Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ukraińska diaspora Czechosłowacji między wojnami światowymi

Слово Просвіти, №09 за 2012 рік

Tę książeczkę — wspomnienia „Dziecięcymi oczami (Wspomnienie)” autorstwa Natalii Narieżnej przygotował do druku akademik NAN Ukrainy Mykoła Muszynka (Praga—2010, Czechy). W Pradze wydano ją przy wsparciu finansowym Magistratu Pragi w ramach ogólnomiejskich programów wspierania mniejszości narodowych. Iwan PASEMKO, laureat nagrody Fundacji Wolanyków-Szwabinskich przy Fundacji UWU w Nowym Jorku. Natalia Narieżna — córka Symona Narieżnego, który był dyrektorem Muzeum Wyzwoleńczej Walki Ukrainy w Pradze po ciężkiej chorobie Dmytra Antonowycza, znanego historyka sztuki, profesora UWU w Pradze, syna Wołodymyra Bonifatiowycza Antonowycza, historyka Uniwersytetu im. Świętego Włodzimierza w Kijowie. Przy postaci syna Dmytra Antonowycza, Marka, a to już trzecie pokolenie dynastii Antonowyczów, zatrzymamy się nieco później. Natalia Narieżna urodziła się 22 lipca 1922 roku w Kobelakach na Połtawszczyźnie, gdzie mieszkali jej rodzice po ślubie. Jej rodzice chrzestni — starsza siostra mamy Tetiana oraz przyjaciel rodziny Maksym Łebid, którego życie poprowadziło ścieżkami gdzieś za Bajkał, gdzie zniknął. Jej bliskich wypuszczono za granicę do kraju, gdzie można było jako tako żyć różnym warstwom ludności. Dla rodziny Natalki taką zagranicą stała się Republika Czechosłowacka. Tam mieszkał już starszy brat ojca, Ołeksandr, który trafił tam z armią UNR. Inni krewni pozostawali na chutorze Sokiłci nad Worsklą. W tamtym czasie CSR — kraj cudów z demokratycznym ustrojem. Pierwszą miejscowością, w której przyszło mieszkać rodzinie, był „Újezd nad Lesy”, nieco dalej było miasteczko Lázně Klánovice, dokąd wkrótce przeprowadziła się rodzina Narieżnych. Mieszkali w domu miejscowego bednarza. Wspomnienie-refleksja już dorosłej Natalii o tym czechosłowackim świecie w pierwszych latach niepodległości, zdobytej tak niespodziewanie 28 października 1918 r., dają czytelnikowi wiele wspaniałych wrażeń o głęboko demokratycznym kraju CSR, który był niemal wzorem demokracji w Europie Środkowo-Wschodniej. Narody Czech, Słowacji, preszowscy i zakarpaccy Ukraińcy już pod koniec XIX w. przygotowywali się do nowego życia w państwie czechosłowackim. Na przykład panslawista Miroslav Tyrš w 1892 roku w Pradze założył znane towarzystwo sportowe „Sokół” w celu nie tylko szerzenia kultury fizycznej, ale i budzenia świadomości narodowej narodu czeskiego. W 1907 roku pierwotne organizacje tego towarzystwa połączyły się w Wszechsłowiański Związek Sokolski. Ten ruch w Czechach kojarzy się z działalnością naszego Kyryła Trylowskiego (1864—1941), organizatora i założyciela „ruchowego”, czyli gimnastyczno-pożarniczego towarzystwa „Sicz”, a później Głównego Komitetu Siczowego generalnego zjednoczenia „Siczów”, które przyczyniły się do budzenia świadomości narodowej chłopów na Pokuciu byłej Stanisławowszczyzny oraz świadomości narodowej całej Galicji. Natalia Narieżna maluje różnorodne epizody swojego życia w Czechosłowacji lub na Zakarpaciu, dokąd przedstawiciele ukraińskiej emigracji z radością wysyłali swoje dzieci na letnie wakacje. Bystra dziewczyna wiele widzi w tym narodowym tłumie, kiedy masa uchodźców politycznych z Imperium Rosyjskiego, ratując się przed prześladowaniami politycznymi, znajdowała się w środowisku tej europejskiej demokracji w CSR. „Otoczenie, w którym wtedy dorastałam, składało się z trzech przeciwstawnych frontów, które między sobą, choć bezkrwawo, ale zawzięcie rywalizowały. Siły tych frontów były nierówne. Do pierwszego, ukraińskiego, należeli mama, ojciec, Kłymenkowie, rzadko obecny Ołeksandr, wtedy jeszcze student medycyny Kola Nezdiłdymoha i parę innych osób. Na czele drugiego frontu stała moja Babcia, która mówiła po rosyjsku, jak reszta rodziny mamy. Tutaj należeli także różnorodni petersburscy znajomi Babci, wszelcy Miłosławscy, Archangielscy, Pletniowowie. Tych ludzi kochałam nie mniej niż przynależących do ukraińskiego frontu, nawet kiedy okazywali czasem niemałą agresję w stosunku do Ukraińców”. Natalia jeszcze w młodym wieku dobrze rozróżniała odróżniała Ukraińców od swoich odwiecznych antypodów Rosjan. Pisze o tym w sposób przystępny i przekonujący: „Wiedziałam, że jesteśmy Ukraińcami, uchem słyszałam różnicę w językach i, nie zważając na jeszcze całkiem dziecięcy wiek, zwracałam uwagę na zewnętrzne różnice: petersburżanie mieli w swoich mieszkaniach portrety wąsatych carów, obwieszonych medalami, mapę »jedinoj niedielimoj« i pierścienie z różnymi znakami… My zaś nie mieliśmy w domu ani tryzuba, ani niebiesko-żółtej flagi. Na ścianie był tylko portret Szewczenki autorstwa mojej matki… mama przy jakiejś okazji mówiła, że kiedy wyjeżdżaliśmy z domu, to aż do samej Połtawy spotykali nas ludzie i prosili przekazać pozdrowienia »Symonowi«. Niestety, ani ojciec, ani mama nie mogli spełnić próśb naszych narodowych mas, bo tego Symona 25 maja 1926 roku, w Paryżu na ulicy Racine zabił jakiś żyd, który nazywał się Schwarzbard. Demokratyczny i sprawiedliwy francuski sąd uznał Schwarzbarda winnym i za jego zbrodnię wymierzył mu karę pieniężną w sumie jednego franka…”. Dalej Natalia opowiada o trzecim froncie: „Trzecia grupa była czeska. Kiedy jeszcze byłam niemowlęciem, miałam czeską nianię, która nazywała się Milada. Jaki był mój pierwszy język rozmowy, nie wiem. Ale czytać nauczyłam się najwcześniej właśnie po czesku”. W naszym XXI wieku, wydaje się, każdego czytelnika zainteresują kwestie narodowe, poruszone przez autorkę na stronach swoich „Wspomnień”. W szczególności o realizacji polityki narodowej przez dyktatorów Rosji. „Od siwej starożytności po dziś dzień każdy naród, siłą podbity przez Rosję, wydawał z siebie »faszystów«, którymi zasiedlali Kamczatki, Kołymy, Mordowie i podobne »miejsca oddalonyje«. Co dziwne, żaden członek narodu rosyjskiego jeszcze nie był uwięziony za rosyjski faszyzm. A zachodni świat z jakiegoś powodu nie chce rozumieć nie tyle systemu podboju przez mistyczną Rosję cudzych terytoriów, co rafinowanego sposobu ich »obrusienia«. Niestety, na przestrzeni kilku stuleci rosyjscy zdobywcy tak niczego się nie nauczyli. Ich polityka na zajętych ziemiach zawsze była przyczyną kolejnej rewolucji, bo chcieli, aby te zniewolone przez nich narody od razu przekształcały się w Rosjan”. Kwestia edukacji przedstawicieli innych narodowości w CSR zawsze była aktualna. Bo przecież „…Czesi mieli wielki szacunek do nauki i oprócz czeskich szkół mieli jeszcze angielskie, francuskie, niemieckie, ukraińskie i rosyjskie szkoły. Wszystkie one podlegały Ministerstwu Oświaty i otrzymywały rządowe subwencje. Wszyscy ukraińscy studenci jednocześnie uczyli się na UWA, którego akademickie przedwojenne dyplomy oficjalnie były uznane nawet w Australii”. A spróbujcie dziś w niepodległej Ukrainie czy w tejże Rosji wytyczyć w przyszłość swoją życiową ścieżkę z dyplomem UWA? Jakoś Natalia zapytała swojego ojca: — Kto to jest M. Askanycz? — To literacki pseudonim Marka Antonowycza — odpowiedział ojciec. — Kto to jest Marko Antonowycz? — To syn profesora Antonowycza i, być może, mój jedyny wierny student. Szczegółowiej autorka opowiada o przyszłym prezydencie Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w USA na przestrzeni dwóch kadencji: „Marko także pisał bardzo dobre wiersze, które drukowano w ukraińskich czasopismach literackich, wychodzących w Galicji i mających nacjonalistyczny kierunek — ja je wszystkie nazywałam »czasopisma im. Doncowa«… Kiedy miałam 14 lat, w jednym z tych czasopism przeczytałam wiersz… »Donna Anna«. Dość na tym, że wiersz zrobił na mnie bardzo silne wrażenie, tak że nauczyłam się go na pamięć. Autorem był nieznany mi M. Askanycz”. Ze swoich współczesnych, być może, największą uwagę autorka recenzowanej książki poświęciła Oksanie Draj-Chmarze, o której dość szczegółowo opowiedział swego czasu akademik Mykoła Żułynski w książce „Z zapomnienia — w nieśmiertelność”. „Z przyjściem niemieckiej armii do Kijowa — wspomina Natalia Narżna — został urządzony koncert powitalny, przypuszczam, że przez ówczesny zarząd miejski. Na tym koncercie występowała młodziutka pianistka, Oksana Draj-Chmara, córka ukraińskiego uczonego i poety, członka grupy neoklasyków, autora wiersza »Łabędzie«, który w piekielnych mękach oddał Bogu duszę gdzieś na Kołymie. Jej gra zrobiła tak wielkie wrażenie na ówczesnym ministrze Rzeszy okupowanych przez Niemców Terytoriów Wschodnich Alfredzie Rosenbergu, że zapewnił on Oksanie dokumenty, potrzebne do wyjazdu z Kijowa do Pragi, na studia w praskim konserwatorium. I tak, wydaje mi się, że jeszcze jesienią Oksana pojawiła się w Pradze. Na mieszkanie wzięła ją do siebie pani Maria Matiuszenko. Ja właśnie wtedy szłam wypożyczyć dla mamy mały fortepian w firmie Petroff, na dole Placu Wacława. Oksana poszła ze mną. Muszę przyznać, że wygląd jej był strasznie nieeuropejski, tak że sprzedawca nie zwracał na nią uwagi i zdziwił się, kiedy powiedziałam mu, że instrument wybierać będzie moja przyjaciółka. Oksana obeszła całe piętro wzdłuż i wszerz i w końcu usiadła przy fortepianie. Po krótkiej wprawce zaczęła grać Rigoletto w transkrypcji Franciszka Liszta. W ciągu paru minut pozbiegali się, zdawało się, wszyscy pracownicy wielkiej firmy. Podeszłam do uchylonego okna. Wokół budynku zebrał się taki tłum ludzi, że można by nim wypełnić salę koncertową. Oksana skończyła grać. Z góry i z dołu zagrzmiały burzliwe oklaski. Główny menedżer zawarł ze mną umowę, że będę płacić za wypożyczenie fortepianu pół ceny, obiecując, że jeszcze dzisiaj będzie on stał w naszym domu”. Niedługo potem Oksana Draj-Chmara po raz drugi odwiedziła Konserwatorium w towarzystwie Natalii Narżnej. Kiedy w administracji Konserwatorium zaproponowano jej zgermanizowanie swojego nazwiska, pozbywając się „niezrozumiałego dla Niemców Chmara, a pozostać tylko Oksaną Draj. To wtedy brzmiałoby po niemiecku. Wtedy będzie miała możliwość brać lekcje u teoretycznie wyznaczonego jej najlepszego profesora i będzie miała do ćwiczeń przydzieloną osobną klasę. Okazało się także, że Oksana odmówiła i, wychodząc z pokoju, pozrywała wszystkie ogłoszenia, które wisiały na tablicach w korytarzu, podarła je na małe kawałeczki i powyrzucała do kosza na śmieci. Niezwykle ciekawe wspomnienia pozostawiła p. Natalia także o Juriju Klenie, gdzie zaświadczyła, że „rodzina poety Jurija Klena, z ducha Ukraińca, a z pochodzenia Niemca. Klen także należał do pięcioosobowego grona neoklasyków. Prawdziwe imię i nazwisko jego było Oswald Burghardt, pochodził on z Podola, gdzie jego przodkowie byli prawdopodobnie niemieckimi kolonistami. Wykształcenie Jurij Klen zdobył na Uniwersytecie Kijowskim. Jako niemieckiemu poddanemu, udało mu się wyjechać z Ukrainy w latach trzydziestych, jednak będąc u siebie do Natalka Narizhna z rodzicami podczas przyjazdu do Pragi w 1927 roku na emigracji, wykładał na niemieckich uniwersytetach literatury słowiańskie, pisał dalej swoje wspaniałe utwory poetyckie, ściśle współpracując z wydawnictwami „im. Doncowa”. Po wojnie Jurij Klen przez pewien czas przebywał w Austrii, gdzie redagował czasopismo literackie „Litawry”. W swojej epopei „Popiół imperium”, pisanej po wojnie, jest część poświęcona śmierci Ołeha Olżycza. Oprócz własnej, oryginalnej twórczości Jurij Klen wzbogacił literaturę ukraińską wspaniałymi przekładami z języka francuskiego, angielskiego, włoskiego i niemieckiego. Jego dom „Na Topolce” stał się przystanią dla ukraińskich studentów, którzy nie tylko interesowali się, ale „żyli” literaturą. Jednym z bardziej znanych na emigracji poetów był młody Jar Sławutycz, który po wojnie wyjechał do Kanady”. Opracowując ten rozdział „Wspomnień” pani Natalii, nie mogę nie zareagować na taki fakt, że wtedy, na przełomie XIX i XX wieku, potencjał narodu ukraińskiego był o wiele potężniejszy niż obecnie, w latach, aż chce się powiedzieć, papierowej niepodległości. Bo wtedy w tyglu narodu ukraińskiego mogli Niemcy, Żydzi, nawet Gruzini, Polacy i Rosjanie wyrastać na ukraińskich poetów. W swoich rozmyślaniach nie powiedziałem ani słowa o rodzinach Drahomanowów, Kosaczów, Kryczewskich, Ohłoblinów, Doroszenków, Siropołków oraz wielu innych, gdzie odkrywałem dla siebie pewne sprzeczne szczegóły. Ale ogólnie taki faktograficzny materiał dokumentów, szczegółów czy drobiazgów z życia ważnych osobistości w historii literatury ukraińskiej, historii, kultury i politologii, myślę, duchowo i ideowo wzbogaci wielu Ukraińców w Ukrainie, którym zdarzało się słyszeć o tych ukraińskich „tułaczach” jedynie kątem ucha. Byłoby bardzo stosownie, gdyby któreś z ukraińskich wydawnictw jednak wydało „Wspomnienia” Natalii Narizhnej w masowym nakładzie. „Moje wspomnienia w pierwszej kolejności pisane są i pozostaną dla moich wnuków i prawnuków, zależy mi na tym, aby przynajmniej oni — obco zasymilowani czy nie — wiedzieli, że tragedia Ukrainy to nie 70 lat sowietyzmu, a setki lat zniewolenia przez „sąsiadów”, skąd ten sowietyzm do nas przyszedł. To wspomnienie „Dziecięcymi oczami” Natalia Narizhna stworzyła w Canberze w latach 2004–2007.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn