrabnej kobiety, która, jak wyrzut sumienia, rzucała w oczy obojętnym na los ostatniego europejskiego forpocztu na wschodzie – Ukrainy, wszystkim tym europejskim zgromadzeniom słowo o niedoli naszej Ojczyzny. Dzięki naszemu społeczeństwu. Godnie uczciło ono we Lwowie 80-lecie Zofii Rusowej w 1936 roku. 363 organizacje złożyły hołd jej siwym włosom, czym wzruszyły do łez przybyłą do Lwowa jubilatkę. Sama ona, choć w tak poważnym wieku, wygłosiła we Lwowie żarliwe przemówienie, wzywając do walki o Ukrainę. Zmarła pani Zofia Rusowa w Pradze 5 lutego 1940 roku. W tej samej Pradze, gdzie 65 lat wcześniej mała mogiłka jej córki odnotowała wydanie pierwszego pełnego „Kobziarza” Szewczenki. Dlatego myślę, kończąc te urywki wspomnień, że można będzie je zakończyć wielkimi słowami naszego proroka Szewczenki, które stały się naszym Testamentem: Pochowajcie i wstawajcie, Kajdany porwijcie I wrogą złą krwią Wolność skropcie! I mnie w rodzinie wielkiej, Rodzinie wolnej, nowej, Nie zapomnijcie wspomnieć Nie złym cichym słowem. Wspomnijmy i my w tę stuletnią rocznicę od dnia urodzin Zofii Rusowej pamięć tej Ukrainki, która oddała całe życie na służbę Ojczyźnie. Na jej grobie, za jej życzeniem, zostało napisane, jak i na grobie mojego ojca (zniszczonym przez moskiewskich dzikusów) słowa: „Raz dobrem napełnione serce wiek nie ostygnie!” (Zachowano pisownię autora)

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn