Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Nie ma tematu ważniejszego niż ukraińskie słowo

Слово Просвіти, №08 за 2021 рік

Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w sali widowiskowej „Proświty” przeprowadziło konferencję poświęconą Międzynarodowemu Dniowi Języka Ojczystego. Proponujemy czytelnikom „Słowa Proświty” główne tezy wystąpień uczestników konferencji. Pawło MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – Zastępca przewodniczącego Towarzystwa „Proświta”, akademik Heorhij Filipczuk, porównał obronę języka do obrony naszej fizycznej, państwowej przestrzeni. Nadajemy priorytet właśnie tym duchowym granicom, które dzisiaj są u nas zrujnowane i nie wiadomo kiedy zostaną odnowione, jeśli nie dołożymy wspólnych wysiłków. 152 lata temu, kiedy zakładano „Proświtę”, po raz pierwszy wybrzmiało, a wszystkie kolejne pokolenia prośwician podkreślały, że samoidentyfikacja jest możliwa tylko w słowie. Problem językowy dzisiaj przyrównujemy do stanu obecnego ukraińskiego społeczeństwa, ukraińskiego państwa. Swoje tezy w tej sprawie wyraziłem w trzech książkach: „Klucz zrozumienia”, „Kamień graniczny” i „Ukraiński format”. Wyłącznie kwestiom językowym poświęciłem wszystkie lata literackiego bytowania, uświadamiając sobie, że właśnie słowo jest optyką i naszą energetyczną inspiracją. Daje nam ono ogromną przestrzeń i ogromne możliwości. Znajdujemy się w zupełnie innej sytuacji niż 100 lat temu, kiedy zakładano państwo, kiedy było ono przeformatowywane, kiedy się odradzało – powołujemy się na praktykę naszych poprzedników, którzy uświadamiali sobie znaczenie języka. Dlatego dzisiaj wyrażam wdzięczność wszystkim, którzy przez całe swoje życie nie są obojętni na ten problem, który mieliśmy nadzieję rozwiązać i który pozostaje bolesny. Wieś, nośnik żywego ukraińskiego słowa, dzisiaj jest praktycznie zdemontowana. Wcześniej naród ukraiński nie znajdował się w takiej sytuacji jak obecnie. W ciągu 100 lat utracono wiele ukraińskich ziem: Chełmszczyznę, Brześczyznę, Kubań, Woroneżczyznę, Starodubszczyznę. Musimy wyraźnie uświadamiać sobie, że metropolie, które zostały zbudowane w czasach imperialnych, były formowane przez imperium jako twierdze antyukraińskości w taki sposób, że nawet dzisiaj jesteśmy zmuszeni zdobywać informacyjnie te twierdze. Wiemy, jak nam przeciwdziałano i jak będą przeciwdziałać, stosując technologie, które produkuje nasz największy oponent i wróg – Rosja, kiedy Putin deklaruje braterstwo i jedność ogólnokulturowej przestrzeni, „ogólnokulturowej”, jak to nazywa. Terminu „ogólnokulturowości” używał jeszcze Teofan Prokopowicz, który faktycznie był ideologiem formowania Imperium Rosyjskiego. I tutaj należy przypomnieć ogromną zasługę Ukraińców w formowaniu Imperium Rosyjskiego, Ukraińcy też powinni je zburzyć. Całkiem niedawno, przeglądając antologiczne wydanie utworów Mykoły Wasylowycza Hohola, znalazłem tam bardzo ciekawą stronę. Proponuje on włączenie całego zasobu języka ukraińskiego do „Słownika ogólnorosyjskiego”. Dobrze wiemy, jak był zaangażowany w „ogólnorosyjskość” Dal, kozak ługański, wielu ukraińskich uczonych, którzy formowali zasady Imperium Rosyjskiego. Teraz naszym zadaniem jest zburzenie wszystkich tych nawarstwień, wszystkich tych murów. Może to zrobić państwowa społeczność, Ukraińcy, którzy byli i pozostają nieobojętni. To ci, którzy przejmują sztafetę „Proświty” i uświadamiają sobie, że nasze problemy rozwiążą świadomi Ukraińcy, a nie programy polityczne, które zmieniają się, tak jak polityczni gracze, których było już tak wielu w naszej pamięci. Podczas ostatniego spotkania poruszyliśmy temat „wirusów świadomości”, które atakują organizm narodowy poprzez obce słowo. Słowo ojczyste nasyca nas i daje tę duchową energię, która im się przeciwstawia i zwycięża. Dzisiaj, kiedy są już pewne ustawy, kiedy są pewne struktury – od naszej świadomości, naszej aktywności zależy, jakim będzie ukraińskie państwo. Bo bez pełnowartościowego funkcjonowania języka ukraińskiego jako rzeczywiście państwowego, możemy mieć tylko fikcyjną państwową przestrzeń informacyjną. Będą panować nasi oponenci, nasi wrogowie. Spójrzcie, jak są etnicznie zabarwieni na jeden kolor. Nie przyjęli Ukrainy jako ukraińskiego państwa. Przyzwyczaili się tutaj dominować. Dlatego wzywamy do jednoczenia się wszystkich, którzy rozumieją, że ukraiński los zależy od tego, na ile będziemy silni. „Proświta” nie posiada tych zasobów ekonomicznych, na których mogłaby zbudować swoją działalność. Liczymy na Pełnomocnika ds. ochrony języka ukraińskiego: rozszerzymy jego sekretariat na całą Ukrainę. Odpowiednio będziemy działać z innymi instytucjami, gdzie są Ukraińcy, którzy są świadomi tego, w jakim stanie dzisiaj znajduje się państwo. Bo nie ma tematu ważniejszego niż temat ukraińskiego słowa. Mam nadzieję, że nasycimy nasz eter i naszą przestrzeń swoją obecnością. Myśl i słowo materializują się, więc ukraińskie słowo musi panować w naszej przestrzeni, pod naszym niebem. W najbliższym czasie kontynuujemy nasz temat i będzie on związany ze słowem Łesi Ukrainki, słowem narodowym, naszym narodowym wymiarem i naszą wielką perspektywą. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor: – Widzimy otwarty atak tych wrogów, z którymi godziliśmy się przez 30 lat, ale czas nazywać rzeczy po imieniu. Wzywam was do walki z zastarzałą chorobą ukraińskiej inteligencji. To brak ofensywności, wyczekiwanie i inne nasze choroby. Czekamy, że ktoś zrobi to za nas. Możemy zacząć mówić na każdy temat, ale kiedy dochodzi do konkretów, zaczynamy wycofywać się na bok. Cztery miesiące walczę z problemem, który jest jedną z płaszczyzn niszczenia nas jako samowystarczalnego narodu. Ta sytuacja jest związana z Ministerstwem Oświaty i Nauki Ukrainy. Próbuję podnieść społeczność naukową. Doszło do listów do prezydenta, przewodniczącego Rady Najwyższej oraz premiera Ukrainy, pod którymi podpisało się 2-3 tuziny śmiałków. I to nie jest problem tylko nauki. To problem rodziców, studentów, abiturientów, uczniów starszych klas. Dlatego, że wszyscy wkrótce będziemy wyjeżdżać po wiedzę do Polski, USA. Trwa pełna degradacja, na szczyty nauki wychodzą ludzie, którzy mogą kupić artykuł w czasopiśmie. Tymczasem mogę wymienić dziesiątki źródeł, które nie odważają się mówić, że nasza nauka, naukowa ukraińska mowa, znajdują się w odwrocie. Chcę zwrócić się do naszych kolegów w obwodach. Róbmy tak, żeby nas słyszano, żeby nas widziano, żeby się nas bano. Wiele nie trzeba, weźcie 1-3 sprawy, ale głośne, na cały obwód, które dotyczą naszego życia, naszego języka. Jednoczcie ludzi zdeterminowanych, szukajcie tych, którzy się nie boją. Dzisiaj mówimy o edukacji uniwersyteckiej. Zwróciłem się do Chmielnickiej „Proświty”, aby poparła moją publikację o rektorze Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego, który jest wrogiem Ohijenki, zniszczył zbiór, w którym publikowała się elita naukowa. Znowu wybrano go na 5 lat. Ale Chmielnicka „Proświta” mnie nie poparła, bo po tym mogłaby stracić swoje pomieszczenie. Weźmy Czernihów. Już 5 lat walczę przeciwko nazwie biblioteki obwodowej. Boli mnie to, bo pochodzę z rejonu nieżyńskiego w obwodzie czernihowskim. Myślicie, że poparli mnie pisarze albo Czernihowska „Proświta”? Biblioteka obwodowa nadal nosi imię Korolenki. A w Nieżynie do dzisiaj jest ulica Moskiewska. To hańba. Nie mamy dokąd się wycofywać. albo bużańscy, albo my. Ukraina dla Ukraińców i tych, którzy szanują prawa Ukrainy, którzy szanują język ukraiński i chcą żyć na tej ziemi. Zamierzamy dotrzeć do Szmyhala i Razumkowa, przekazać nasze myśli Zełenskiemu. Im więcej będzie rozmów wokół tych kwestii, tym szybciej opinia publiczna będzie się zmieniać. I będziemy mogli pozbyć się naszych chorób. Heorhij Fiłypczuk, akademik NAPU, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – 21 lutego to ważny dzień nie tylko dla Ukraińców, ale i dla wszystkich narodów. Bo każdy świadomy człowiek, każdy świadomy naród, każdy świadomy naród ma jedno wielkie prawo cywilizacyjne. Prawo do pamięci. Musimy pamiętać rzeczy, które zmusiły świat do wstrząsu. W stolicy Bengalu stoi wspaniały pomnik studentów-męczenników, którzy zginęli w walce o swój język bengalski. Ale muszę mówić o Ukrainie. Przypomnijmy Ołeksandra Olesia, który powiedział, że kiedy Ukraina walczyła o prawo do swojego życia z katami, umierała i chciała tylko jednego – współczucia, Europa milczała. I teraz liczyć na to, że rzeczywiście ktoś nam pomoże odbudować naszą duchową ruinę, naszą wykrwawioną świadomość, najwyraźniej nie warto. Dla nas jest zasadniczo ważne dzisiaj na poziomie polityki humanitarnej i przede wszystkim polityki oświatowej, zaczynając od macierzyństwa, od placówki przedszkolnej i kończąc na uniwersytecie, pamiętać, że jakikolwiek atak na takie przedmioty jak literatura, historia Ukrainy, nie mówiąc już o języku ukraińskim, to atak na naród ukraiński. I jeśli słyszą nas przedstawiciele odnowionego Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy, to niech pamiętają o jednej rzeczy: literatura ukraińska, historia Ukrainy to przedmioty państwowotwórcze, narodowotwórcze. Ich nie tylko nie można dzisiaj ignorować, skracać, je trzeba wzmacniać, ponieważ to baza formowania narodu ukraińskiego, nacji, obywatela. Musimy wprowadzać naszą pamięć narodową w przestrzeń informacyjną. Jeśli mówimy o 1952 roku, kiedy wydarzyła się tragedia w Pakistanie, to musimy pamiętać, że w 1951 roku 800 studentów Uniwersytetu Charkowskiego wystąpiło tylko o to, aby zdawać egzaminy nie po rosyjsku, a po ukraińsku. Ich wykluczono z uniwersytetu, a 33 osoby rozstrzelano za język ukraiński. Pytam: czy zabijają za język ukraiński? Tak, zabijali, zabijają i nadal zabijają. Musimy pamiętać o trzech tysiącach ukraińskich dziewcząt w wieku od 12 do 14 lat, które stalinowscy satrapowie w 1949 roku zgwałcili, zniszczyli i utopili w bagnach Kołymy. Musimy wspomnieć tych, którzy niszczyli sprawę ukraińską, i nigdy nie nazywać ulic ich imionami. Kaganowicz w 1927 roku rozpoczął deukrainizację, przybył na Ukrainę na polecenie Stalina. I ten program z 6 punktów dotyczący denacjonalizacji Ukrainy działa do dziś. A proces sądowy nad 10 studentami, którzy zostali rozstrzelani tylko za to, że bronili swojego państwa i swojego języka ukraińskiego. A Wasyl Łypkiwski, który chciał, aby w ukraińskim kościele kaznodzieje zwracali się do wiernych, Ukraińców ukraińskim słowem, abyśmy nie modlili się do obcych bogów. Jego rozstrzelano. I tę straszną listę, włącznie z procesem Związku Wyzwolenia Ukrainy (SWU), w wyniku którego rozstrzelano 120 tysięcy ukraińskiej inteligencji, można długo kontynuować. Pytamy, dlaczego naród ukraiński jest taki zmęczony, taki śpiący. Dlatego, że kwiat narodu bez przerwy niszczono. Mamy już niepodległą Ukrainę, ale naród nie powstał, naród nie wstrząsnął się od tego strasznego bólu, tej nienawiści, kiedy w zeszłym roku zabito w Bachmucie Artema Miroszniczenkę tylko za to, że rozmawiał w języku ukraińskim. Musimy nie płakać. Musimy walczyć, wymagać od wszystkich instytucji – naukowych, oświatowych, informacyjnych, Rady Najwyższej, Rządu, prezydenta, aby święcie wypełniano te, nawet słabe postanowienia ustawy o języku ukraińskim. Zgodnie z Encyklopedią Językową Europy, w tej części świata jest 275 języków – żywych i martwych. Ale historia nie zna ani jednego przykładu, gdzie Ukraina czy Ukraińcy sięgaliby po język jakiejkolwiek mniejszości narodowej. Stworzyliśmy bodaj najlepszy model kulturowo-oświatowy na świecie, ale staliśmy się przedmiotem nagonki ze strony wszystkich, zaczynając od zjadaczy ukraińskiego chleba w Radzie Najwyższej, a kończąc na wystąpieniach na zgromadzeniach Rady Europy, Unii Europejskiej, Komisji Weneckiej itp. Dlaczego nasze tak zwane nowe twarze, nowi politycy nie prezentują tego naszego modelu kulturowo-oświatowego – humanitarnego, tolerancyjnego i nie bronią ukraińskich interesów narodowych? „Proświta” zwróciła się do pełnomocnika Tarasa Kreminia w sprawie ochrony języka ukraińskiego. Nie prosimy z nami współpracować. My wymagamy takiej współpracy. Bo tylko oparłszy się na ukraińskich patriotycznych siłach oświatowych, organizacjach, ukraińskiej inteligencji można rzeczywiście coś zmienić na lepsze. Popieramy to stanowisko, że Ukraina jest zobowiązana stać się członkiem tak zwanej Europejskiej Federacji Języków Narodowych

s. 6 · strona oryginału ↗

Zakończenie. Początek na str. 4-5. Stepan WOŁKOWECKI, przewodniczący Iwano-Frankiwskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: – Język był i pozostaje głównym kryterium naszego ukraiństwa. Dla nas, proświtian, jest to absolutna prawda. W przygotowanym przez nas memorandum centralnym punktem jest kwestia rozszerzenia możliwości wykorzystania naszego proświciańskiego potencjału. Na miejscach, w obwodach, będzie przedstawiciel pełnomocnika ds. ochrony języka ukraińskiego, to dodatkowy zasób, który rozszerzyłby nasze możliwości w zakresie ochrony języka ukraińskiego. Moglibyśmy wspólnie organizować kursy języka ukraińskiego. Możliwe są też inne formy współpracy, na które zgodzi się pełnomocnik. Wydaje mi się, że istnieje szerokie pole do współpracy i trzeba je wykorzystać. Myślę, że tym sprawom roboczym należy poświęcić osobną wideokonferencję, bo nazbierało się ich całkiem sporo. Trzeba je wszystkie omówić, włącznie z historycznym momentem formowania zjednoczonych wspólnot terytorialnych. Jarosław PITKO, przewodniczący Lwowskiego obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: – Myślę, że do memorandum trzeba koniecznie wpisać kwestię monitoringu. „Proświta” musi wziąć na siebie bardzo ważną funkcję dotyczącą badania sytuacji, a w szczególności realizacji ustawodawstwa językowego. Jest to bardzo ważne w warunkach decentralizacji. Samorząd lokalny posiada potężne funkcje, które mogą być nadużywane w tym czy innym regionie. Będzie to dotyczyć także kwestii wdrażania ustawodawstwa językowego: gdzieś będzie jasne stanowisko organów władzy lokalnej, gdzieś rozmyte, gdzieś z podtekstem. Dlatego pełnomocnik, nie posiadając struktury, może oprzeć się na „Proświcie” i nadać jej funkcje monitoringu w zakresie badania opinii publicznej i sytuacji. Proświtianie, jak nikt inny, wyczuwają środowisko wewnętrzne, nastroje wewnętrzne. Jesteśmy gotowi wypełnić tę funkcję. Na konkretnych przykładach musimy realizować swoje działania. Weźmy choćby tak błogosławiony i ukrainizowany Lwów. Przeprowadziliśmy monitoring wykonania 10. artykułu Konstytucji Ukrainy i decyzji Sądu Konstytucyjnego. Zaangażowaliśmy do monitoringu grupę 50 osób. Zwróciliśmy uwagę na wygląd Lwowa, na to, że dwie trzecie nazw kawiarni, sklepów itp. nie jest w języku ukraińskim. Przygotowaliśmy apel do Lwowskiej Rady Miejskiej, nagraliśmy film: „Przywróćmy miastu Lwów język ukraiński”, przeprowadziliśmy akcję pod taką nazwą. Musimy wiedzieć, jak działać w konkretnych sytuacjach. Kyryło STECENKO, artysta ludowy Ukrainy, przewodniczący Kijowskiego miejskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – W Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy odbył się okrągły stół na temat: „Prawo Ukraińca do języka”, poświęcony politycznym i prawnym aspektom sytuacji w polityce językowej. Odnośnie sfery usług w Kijowie po 16 stycznia. Wrażenie ciekawe. Zaczynam czuć w sklepach i innych placówkach, że to przeważnie mój rodzinny dom. Stało się o wiele mniej chamstwa, wyższości i niedbałości w komunikacji. Język ukraiński jest również nośnikiem ukraińskiej etyki, pozytywnego stosunku do niej. I to trzeba wspierać. Przy zmianach władz my, jako Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”, musimy trzymać w centrum uwagi tak zwane tablice językowe. Dzień Języka Ojczystego dotyczy nie tylko Ukraińców. Ale na Ukrainie jesteśmy przed Bogiem zobowiązani zachowywać język ukraiński oraz języki narodów bezpaństwowych, za które ponosimy odpowiedzialność. Trzeba zapewnić dominującą pozycję języka ukraińskiego we wszystkich sferach społecznych, sprzyjać podnoszeniu standardu językowego w sferze publicznej. Obecnie jest to wielki problem, gdyż niszczą nas z dwóch stron: stara kolonialna system rusyfikacji i nowa – bezosobowość Ukraińców na niwie językowej (anglicyzacja). Trzeba nadać językowi ukraińskiemu status języka komunikacji międzynarodowej. Większość obcokrajowców już tego przestrzega. Ale polityka władzy jest taka, że język rosyjski z czasów Związku Radzieckiego pozostaje językiem komunikacji międzyetnicznej. Ważnym czynnikiem jest polityka językowa biznesu. I ta walka, która toczy się o język ukraiński w sferze usług, dotyczy przede wszystkim kontroli nad zachowaniem językowym biznesu. Jeszcze jeden ważny czynnik – zachowanie językowe osób publicznych. Uważam, że z każdą osobą publiczną trzeba rozmawiać indywidualnie. Mamy zasoby i możliwości, aby wpływać na ich zachowanie. Wśród punktów, które powinny leżeć u podstaw państwowej polityki językowej, jest bezwarunkowy priorytet języka ukraińskiego oraz języków bezpaństwowych. Przede wszystkim są to Tatarzy krymscy. Także parytet językowy: żeby język rosyjski miał na Ukrainie te same prawa, co ukraiński w Rosji. To samo z Węgrami, Rumunami, Polakami itd. Musimy pozbyć się rosyjskiej dominacji i zagranicznego wpływu na ukraińską kulturę. Taras MARUSYK, specjalista ds. polityki językowej: – Obserwuję rozwój sytuacji językowej od początku niepodległości Ukrainy. Progresujemy, ale idziemy krokiem żółwia. Oczywiście, w porównaniu z latami 1989-90 posunęliśmy się naprzód. Są rzeczy, których nawet obecna władza nie może zatrzymać. Teraz największym problemem jest to, że istnieje konfrontacja między organami władzy państwowej a aktywną mniejszością społeczeństwa obywatelskiego, która próbuje skierować tę władzę na właściwe tory. Ale władza ma doświadczenie w tym, jak hamować wykonywanie prawa. Pierwsze próby zostały podjęte w 2019 roku, kiedy próbowano nawet uchylić ustawę lub usunąć kluczowe normy. Kiedy przyszło zrozumienie, że zrobić to jest praktycznie niemożliwe, obserwujemy szereg ataków na ustawę językową. Przewidywałem to kilka lat temu, kiedy sfera usług w Kijowie stawała się gorąca. Nie stałaby się tak problematyczna w niektórych momentach, gdyby władza robiła to minimum, które musi robić. Dzisiaj minister kultury wprost mówi, że karanie kelnera w Odessie za to, że nie wykonuje ustawy językowej, jest jakoś nie tak. Albo mówi o tym, że trzeba przeprowadzać łagodną ukrainizację, odroczyć lub znieść kary. A następca Tkaczenki – przewodniczący komisji parlamentarnej Poturajew niby zajmuje politykę państwową. Ale to, moim zdaniem, chwiejna pozycja, jak gra w złego i dobrego policjanta. Zli policjanci to ekipa Dubińskiego, Bużańskiego, a dobrzy – Poturajew i ekipa, którzy chcą odroczyć kary. Głównym celem władzy, począwszy od prezydenta, jest to, że jeśli nie ma możliwości uchylenia niektórych kluczowych norm ustawy, trzeba je rozmyć i dać sygnał społeczeństwu, że można nie wykonywać tych norm. Sfera usług. Tak, mamy dobre przykłady: są już dwa zwolnienia za brutalną odmowę obsługi w języku ukraińskim. To dobrze, to właśnie wpływ społeczeństwa obywatelskiego. Władza będzie się opierać, ile może. My też nie powinniśmy się zatrzymywać. Dalej będzie przeciąganie liny. Dobrze, że jest pełnomocnik, który chce zmienić sytuację i próbuje to robić. Iwan JUSZCZUK, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy: – Musimy tworzyć następne pokolenie. A w szkole, zwłaszcza wyższej, nie wszystko jest w porządku. Mamy wspaniałe ustawy, że nauczanie w wyższych uczelniach i szkołach odbywa się w języku państwowym. Ale pójdźcie do szkoły i posłuchajcie: nauczyciele mówią po ukraińsku na lekcji, a wychodzą na przerwę i zaczynają mówić z dziećmi w obcym języku. To dyskredytuje język państwowy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn