Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ożyje sława o Marku Boesławie

Слово Просвіти, №09 за 2012 рік

Taras SALYHA, Lwów Zakończenie. Początek w nr 8 z 2012 r. Sława o bohaterskich patriotach, bojownikach UPA, toczyła się od chaty do chaty, od wsi do wsi, z kraju w kraj. Lud układał legendy i opiewał ich. Pięćdziesiąt lat później Hryhorij Demian we wsi, w której wraz z przyjaciółmi zginął Bojesław, zapisał pieśń, która żyła w pamięci różnych pokoleń nawet w czasach radzieckiego satrapstwa. To kolejny argument przeciwko brutalnym i cynicznym oszczerstwom współczesnych wobec roli UPA i jej konkretnych osób w naszej historii. Pamięci narodu nie da się jednak zniszczyć, chyba że razem z nim. Umrzeć za Ojczyznę, za upragnioną przez wieki ukraińską niepodległość, było dla takich jak M. Kusznir i M. Bojesław największym zaszczytem. Oznaczało to umrzeć, aby inni mogli żyć we własnej „chacie”. Niedawno opublikowano dzienniki Myrosława Kuszniра. Uderza w nich jakby magiczne poczucie potrzeby samoofiarności, a obok niego, niby antyteza, pragnienie życia, głód samokształcenia. W ciągu dwóch pierwszych lat wojny zapisuje: — „Zawsze myślałem o studiach filozoficznych, o literaturze” (3.IV.43); — „…przestudiowałem ponownie pierwszy tom historii literatury Bileckiego („Słowność ludowa”) — rzecz niezwykła. „Maryję” Samczuka przeczytałem po raz drugi. W wolnym czasie bardzo chętnie czytam słownik Hrinczenki i gramatykę Syniawskiego” (21.VI.42); — „…dziś skończyłem czytać „Nacjonalizm” Dońcowa. Znałem Dońcowa wcześniej, wiele jego rzeczy czytałem („Nasza epoka a literatura”, „Przewódca i masa” i inne), ale głównego dzieła udało mi się zdobyć dopiero teraz. Sądzę, że „Nacjonalizm” nigdy nie straci na wartości. Jest wieczny, jak wieczną prawdą jest, że życie to walka i aktywny stosunek do życia…” (15.III.42); — „…czytam „Kulturę ukraińską” Ohijenki, „Historię literatur słowiańskich” — Pypina” (12.X.41)¹. Trudno uwierzyć, by życiowe drogi Myhajły Diaczenki i Myrosława Kuszniра się nie przecinały. Prawda, Diaczenko był starszy o 12 lat. Obaj pochodzili z Galicji, obaj byli członkami OUN i pracowali w partyzanckim podziemiu na terenie Polski: Diaczenko na Chełmszczyźnie, a Kuszniр w okolicach miasteczka Sianów. Diaczenko często odwiedzał Kraków, gdzie skupiały się ukrainistyczne ośrodki kulturalne i mieszkała liczna ukraińska społeczność. Tam wychodziły młodzieżowe wydawnictwa „Doroha” i „Mołodi druzi”, tam działało „Ukraińskie Wydawnictwo”. Ołenę Szowhenów-Teligę i Ołeha Olżycza uważano tam za ośrodek polityczno-literackiego ukraińskiego życia. W tym czasie właśnie na Chełmszczyźnie Myhajło Diaczenko ułożył zbiorek wierszy „Za wolność”, który w 1941 roku wydało w Pradze wydawnictwo „Probojem”. W jego poezji wybrzmiewają walecznie głosy, donsowsko-wisnykowski hart, a sam poeta toruje sobie drogę na bohaterską Golgotę: Przyjmij pieśni moje, Ojczyzno droga, W nich moje serce i dusza są. Nie porzucaj ich, Ukrainо, na zgubę, W nich czystej miłości i gniewu szał. Uczyń je przekleństwem i rzucaj je zajadle Na tych, którzy zdradą cię kują I w szlachetne serce wlewają truciznę I rozlewają twą świętą krew. Z tą książeczką w 1941 roku wrócił do rodzinnych Bodnarowa na Iwano-Frankowszczyźnie, wiedząc, że zaraz po wybuchu niemiecko-radzieckiej wojny kierownictwo OUN skierowało swe siły na tak zwane Środkowe i Wschodnie ziemie Ukrainy, które od ponad dwudziestu lat znajdowały się pod bolszewickim butem. Tam kierowano najbardziej ryzykowne działania OUN. Na kierunek wschodnioukraiński opracowano trzy główne magistrale: pierwsza prowadziła przez Dubno—Szepetiwkę—Żytomierz—Kijów—Połtawę—Charków; środkowy szlak biegł przez Prosikuriw—Winnicę—Human—Dniepropetrowsk—Donbas, a kierunek południowy szedł przez Winnicę na Odessę i Mikołajów. Marsz na Kijów, jak wiadomo, prowadził Ołeh Olżycz — znany ukraiński poeta i uczony-archeolog, zastępca przewodniczącego OUN. To on wysunął ideę utworzenia w Kijowie Ukraińskiej Rady Narodowej, która wkrótce stała się ważną państwową instytucją uciśnionej Ukrainy. Ukraińska Rada Narodowa powstała na początku października 1941 roku na licznie zgromadzonym zebraniu w Kijowie. Na jej czele stanął profesor Mykoła Wełyczkiwski. Pod względem struktury i politycznego ukierunkowania URada przypominała Centralną Radę czasów Ukraińskiej Republiki Ludowej. Symbolizowało to ciągłość tradycji państwowej. Powstanie URady przywitali metropolita Andrzej Szeptycki, prezydent Karpackiej Ukrainy Augustyn Wołoszyn oraz lwowskie centrum OUN, w tym Andrij Melnyk. Do broni każdy, każda, chato! W natarcie, czoty! Śmierć katom! Z tarczami czeka nas dumna matka! W natarcie! Sława! Wolność nam! — wołał poeta, który odtąd występował pod pseudonimem Marko Bojesław. W poetyckiej praktyce Bojesława również nie znajdziemy byle jak zrymowanych wierszowanych polityczno-hasełkowych formułek. Jednak rozumiał on wady swoich wierszy i dlatego spowiadał się czytelnikowi: Gdybyś wiedział, mój miły przyjacielu, W jakich cierpieniach te pieśni Się rodziły, nie byłbyś obojętny I wszystkie grzechy byś mi odpuścił... Czasem nawet odczuwał niepełnowartościowość tych rzeczy, którymi inny by się szczycił. W innych przypadkach, odwołując się do pewnych samousprawiedliwień, rzekomo: dlaczego jego twórczość jest aż tak tradycyjna, bez poszukiwania nowych form — znajdował nie do obalenia argumenty: „Uboga forma w moich pieśniach, Stare ścieżki, stare, wytarte rymy. Zapytacie: dlaczego na nową drogę Nie wyszedłem? Powiedzcie, czy ból niewidzialny, Rozpacz, wstyd za moich braci, Brzęk kajdan, łzy, krew, tortury, Terror mogły zrodzić nowy śpiew, Czy krzyk, by Bóg i wszyscy ludzie usłyszeli? Nie śpiewam, lecz krzyczę, krzyczę: — Ukrainę ukrzyżowano! Ratujcie, dzieci! O, Boże, Boże, usłysz w niebiosach! Ześlij grom! Niech świat płonie! Niech Wolność świeci!” „Wbrew twierdzeniom tych, którzy w poezji cenią jedynie treść — powie już daleko po wojnie autor encyklopedycznego hasła Bohdan Romanenczuk — Bojesław jednak szlifował swoje wiersze, dlatego stoją one na poziomie współczesnej poezji. Świadczy o tym jego słownictwo, które pokazuje, że nie był poetą ludowym, lecz posługiwał się środkami słownikowymi, charakterystycznymi dla doświadczonych poetów. Być może do niedoceniania jego poezji sam dał powód, przyznając skromnie do ubóstwa formy, »wytartych rymów« i »starych ścieżek« (»Kryjówka«)”. Usprawiedliwia się przed czytelnikiem, że nie wyszedł na nową drogę, bo „ból nieustępliwy, rozpacz, wstyd za braci, brzęk kajdan, łzy, krew, tortury nie mogły zrodzić nowego śpiewu, tylko krzyk, by Bóg i ludzie usłyszeli („Nie śpiewam, lecz krzyczę. — Ukrainę ukrzyżowano! Ratujcie!”)”². Zapewne Bohdan Romanenczuk nieco zawyża oceny wersyfikacji Marka Bojesława, bo przecież do „szlifowania” wierszy nigdy nie dochodziło. A że w wielu przypadkach są one, jak „wzbogacona ruda” z zawartością dopracowanych obrazów, wymownych metafor, aforystycznych fraz, wytwornego rytmu, nie fałszywego patosu i zjadliwej satyry — to widać. Czyż nie trafnie powiedziano: „…ból ciężki // Nożem okrutnym serce rani — // Mogiły wszędzie poryte!.. Tylko kości // Chorych wojów Zaporoża // Psy lizią!” Nie są pozbawione artystyczno-estetycznego efektu jego opisy. Przedstawiane staje się realnie widoczne, dokładnie uchwycone, rozpoznawalne, a to właśnie nazywa się poetycką czy artystyczną samowystarczalnością: „Czarnymi szatami wieczoru okryte // W murach za miastem kuli się więzienie. // Smutkiem i tęsknotą myśli zryte, // Rwą się za kraty ku wolności. Daremnie”. Marko Bojesław nigdy nie złożył broni, również w powojennych latach (koniec lat 40. — początek 60.), gdy na froncie ideologicznym partia komunistyczna szczególnie stawiała na krytykę i ogólnie na słowo artystyczne. Krytyk jest pierwszym propagandystą tego nowego, ważnego, pozytywnego, co dzieje się w rzeczywistości radzieckiej i powstaje w literaturze. Za tym „nowym, ważnym” Marko Bojesław śledził. Jego inwektywy, choć miały adresata uogólnionego, to jednak każdy z osobna, kto jeszcze był zdolny odczuwać swoją winę, rozpoznawał siebie: „Dokąd? Dokąd prowadzicie Ukrainę Zhańbioną, zmasakrowaną? Powiedzcie — Na sąd do Moskwy, czy prosto na rzeź? Prowadźcie! Tam już naostrzone noże — Niech wypije krew świętą i niepokorną Okrutny Stalin. Na to wy jesteście sługami, A on przecież pan, wielki wódz — Prowadzi ślepych was, niedołężnych, W bezdenną otchłań. Jego samego słońcem nazywajcie Za to że… …Zaprzągł w kołchozowe szory wdowy, A ich mężów bez żalu rzucił Na tłuszcz psom na frontach, Terrorem wszystkim zamknął usta I śmierć surową sieje bez przerwy! Klaszczcie w dłonie: — Sława! Sława! Krzyczcie! Zagłuszajcie płacze Dzieci pod płotem nocą, Ojców w rozpaczy siwogłowych I jęki więzień, brzęk kajdan, Ostatni krzyk torturowanych!”. Polemika Marka Bojesława opiera się na „zaprzęgnięciu” dwóch pojęć czasoprzestrzennych, określonych przeciwstawieniami „kiedyś” i „teraz”. Teraz, w warunkach „szczęśliwej” rzeczywistości radzieckiej, „krew świętą i niepokorną” dopija Stalin, tak jak kiedyś pili ją nienasyceni moskiewscy carowie. Ślepi i niedołężni zdrajcy epoki Bojesława, w upokarzającym usłużeniu i lizusostwie, niczym nie różnią się od swych poprzedników, do których przemawiał Szewczenko, prosząc, by przejrzeli. Twórcza biografia Marka Bojesława jest bogata w zbiory poetyckie, publicystykę, wśród której nie tylko artykuły o tematyce politycznej, społecznej, wojennej, ale też setki odezw, apeli, zwrotów itp. Znamy też jego maszynopisy w kilku egzemplarzach „pod kalkę”: „Niezłomne słowa”, „Na odważną drogę”, „Ojczyzna woła”, „Protest”, „Niech sława zabrzmi”, „Spotkanie z dowódcą”, „Z dni walki”. W różnym czasie pojawiały się u niego utwory dopracowane i mniej dopracowane, a nawet słabe. Ale nawet słabe mają swoją wartość, bo są też swoistymi dokumentami epoki. Potrzeba ich powstania polegała właśnie na tym, by utrwalać czas i prawdziwie odtwarzać w nim wydarzenia. I to „odtworzenie” zawsze jest historycznie prawdziwe i emocjonalnie bolesne. Dlatego należy cenić Marka Bojesława za to, że wprowadził do ukraińskiej poezji tematykę, jakiej dotąd nie było. Oto jego opis kryjówki z wiersza „Kryjówka”: No cóż? Chodźmy do naszej chaty. Weszli. Od zimna drży… Szeroki świat — nie ma gdzie stanąć! — Niskie prycze — i to wszystko. A i tu, w ziemi, nie ma spokoju — Kremlowski knur całą ziemię zryl. O, wiosno, prędko wołaj do boju — Z nas tryska bojowy zapał! Czego brakuje temu wierszowi? Wszystko w nim jest. Jest to, czego nigdy nie będzie miała najwykwintniejsza poezja artysty, dla którego „kryjówka” nie była jego „chatą”. Brakowałoby w niej ducha prawdziwości. Wiersze Bojesława są przepojone prawdą. Oddychają czasem. Dziś odbieramy je jako nerw historii, jej puls, jako pamięć przeszłości, która dociera do nas żywym tchnieniem bojowników o wolność, którzy nie przygotowywali się, nie marzyli o tym, by stać się bohaterami — stali się nimi dzięki swojemu wyborowi, swojej narodowej godności i honorowi. Świadomie trwał pod światopoglądem „wiśnikowskiego” optymizmu. On — „stal bez rdzy”, jego słowo — strzał, ogień, pochodnia. Jemu, podobnie jak „wiśnikowcom”, bliska jest doktryna Skowrody: „Wschód — to Wyjście, a Wyjście — to Wschód”… Tę filozoficzną sentencję poeta przejął bez wątpienia za pośrednictwem (literackim) Ołesi Teligi i Jewhena Maławiuka, którzy byli dla niego życiowymi wzorami we wszystkim. W jego artystyczno-obrazowej palecie nietrudno znaleźć obrazy maławiukowskie, „zmobilizowane” do budowania bohaterskich wątków w nowych warunkach historycznych: „Wy idziecie tu groźni, surowi — W oczach ogień, w rękach sztylet, Wasz gniew jak wąż syczy w przestrzeni. O,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn