Strona · s. 6strona oryginału ↗
Oleksa Tychyj przemawia do nas
Слово Просвіти, №09 за 2012 рік
Marija OLIJNYK, m. Donieck. Wydarzenie rozpoczęło się prezentacją dwutomowego wydania prac Oleksy Tychego oraz wspomnień o nim przyjaciół i współpracowników, które właśnie ukazało się nakładem 2000 egzemplarzy w spółce z o.o. „Dom Poligraficzny »Doniecczyzna«”. Opracowali je: Wasyl Owsijenko (Kijów), Marija Olijnyk (Donieck), Wołodymyr Piweń (Słowiańsk), Jewhen Fiłko (Drużkiwka). Dzięki temu, wraz z publikacją „Oleksa Tychyj. Język – naród. Wypowiedzi o języku i jego znaczeniu w życiu narodu”, która staraniem syna autora – Wołodymyra ujrzała światło dzienne w 2007 roku w wydawnictwie „Smołoskyp”, cała spuścizna Oleksy Tychego stała się dostępna dla czytelnika. To wydarzenie oraz wydanie zbioru dzieł stały się możliwe dzięki wsparciu Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej. W jej imieniu zastępca przewodniczącego administracji Ołeksandr Fomenko otworzył uroczystość i podzielił się refleksjami na temat tej wybitnej postaci. Dwutomowe wydanie było gotowe już w 2007 roku, na 80. rocznicę urodzin Oleksy, ale nie zostało wydane z powodu braku środków. Dlatego ważna jest nie tylko suma przeznaczona na dwutom, ale także uznanie przez kierownictwo obwodu aktualności spuścizny Tychego. Na prezentacji obecni byli: syn Oleksy Wołodymyr, młodsza siostra Ołeksandra Iwaniwna, towarzysze broni, byli więźniowie polityczni – Bohater Ukrainy Łewko Łukjanenko, Wasyl Owsijenko, współtwórcy wydania, przewodniczący Donieckiej Obwodowej „Proświty”, Bohater Ukrainy Wołodymyr Szewczenko. Odpowiedzieli oni na pytania dziennikarzy zarówno o tragiczny los Oleksy Tychego, jak i o dzisiejszy niepokojący stan funkcjonowania języka państwowego na Ukrainie, w szczególności na Doniecczyźnie. Dzisiaj rodzice zmuszeni są dochodzić w sądach prawa do nauczania swoich dzieci w języku ukraińskim, ponieważ władze od 2011 roku rozpoczęły proces likwidacji szkół ukraińskojęzycznych. W foyer filharmonii pracownicy biblioteki obwodowej przygotowali wystawę publikacji o Oleksie Tychym, założycielach Ukraińskiej Grupy Helsińskiej oraz przedstawicielach pokolenia lat sześćdziesiątych. Planowano również zaprezentować kopie dokumentów z akt karnych Tychego, które przechowywane są w obwodowym archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy (SBU). Ponieważ podczas wydarzeń w 2007 roku występował naczelnik obwodowego zarządu SBU generał Ołeksandr Skypalski, który przeprosił za swoich kolegów-esbeków, którzy doprowadzili Oleksę do przedwczesnej męczeńskiej śmierci, liczono, że również teraz dziennikarze będą mieli możliwość zapoznania się z materiałami spraw karnych. Jednak synowi Wołodymyrowi przed konferencją prasową kazano zawrzeć umowę z SBU, że wyraża zgodę na ujawnienie archiwów. Lecz gdy przyjechał do Doniecka, zaczęto wymagać notarialnego potwierdzenia, że jest synem swojego ojca. Najwyraźniej urzędnicy z SBU nie chcą już otwierać archiwów ani przepraszać, a taka tendencja może doprowadzić do powrotu tego reżimu, z którym walczył Oleksa Tychyj. Uroczystości kontynuowano w sali filharmonii, scenariusz wydarzenia przygotował przewodniczący oddziału „Proświty” Słowiańskiego Uniwersytetu Pedagogicznego, kandydat nauk filologicznych, artysta i poeta Wołodymyr Piweń. Część artystyczną przygotował zasłużony pracownik kultury, piosenkarz, kompozytor, poeta, przewodniczący Donieckiej Miejskiej „Proświty” Mykoła Prysiażniuk. W wypełnionej po brzegi sali – działacze „Proświty” z obwodu, wielu młodych ludzi. Przybliżanie drogi życiowej Oleksy Tychego rozpoczęło się w 1990 roku i z powodzeniem trwa do dziś dzięki wysiłkom Donieckiej Obwodowej „Proświty”. Dzięki przewodniczącemu obwodowej „Proświty”, naczelnikowi Donieckiego Centrum Naukowego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, akademikowi Wołodymyrowi Szewczence, jeszcze we wrześniu 1990 roku odbyła się pierwsza Wszechukraińska konferencja naukowo-praktyczna, poświęcona badaniu życia i działalności Tychego. Wołodymyr Szewczenko podkreślił, że Oleksa Tychyj to ukraiński inteligent, który kierował się własnym kodeksem honorowym i ani razu go nie zdradził, broniąc praw człowieka i narodu ukraińskiego. Po raz pierwszy Oleksę zatrzymano w 1948 r. za krytykę wyborów z jednym kandydatem. Ukończył wydział filozoficzny Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M. Łomonosowa. Pracował jako nauczyciel w rodzinnej szkole od 1954 do 1956 roku. W 1956 roku wysłał do Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR oświadczenie protestacyjne przeciwko wprowadzeniu wojsk radzieckich na Węgry. Za to oświadczenie oraz za krytykę komunistycznego systemu edukacji został aresztowany 15 stycznia 1957 r. i skazany przez Stalinski Sąd Obwodowy na 7 lat pozbawienia wolności w łagrach o zaostrzonym rygorze. Oskarżono go o prowadzenie „antyradzieckiej agitacji i propagandy”. Tam, w Mordowii, poznał wielu aktywistów narodowowyzwoleńczych zmagań różnych narodów, zaprzyjaźnił się z kompozytorem W. Barwińskim i lekarzem W. Karhutem, któremu później pomógł opracować i wydać książkę „Lekarstwa wokół nas”. Po zwolnieniu z łagru w 1964 r. pracował jako robotnik w cegielni, na budowie (do nauczania go nie dopuszczano). Opracował książkę wypowiedzi wybitnych ludzi o języku „Język – naród”, napisał artykuły „Myśli o rodzinnej ziemi donieckiej”, „Rozważania o języku ukraińskim i kulturze w obwodzie donieckim”, opracował słownik zniekształceń języka ukraińskiego, przetłumaczył z polskiego książkę Jerzego Jędrzejewicza „Ukraińskie noce, czyli rodowód geniusza” (o T. Szewczence), rozpowszechniał samizdat. 9 listopada 1976 roku Oleksa Tychyj został jednym z dziesięciu założycieli Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. 5 lutego 1977 roku został aresztowany i właśnie wtedy rozpoczęło się ostatnie koło cierpień naszego rodaka. Na wyjazdowym posiedzeniu Donieckiego Sądu Obwodowego nad Oleksą Tychym i Mykołą Rudenką (odbywało się ono w Drużkiwce od 23 czerwca do 1 lipca 1977 r.) skazano go na 10 lat łagrów o specjalnym rygorze i 5 lat zesłania. Karę odbywał w Mordowii, a od 1 marca 1980 r. we wsi Kuczino w obwodzie permskim. 5 maja 1984 roku Oleksa zmarł w permskim szpitalu więziennym. 19 listopada 1989 roku prochy Oleksy Tychego wraz z prochami jego towarzyszy broni Wasyla Stusa i Jurija Łytwyna przewieziono na Ukrainę i pochowano ponownie w Kijowie na cmentarzu Bajkowym.
Dekretem Prezydenta Ukrainy z 8.11.2006 r. za obywatelską odwagę, poświęcenie w walce o utrwalenie ideałów wolności i demokracji oraz z okazji 30-lecia utworzenia Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, Tychy, jeden z jej założycieli, został odznaczony orderem „Za odwagę” I stopnia (pośmiertnie). W. Szewczenko opowiedział również o upamiętnianiu Ołeksy Tychyego przez 20 lat przez obwodową organizację „Proświty” na Doniecczyźnie, której przewodniczy od października 1992 roku. W szczególności Drużkiwska organizacja miejska przeprowadziła obwodową konferencję naukowo-praktyczną z okazji 10. rocznicy śmierci Ołeksy Tychyego z wydaniem materiałów „Ten, który duchem się nie ugiął” z udziałem naukowców Słowiańskiego Instytutu Pedagogicznego oraz Donieckiego Uniwersytetu Państwowego. W 2005 roku mieszkańcy Drużkiwki Ołeksij i Jurij Synelnykowowie stworzyli film dokumentalny o Ołeksie Tychym „Chcę być Ukraińcem”. We wrześniu 2006 roku ustanowiono tablicę pamiątkową Ołeksy Tychyego na fasadzie Biblioteki Drużkiwskiej im. Łesi Ukrainki, gdzie działa muzeum historyczno-artystyczne z funduszem rzeczy osobistych i innych materiałów Tychyego. W styczniu 2007 roku na podwórzu szkoły nr 14 w Ołeksijewo-Drużkiwce ustawiono pomnik Ołeksy Tychyego. Corocznie na Doniecczyźnie zbierają się naukowcy, politycy, bliscy Ołeksie ludzie, aby uczcić jego pamięć, a teraz będą mieli możliwość jeszcze zapoznać się z jego spuścizną twórczą. Nie pozostają na uboczu tych działań władze: jesteśmy wdzięczni przewodniczącemu Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej Andrijowi Szyszackiemu, ponieważ dzięki wsparciu finansowemu ODA ujrzał światło dzienne ten dwutomnik. Bohater Ukrainy Łewko Łukjanenko opowiedział, jak wiosną 1962 roku poznali się z Tychym i jak znajomość przerodziła się w prawdziwe kozackie braterstwo. Tychy znał język polski i miał książkę, z której zdobyli wiedzę do przygotowania w strefie ulotek. „Jesteśmy z jednego rocznika, studiowaliśmy w tym samym czasie na Uniwersytecie Moskiewskim, obaj jesteśmy ze wschodu, choć większość w strefie to przybysze z zachodu Ukrainy”. Tychy był niezwykle wymagający wobec siebie, ale dobry i wyrozumiały dla innych. Oprócz artykułów w obronie języka ukraińskiego w obwodzie donieckim przeciwko masowej asymilacji Ukraińców, którą Ołeksa nazwał ludobójstwem intelektualnym, zaczął układać słownik słów, zwrotów i wyrażeń niezgodnych z normami języka literackiego. Dlatego zasłużony pracownik oświaty Ukrainy, kierownik katedry Donieckiego Uniwersytetu Narodowego, doktor nauk filologicznych, profesor Anatolij Zahnitko podkreślił poświęcenie Ołeksy Tychyego na niwie ojczystego słowa. Doktor nauk historycznych, profesor Donieckiego Uniwersytetu Narodowego Nadija Temirowa, cytując artykuły Tychyego, zwracała się do obecnych: „Powiedzcie, czy aktualne są teraz te słowa? Chyba jeszcze bardziej aktualne niż wtedy”. Według świadectwa jednego z nauczycieli Tychyego, Mykoły Janka, Ołeksa już od młodych lat był niezwykle wymagający wobec siebie, zdyscyplinowany, miał niemałe poczucie obowiązku. Był to rozważny, zdolny, skupiony młodzieniec, spragniony nowej wiedzy i doświadczenia. Jego wygląd i charakter wymownie opisuje towarzysz niedoli Wasyl Owsijenko: „Miał jasnoszare oczy, prawidłową piękną twarz. Mówił spokojnie, rozważnie, nigdy nie używał brudnych przekleństw czy żargonu, mowa — wzorowa pod względem leksyki, stylu i wymowy”. Owsijenko opowiedział, że nawet w warunkach uwięzienia Tychy dużo czytał i przemyśliwał przeczytane, rozmawiał na tematy filozoficzne, psychologiczne i pedagogiczne, mógłby być wielkim pedagogiem, ale zamiast katedry otrzymał katorgę. Ciekawe wystąpienia harmonijnie uzupełnił piękny koncert. Wzięli w nim udział laureat konkursów ogólnoukraińskich i międzynarodowych Taras Prysiażniuk, zespół „Okołycia”. A kiedy na zakończenie w wykonaniu Maksyma Hawryczenki zabrzmiała pieśń „To moja Ukraina”, sala na stojąco śpiewała razem z nim. Bądźmy godni jasnej pamięci Obywatela i Ukraińskiego patrioty. 27 stycznia Ołeksa Tychy skończyłby 85 lat. Na cześć naszego wybitnego mieszkańca Doniecczyzny, ukraińskiego filozofa i obrońcy praw człowieka, pedagoga i publicysty w Doniecku, w sali koncertowej imienia Serhija Prokofjewa 8 lutego 2012 roku odbyło się wydarzenie proświatowe, już trzecie, poświęcone Tychyemu (pierwsze były w 1990 i 2007 r.).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
