Strona · s. 11strona oryginału ↗
Nazwy ulic i placów Kijowa: historia nazewnictwa i przemianowań
Слово Просвіти, №08 за 2021 рік
Larysa MASENKO
Ubiegłego roku nakładem wydawnictwa „Klio” ukazało się drugie wydanie przewodnika „O kim opowiadają nazwy ulic: kijowskie przemianowania 1988–2019”. Jego autor, docent Instytutu Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki Dmytro Danylczuk, dokonał wyczerpującego opisu przemianowań, które miały miejsce w Kijowie w okresie niepodległości. W ciągu ostatnich trzech dekad, zauważa autor, w stolicy zmieniono nazwy ponad 290 ulic, zaułków, alei, placów, parków, skwerów, a nawet niektórych dzielnic administracyjnych. Najbardziej intensywne procesy przemianowań nastąpiły po Rewolucji Godności, w wyniku uchwalonych ustaw o dekomunizacji – na ten czas przypada ponad 70% przemianowań „radzieckich” czy „komunistycznych” nazw obiektów topograficznych stolicy. Przewodnik Dmytra Danylczuka zawiera nie tylko wykaz nowych nazw, lecz także informacje o osobach, wydarzeniach i realiach historycznych, na cześć których nazwano kijowskie ulice i place. W tym właśnie tkwi aktualność i oświatowa wartość książki, gdyż, jak słusznie zauważa autor, większość kijowian nie wie, kim byli wybitni Ukraińcy oraz przedstawiciele innych narodów, którzy wnieśli znaczący wkład w naszą naukę i kulturę. „A wtedy zapytajmy samych siebie: czy można uznać za w pełni skuteczne uczczenie wybitnej osoby w nazwie ulicy, jeśli kijowianie nie będą wiedzieć nic o tym, co ta osoba zrobiła ważnego i pożytecznego?” – pisze Danylczuk we wstępie. Przewodnik ma dobrze przemyślaną strukturę. W pierwszym rozdziale podano w porządku alfabetycznym wykaz nowych nazw ulic i placów, nadanych w latach 1988–2019, w drugim – wykaz dawnych nazw tych obiektów wraz z nową nazwą i krótkim wyjaśnieniem motywacji przemianowania. W trzecim rozdziale przedstawiono odpowiednie informacje o nazwach nowo utworzonych i przywróconych w tych samych latach. Najobszerniejszy jest czwarty rozdział, zawierający wiadomości o wybitnych działaczach ukraińskiej nauki i kultury, których imiona upamiętniono w nazwach ulic i placów. Całkiem stosownym wydaje się również zamieszczone na końcu rozdziału krótkie noty historyczno-biograficzne o działaczach epoki radzieckiej, od imion których pochodziły nazwy zniesione w latach 1988–2019. Ciekawą i bogatą w informacje jest podsumowująca część książki, z której czytelnik dowie się o historii kształtowania się i rozwoju pejzażu toponimicznego Kijowa od czasów dawnych do współczesności. Omówiono tu osobliwości tworzenia urbanonimów w XIX wieku, kiedy wskutek gwałtownego rozwoju miasta proces nadawania nazw ulicom przeszedł ze sfery żywiołowej, „ludowej” do administracyjnej. Autor poświęcił znaczną uwagę destrukcyjnym tendencjom, jakich doświadczyło historyczne toponimikon stolicy w XX wieku, za panowania władzy komunistycznej. W tym czasie toponimia Ukrainy została w znacznej mierze pozbawiona narodowej specyfiki, dlatego też nazwy ulic i placów stolicy stały się częścią ujednoliconego ogólnoradzieckiego systemu nazewnictwa, którego cechą charakterystyczną było rozpowszechnianie identycznych na całej przestrzeni ZSRR nazw ideologicznych i kultowych. W ogólnym przeglądzie zmian, które zaszły w toponimii Kijowa w okresie niepodległości, Danylczuk dostrzegł charakterystyczną prawidłowość: szczyt przemianowań niemal zawsze pokrywa się z okresem dominacji proeuropejskich, narodowo-demokratycznych nastrojów w ukraińskiej elicie politycznej. I odwrotnie: gdy we władzy przeważają prorosyjscy zwolennicy radzieckiej przeszłości, liczba przemianowań w Kijowie staje się minimalna. Kończąc badania, autor stwierdza, że mimo znacznych pozytywnych zmian w przestrzeni toponimicznej stolicy w nazwach jej ulic i placów wciąż brakuje imion wielu wybitnych osób, których działalność była ściśle związana z Kijowem. Nie wykorzystano także możliwości upamiętnienia ich w inny sposób – poprzez nadanie nazw instytucjom lub placówkom bądź ustawienie tablic pamiątkowych. Są to takie działacze nauki i kultury XVI–XVII wieku, jak Meletiusz Smotrycki, Łazarz Baranowicz, Józef Galatowski, naukowcy i oświatowcy Pawło Żytecki, Ołeksandr Konyski, Wołodymyr Samijlenko, Zinaida Tulub i inni. Zasługuje na naszą wdzięczną pamięć także imię wybitnego mecenasa Ewhena Czykalenki, którego wkładu w rozwój oświatowy i kulturalny Ukraińców pod koniec XIX – na początku XX wieku nie sposób przecenić. Kwestię uczczenia pamięci Ewhena Czykalenki poprzez przemianowanie jednej z trzech kijowskich ulic, nazwanych imieniem rosyjskiego pisarza Lwa Tołstoja, wielokrotnie podnosił Jurij Hnatkewycz, przewodniczący Centrum Oświatowego Odrodzenia Narodowego im. Ewhena Czykalenki. Jednak podczas publicznej dyskusji nad tą propozycją na stronie KMPP prorosyjskie strony, zmobilizowawszy swoich członków, zablokowały jej pozytywną decyzję¹. Przewodnik Dmytra Danylczuka stanowi zatem cenne źródło informacji nie tylko dla tych kijowian, którzy chcą dowiedzieć się, skąd pochodzi nazwa ich ulicy, lecz także dla tych, których interesuje szersze zagadnienie historii kijowskiego toponimikonu i zmian, jakim on podlegał pod wpływem wydarzeń politycznych od czasów dawnych do dni dzisiejszych.
1 Hnatkewycz Jurij. Postać Jewhena Czykalenki w historii Ukrainy. Co powiedziałby on prezydentowi Zełenskiemu // Serwis „Radio Swoboda”, 21 grudnia 2019 r.: https://www.radiosvoboda.org/a/30336576.html
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
