Strona · s. 2strona oryginału ↗
Jewhen BUKET: Z punktu widzenia historyczności widzimy znacznie więcej niż poprzednie pokolenia Ukraińców
Слово Просвіти, №08 за 2021 рік
Podczas jednej z prezentacji książki „Semen Neży... HISTORIA WIELKIEGO NARODOWEGO ZWYCIĘSTWA Utrwalenie w masowej świadomości obrazu Ukraińców jako nieudaczników, zastraszonych poddanych, bandytów, zdrajców-kolaborantów, bezdusznych rzeźników – to zadanie naszych wrogów już od niejednej setki lat. Nasi sąsiedzi, od których przynajmniej raz Ukraińcy popadli w zależność kolonialną, nigdy nie staną się naszymi szczerymi przyjaciółmi. W najlepszym wypadku będą udzielać sytuacyjnego wsparcia Ukrainie, jeśli będzie to odpowiadać ich własnym interesom narodowym. To, nawiasem mówiąc, doskonale rozumiał hetman Bohdan Chmielnicki, który doprowadził do międzynarodowego uznania ukraińskiego państwa kozackiego, przysięgając wierność zwalczającym się nawzajem polskiemu królowi, osmańskiemu sułtanowi, moskiewskiemu carowi, królowi Szwecji oraz kilku innym, mniej niezależnym władcom. Miał nadzieję, że ta „formuła” zabezpieczy ukraińskie ziemie przed jakąkolwiek inwazją, a zamiast tego „wielowektorowa” decyzja Chmielnickiego zamieniła Ukrainę w „drobne na wydanie” w geopolitycznych grach, które trwają do dziś i, najwyraźniej, nieprędko się zakończą… Jednak Bohdan Chmielnicki rozumiał również, że do utrwalenia prawdziwej niepodległości potrzeba czasu. A czasu on, jako genialny wódz i władca, oraz państwo, które stworzył, mieli niewiele. Co więcej, Wojsko Zaporoskie do swojego upadku jako państwo w 1676 roku nie wyszło ze stanu wojennego, wyczerpując zarówno ludzkie, jak i naturalne zasoby Ukrainy. Od czasu ostatecznej likwidacji Księstwa Kijowskiego w 1471 roku w historii ukraińskich ziem rozpoczyna się długotrwały okres walki wyzwoleńczej, której celem jest odzyskanie państwowej niepodległości. Począwszy od powstania Mychajła Hlynskiego w 1508 roku aż do odzyskania niepodległości w 1991 roku, każde nowe pokolenie Ukraińców walczyło o wolność rodzinnego kraju. Co ćwierć wieku przez nasze ziemie przetaczały się fale walki o niepodległość. Tysiące patriotów własnym życiem zapłaciło za prawo Ukraińców do własnego niezależnego państwa. Niestety, to prawo trzeba ceną życia rodaków bronić także dziś. Nasz czas jest unikalny, ponieważ żyjemy w najdłuższym od ostatnich 500 lat okresie państwowej niepodległości. Oceńcie sami: założone przez Bohdana Chmielnickiego ukraińskie państwo kozackie przetrwało 28 lat, państwo Semena Palija – 24, Sicz Oleszkowska – 23, ukraińska państwowość w czasach zmagań wyzwoleńczych XX wieku – łącznie 5 lat. Inne próby Ukraińców utworzenia niezależnych tworów państwowych trwały od kilku tygodni do kilku miesięcy. Dlatego tegoroczna data – 30 lat państwowej niepodległości – to wybitne osiągnięcie narodu ukraińskiego, któremu mimo wewnętrznej walki politycznej i zewnętrznej agresji udało się zachować i utrwalić własną państwowość. Pod kątem historyczności widzimy znacznie więcej niż poprzednie pokolenia Ukraińców. Dostępnych mamy wielokrotnie więcej źródeł pierwotnych, otwarte i zdigitalizowane archiwa w wielu zakątkach świata, bardziej zrozumiałe są paradygmaty innych państw wobec Ukrainy. Dlatego w ostatnim czasie następuje systemowe przewartościowanie wydarzeń przeszłości, w szczególności, być może po raz pierwszy z pozycji niezależnej Ukrainy. Jeszcze hetman Pyłyp Orłyk w swojej pracy „Wywid praw Ukrainy” (1712) zauważył, że „Kozacy mają za sobą prawo ludzkie i naturalne, jedną z głównych zasad którego jest: naród zawsze ma prawo protestować przeciwko uciskowi i przywrócić używanie swoich starodawnych praw, kiedy będzie miał na to stosowny czas”. Jest to bezpośrednie odwołanie do znanego jeszcze z prac Arystotelesa prawa narodu do powstania. Nawet w „Powszechnej deklaracji praw człowieka”, ogłoszonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 10 grudnia 1948 roku, w preambule znajduje się pośrednie odniesienie do tego prawa: „Konieczne jest, aby prawa człowieka były chronione przez rządy prawa w celu zapewnienia, by człowiek nie był zmuszony do uciekania się, jako do ostatecznego środka, do buntu przeciwko tyranii i uciskowi”. Właściwie kozactwo w ciągu swojej historii wykorzystywało każdą stosowną okazję, aby zrzucić jarzmo zniewolenia i przywrócić sprawiedliwy porządek społeczny, wykorzystując naturalne ludzkie prawo do powstania. Szczególnie wyraźnie widać to od początku XVIII wieku, kiedy wybitny intelektualista swoich czasów hetman Pyłyp Orłyk w Konstytucji z 1710 roku oraz późniejszych uniwersałach i traktatach uzasadnił wiodącą rolę ukraińskiego narodu kozackiego jako najwyższej formy jedności społecznej oraz jej pierwotność w procesie państwowotwórczym na ukraińskich ziemiach. Ideowi zwolennicy Orłyka, uczestnicy Koliszczyzny w latach 1768–1770, ogłosili pierwszą na świecie deklarację praw człowieka: „Koronni mieszkańcy, którzy w wielkiej liczbie żyją w majątkach szlacheckich, królewskich i duchownych! Nadszedł już wasz czas, aby wyrwać się z niewoli i pozbyć się jarzma oraz ciężarów, które dotąd znosicie od bezlitosnych waszych panów! Zmiłował się Bóg z wysokiego nieba nad waszą niedolą, usłyszał wasz płacz i jęki z tego padołu świata i posłał Bóg wam obrońców, którzy pomszczą wasze krzywdy. Przybywajcie więc na pomoc tym, którzy chcą was uratować i uczynić pełnoprawnymi i wolnymi. Teraz właśnie czas odwdzięczyć się wszystkim, którzy stali nad wami, za wszystkie wasze krzywdy, pobicia, męki, morderstwa, a także za niesłychany wyzysk, którego dotąd doznawaliście od swoich panów. Posyłamy do was przywódców, którym trzeba wierzyć i z nimi iść z bronią, jaką kto ma! Zostawiajcie wasze żony, domy, kochane dzieci. Nie będziecie żałować, bo w krótkim czasie zobaczycie, że nam z wami prawowiernymi da Bóg zwycięstwo i staniecie się wolnymi panami, kiedy wybijecie to gadzie plemię, czyli waszych panów, którzy dotąd piją waszą krew. My was dawniej ostrzegaliśmy, ale wy nam nie wierzyliście; teraz możecie wierzyć, bo już wasi bracia na Ukrainie i Podolu szczęśliwie zaczęli wyrywać się z niewoli i tego jarzma. Wezwijcie Boga na ratunek i przybywajcie na pomoc!”. Geniusz Tarasa Szewczenki podniósł czyn hajdamaków, narodowo-wyzwoleńcze powstanie na poziom idei narodowej, której szczytem stały się słowa z „Testamentu”: Pochowajcie i wstawajcie, Kajdany zerwijcie I wrogą złą krwią Wolność skropcie. I mnie w rodzinie wielkiej, W rodzinie wolnej, nowej, Nie zapomnijcie wspomnieć Nieżywym cichym słowem. Genetycznie rozumiejąc głęboką istotę walki wyzwoleńczej, Taras Szewczenko stał się dla następnych pokoleń prorokiem. Wszak w jego tekstach dostrzegano ducha wydarzeń nie tylko przeszłego, ale i przyszłego czasu. Tak, jeszcze w 1847 roku przewidział istotę Rewolucji Godności: Lecz nie jest mi wszystko jedno, Jak Ukrainę źli ludzie Uśpią, podstępni, i w ogniu Ją, okradzioną, obudzą... Och, nie jest mi wszystko jedno. A w 1857-ym pisał jakby o naszej teraźniejszości: Nie wam, w sieciowanej liberii, Donosiciele i faryzeusze, Za prawdę przenajświętszą stanąć I za wolność! Krzyżować, A nie kochać wyście się uczyli brata! O rodzie próżny, przeklęty, Kiedy ty wydechniesz? Kiedy Doczekamy się Waszyngtona Z nowym i sprawiedliwym prawem? A doczekamy się przecież kiedyś. Mykoła Michnowski w przemówieniu „Samostijna Ukraina” (1900) zaznaczał: „Nasz naród swoimi nieustannymi protestami przeciwko panowaniu Moskwy (Doroszenko, Mazepa, Bractwo Cyrylo-Metodiańskie, Szewczenko, powstania chłopskie lat 80. itd.)… nadał kierunek rozstrzygnięcia sporu o obowiązywalność konstytucji perejasławskiej w ten sposób,
który można uznać za jedyny rzeczywisty i poważny, czyli siłą. Lecz nawet gdybyśmy nie widzieli w naszej historii nieustannych protestów, to i wtedy nasze własne istnienie jest protestem przeciwko przemocy nie tylko wobec nas, ale i wobec naszych przodków…, nakłada ono na nas obowiązek zerwania więzów niewolnictwa, abyśmy – spadkobiercy Bohdana Chmielnickiego – mogli zgodnie z prawem korzystać z naszego dziedzictwa!”. Wszystkie powstania narodowowyzwoleńcze są ze swej natury uzasadnione, czyli takie, które muszą koniecznie prędzej czy później uwieńczyć się zwycięstwem. Dlaczego powinniśmy badać i popularyzować działania ukraińskich powstańców? Odpowiedź jest oczywista: przybliżali oni niepodległość państwa ukraińskiego, które stało się wielkim zwycięstwem naszego narodu, co najmniej 20 jego pokoleń. W sensie wieczności – dla Ukraińców w Ukrainie i nie w Ukrainie żyjących, zmarłych i nienarodzonych – poprzednie przegrane bitwy są tak samo ważne, jak te, które uwieńczyły się zwycięstwem. Wszystkie one doprowadziły do realizacji wielkiego celu – wolnej Ukrainy. Kiedy Ukraina uzyskała niepodległość, szereg ruchów wyzwoleńczych, których uczestnicy, mimo porażki w fizycznym starciu z wrogiem, swoim heroicznym czynem inspirowali przyszłe pokolenia, stały się zwycięskimi. Walka o wolność i prawa nabrała nowego sensu: z Księstwa Glińskiego powstało kozactwo, które wysiłkami Krzysztofa Kosińskiego, Seweryna Nalewajki, Piotra Sahajdacznego, Marka Żmajły, Tarasa Triasyły, Iwana Sulymy, Pawła Buta, Jakowa Ostrianina oraz wielu innych odrodziło ukraińską państwowość Wojska Zaporoskiego. Po abdykacji Piotra Doroszenki Jurij Chmielnicki, Piotr Iwanenko, Semen Palij, Samijło Samuś oraz Iwan Mazepa przywrócili Księstwo Ukraińskie na mapę Europy. A po katastrofie połtawskiej już Filipowi Orlikowi, Kostowi Hordijence oraz pułkownikom ich wojska – rycerzom-hajdamakom – przyszło dzierżyć sztandar walki. Krótkotrwały sukces Maksyma Zalizniaka i ogłoszenie go hetmanem ukraińskim w Humaniu przyspieszyły rozpad Rzeczypospolitej, Wielką Rewolucję Francuską oraz „Wiosnę Ludów” w Europie. Czyn hajdamacki inspirował cyrylo-metodyjczyków, „hromadziwciw” i pierwszych proświtian, stał się przykładem dla Wolnego Kozactwa i chołodnojariwców. Mazepińcy i orlikowcy byli przykładem dla Mychajła Hruszewskiego i Symona Petlury, Pawła Skoropadskiego i Petra Bołboczana. Pułkownik Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej Jewhen Konowalec stworzył Organizację Ukraińskich Nacjonalistów, a prezydent URL na wygnaniu Andrij Ływycki wydał rozkaz Tarasowi Bulbie-Borowciowi stworzyć Ukraińską Powstańczą Armię… Ideolog i teoretyk ukraińskiego ruchu narodowego XX wieku Stepan Bandera w jednym z przemówień przewidział, że „nadejdzie czas, kiedy jeden powie: „Sława Ukrainie!”. I miliony odpowiedzą: „Bohaterom sława!””. Jego szczera wiara w ustanowienie Ukraińskiego Sobornego Samodzielnego Państwa, marzenie o jego zachowaniu i rozwoju inspirowały i nadal inspirują ukraińskich patriotów. Wiaczesław Łypynski, Mykoła Sciborski, Andrij Melnyk, Roman Szuchewycz, Jarosław Stećko, Wasyl Kuk, Ołeh Sztul-Żdanowycz oraz wielu innych przybliżali wymarzony przez pokolenia dzień ogłoszenia państwowej niepodległości Ukrainy. Szereg powstań narodowowyzwoleńczych Ukraińców uwieńczył się zwycięstwem w 1991 roku. To zwycięstwo zahartowało się w rewolucjach 2004 i 2014 roku, na wojnie, która trwa na wschodzie Ukrainy. Każdy działacz, który przybliżał ten dzień – od kozackich dowódców po Bohaterów Niebiańskiej Sotni i wojowników, którzy polegli w obecnej walce z rosyjskim agresorem, należy do narodowego panteonu bohaterów. Biografia każdego musi być znana, wkład w ustanowienie państwowości musi być wyraźnie określony i zrozumiały, historyczne mity muszą zostać obalone. Historia Ukrainy – to bynajmniej nie historia porażek. To historia Wielkiego Narodowego Zwycięstwa, które wieńczy Rewolucja Godności – wyrazicielka narodowej idei wolności. Od redakcji. Tym artykułem Jewhena Buketa rozpoczynamy serię publikacji na 30-lecie Niepodległości pod rubryką „Historia Wielkiego Narodowego Zwycięstwa”. Przypomnijmy najjaśniejsze wydarzenia tego trzydziestolecia, imiona tych, którzy są prawdziwymi pracownikami Niepodległości. Nie ograniczajmy się do gatunków deklaracji politycznych – barwnie opisany epizod, wspomnienie, szkic, fotografie naturalnie złożą się w panoramę naszego życia w niepodległej Ukrainie. Czekamy na Państwa słowo, szanowni czytelnicy! Materiały prosimy przesyłać na pocztę: slovo_prosvity@ukr.net wy – rycerz Chołodnego Jaru” zapytano mnie: „Po co nam badać biografie postaci historycznych, które przegrały walkę? Dlaczego historia Ukrainy – to historia porażek? Gdzież nasze zwycięstwa?”. Oburzyłem się nawet na samo postawienie pytania.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
