Strona · s. 3strona oryginału ↗
Prawo językowe przeciwko demagogii władzy
Слово Просвіти, №09 за 2012 рік
Społeczeństwo kraju coraz bardziej niepokojąco bije na alarm. Świadczą o tym liczne akcje protestacyjne Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, publikacje w mediach, wnioski instytutów akademickich i agencji socjologicznych itp. Okrągły stół, zorganizowany przez Koordynacyjną Radę ds. ochrony języka ukraińskiego przy KMO Towarzystwa „Memoriał” im. W. Stusa z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego w Domu Pisarzy NSPU, podkreślił skrajnie niepokojącą sytuację. W toku dyskusji ruch „Nie bądź obojętny!” przedstawił uczestnikom badanie „Dyskryminacja obywateli mówiących po ukraińsku na Ukrainie ze względu na język (nieprzestrzeganie ustawodawstwa o prawach konsumentów)”. Dyskryminacyjną praktykę biznesu i władzy wobec narodu tytularnego państwa – Ukraińców – podjął w wystąpieniu przewodniczący Koordynacyjnej Rady Taras Marusyk, który zwrócił uwagę uczestników na konieczność rozpatrzenia różnych aspektów polityki językowej.
Mykoła CYMBALJUK
Zdjęcia: Ołeś Dmytrenko
Dzień języka ojczystego obchodzony jest na całym świecie. Jednak dla Ukraińców, jak zauważyła profesor NaUKMA, znana socjolingwistka Łarysa Masenko, to „święto ze łzami w oczach”. Niezwykle szybko następuje powrót do radzieckiej praktyki asymilacji, widoczne jest społeczno-polityczne przesunięcie w stronę języka rosyjskiego. Obecna władza jest daleka nie tylko od interesów narodowych, lecz także od takiego pojęcia jak demokracja. Przejawia się to przede wszystkim w pracy struktur administracyjno-zarządczych — od Bankowej i Hruszewskiego po najbardziej odległe rejonowe centrum. Jeśli język państwowy jest w ogóle używany, to wyłącznie dekoracyjnie, jak za czasów radzieckich. Bardzo wielu ministrów, a także kierownicy lokalnych władz: obwodowych, miejskich, rejonowych administracji i rad otwarcie ignorują język ukraiński i jego status państwowy. „Pozwalają sobie, — podkreśliła Łarysa Terentiijiwna, — naruszać Konstytucję i ustawy”. Ani ze strony prezydenta Janukowycza, ani ze strony szefa Gabinetu Ministrów Azarowa nie ma żadnej reakcji. Takie stanowisko zachęca ukrainofobów do aktywności. Wypowiedź przewodniczącego krymskiego parlamentu Władimira Konstantinowa, że irytuje go, gdy przedkłada mu się dokumenty w języku ukraińskim, jest przejawem otwartej pogardy urzędnika wobec języka państwowego. Najbardziej niepokojąco dzieje się w sferze edukacji. Ponieważ młodzież jest przyszłością kraju, wrogowie ukraińskości skierowali uderzenie na uczelnie, szkoły i przedszkola. Już od dwóch lat na stanowisku ministra siedzi ukrainofob Tabacznyk, który szczerze się stara, by zlikwidować praktycznie wychowanie w języku ukraińskim. Jego ostatnia prowokacja to zamiar ograniczenia w programach nauczania lekcji języka i literatury ukraińskiej w szkole średniej, a historię Ukrainy całkowicie zlikwidować, włączając ją do kursu historii powszechnej. Co do mediów, to, jak stwierdziła Łarysa Masenko, tu „nigdy nie mieliśmy dobrej sytuacji”. I podsumowała: w dużej mierze jest to wina pomarańczowej władzy, która pozwoliła oddać główne kanały telewizyjne i radiowe siłom antyukraińskim. Obecnie jedyna nadzieja spoczywa na organizacjach społecznych, na tworzeniu oporu od dołu i nacisku na władzę, na organizowaniu ruchu protestu w obronie języka ojczystego. Bohdan Ażniuk, kierownik działu języków Ukrainy Instytutu Językoznawstwa NAN Ukrainy, zatrzymał się przy temacie Europejskiej karty i sytuacji językowej w kraju. W polemice wokół sytuacji języka ukraińskiego bardzo często powołuje się na europejskie zasady polityki językowej. Różni uczestnicy barykad językowych rozumieją i interpretują te zasady na różne sposoby. Naukowcy zbadali źródła, w których te zasady zostały zapisane. Jak wiadomo, w państwach Europy, jak i w całym świecie, istnieje wiele sytuacji językowych. Odpowiednio tyle samo jest polityk językowych, ponieważ każdy kraj inaczej interpretuje sytuację językową, a rząd i organy ustawodawcze inaczej ją regulują. Dlatego dyskutanci często według własnego uznania wybierają z praktyk językowych różnych krajów to, co jest dla nich wygodniejsze, interpretując sytuację w Ukrainie. Są trzy główne źródła, na podstawie których można mówić o zasadach polityki językowej w Europie. Pierwsze — Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych, która jest oficjalnym prawnym instrumentem regulowania polityki językowej nie w poszczególnym, wziętym osobno kraju, lecz ogólnie w Europie, i wychodzi z zasad w niej sformułowanych. Nie wszystkie kraje ratyfikowały tę kartę. Spośród krajów postradzieckich zrobiły to tylko dwa państwa — Ukraina i Armenia. Drugie — opinie ekspertów na temat praktyki językowej i ustawodawstwa językowego, które wydają różne europejskie organy, między innymi OBWE, Komisja Wenecka, Komitet Ekspertów Europy (ocenia sprawozdania różnych krajów, które podpisały kartę). Trzecie — dokument, który nie ma statusu prawnego instrumentu, lecz ma znaczenie w sensie wpływu intelektualnego i wpływu na intelektualistów i polityków. Jest to Powszechna deklaracja praw językowych, uchwalona w 1996 r. w Barcelonie na Światowym kongresie praw językowych. Karta i dokumenty zwracają uwagę na konsolidację społeczeństwa. Troska o języki mniejszości (regionalne, mniejszościowe) nie powinna być sprzeczna z konsolidacją społeczeństwa i nie może być narzędziem segregacji społeczeństwa. Czyli podziału go na językowe bantustany, językowe rezerwaty. Gdy Karta mówi o dwujęzyczności i wielojęzyczności, rozumie ją przede wszystkim jako dwujęzyczność lub wielojęzyczność z wystarczającą znajomością języka jednoczącego, który jest środkiem komunikacji wszystkich obywateli z władzą i władzy z obywatelami. Takim językiem jest język państwowy. Na to się wskazuje w różnych opiniach, które dotyczą zarówno projektów ustawodawstwa językowego w Ukrainie, jak i aktów językowych w różnych państwach Europy. Drugą zasadą jest swoboda wyboru. Ale swoboda wyboru nie może być iluzoryczna, musi być zapewniona, nie może zależeć od czynników społeczno-ekonomicznych, od stereotypów przeszłości”. Jeśli mówić o wyborze języka używania lub nauczania, trzeba dać dzieciom szansę na wystarczającą znajomość języka, by w świadomym wieku dokonywać jakichś wyborów społecznych. Trzecia zasada jest bardzo ważna dla różnorodności językowej, która jest jednym z głównych obiektów wsparcia Karty. Ale ma ona również swoje szczególności w odniesieniu do większości krajów, między innymi Ukrainy. Szczególnością ukraińskiej sytuacji jest to, że według wyobrażeń naszych ustawodawców, odzwierciedlonych w projektach ustaw, które są proponowane, interesy językowe nielicznych mniejszości, takich jak urumska, rumejska, krymczacka, zostaną zastąpione interesami obywateli Ukrainy mówiących po rosyjsku. Dzieje się tak, ponieważ kryterium określania grup językowych, które należy wspierać, w wielu projektach ustaw jest właśnie publiczna strona żywego mówienia. De facto ludzie należący do nielicznych mniejszości są zmuszeni porozumiewać się po rosyjsku. To również niewłaściwe podejście, co stało się jedną z przyczyn krytyki tych projektów ustaw językowych, które nie odpowiadają zasadom prawodawstwa europejskiego. Bardzo ważne dla różnorodności językowej jest nie gołe deklarowanie, lecz obecność części operacyjnej w projektach ustaw, a później w ustawach, które stworzą realne warunki wsparcia języków. Dlatego warto pamiętać: wśród uczestników polityki językowej państwo odgrywa wiodącą rolę. Ale w społeczeństwie obywatelskim regulatorami tych procesów są nie tylko państwo, lecz także organizacje i struktury społeczne. Mają one aktywnie wpływać na życie językowe, domagając się tego od władzy. Zgodnie z ustawą o ratyfikacji Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, postanowienia Karty stosuje się do języków mniejszości narodowych Ukrainy. Działania na rzecz utrwalenia języka ukraińskiego jako państwowego przedstawiane są przez wrogów Ukrainy jako rzekomo stwarzające zagrożenie dla innych języków. W odrębnej opinii do niedawnej decyzji Konstytucyjnego Sądu Ukrainy dotyczącej konstytucyjności postanowień ust. 4, 5 art. 12 ustawy Ukrainy o ustroju sądownictwa i statusie sędziów, zgodnie z którymi dopuszcza się używanie w sądach obok języka państwowego języków regionalnych lub języków mniejszości, sędzia Konstytucyjnego Sądu Ukrainy Wiktor Szyszkin zwrócił uwagę, że termin „języki regionalne” jest niezrozumiały w zastosowaniu i nie jest kategorią konstytucyjnoprawną, ponieważ takie języki faktycznie nie istnieją na terytorium Ukrainy. Język jako podstawa państwowotwórczości może być rozpatrywany w szerokim spektrum, przede wszystkim prawno-prawnym. „Jakoś jakby nieśmiało zachowują się ci, — podkreślił W. Szyszkin, — którzy nie mówią o określającej roli języka ukraińskiego. Rzeczywiście, język jako jedna z form komunikacji między jego nosicielami to subiektywne prawo naturalne. Ale istnieje też prawo całego etnosu. Tego aspektu „ustawodawcy” ukrywają we wszystkich dyskusjach, zarówno na trybunie Rady Najwyższej, jak i w sądach, i w prasie. Kiedy mówimy o naturalnym prawie całego etnosu do języka, musimy mówić o języku z punktu widzenia jego roli w państwotwórstwie”. Głównymi elementami państwotwórczymi, według definicji Szyszkina, są ziemia i język. Nie ma ziemi, nie ma języka — nie ma państwa. Wszystko inne może być dodatkiem, interpretacją, lecz ziemia-język to elementy stержniowe, najważniejsze. Są one czynnikami państwotwórczymi i elementem porządku prawnego. Przypomniał, że Konstytucja reguluje porządek prawny. To właśnie Ustawa Zasadnicza Ukrainy określiła powszechną obowiązkowość języka ukraińskiego dla całego państwotwórstwa i urzędowania jako jeden z kierunków działalności władzy państwowej (sądowej, administracyjnej, ustawodawczej — bez znaczenia). Niestety, przez 20 lat ani poprzednia, ani tym bardziej obecna władza ukraińska nie zdołały podejść do języka jako do elementu państwotwórstwa i jako do konstytucyjnego porządku prawnego w państwie. Status języka narodu tytularnego, odzwierciedlony w nazwie kraju, odróżnia język ukraiński od innych języków. O dyskryminacji obywateli mówiących po ukraińsku na podstawie ustawy o ochronie praw konsumentów opowiedzieli Oksana Lewkowa i Jurko Fartuszny. Rada Koordynacyjna wraz z ruchem społecznym WGO „Ruch Społeczny «Nie bądź obojętny!»” przedstawili w związku z tym wyniki półtorarocznego badania. W latach 2010—2011 „NBB” prowadziło monitoring kawiarni, barów, restauracji pod kątem przestrzegania praw językowych odwiedzających. Jak przekonywała dyrektor „NBB” Oksana Lewkowa, ich organizacja opowiada się za bardzo suchym, pragmatycznym podejściem do języka ukraińskiego. Na przykład w Internecie zamieścili film „Ile kosztuje dwujęzyczność?”, w którym, posługując się dostępnymi i prostymi faktami, ujawnili, ile będzie kosztować przeciętnego obywatela uzakonione dwujęzyczność. Jeszcze jeden ważny aspekt. „Niebądźobojętni” przekonują wszystkich, że język to marka Ukrainy, a ona ma wartość. Najdroższa jest unikatowa marka, a nie odrzut moskiewskiego imperium, w które chcą zamienić Ukrainę. W związku z tym przypomina się słowa pisarki Oksany Zabużko, która uważa, że znajomość utworów ukraińskiej literatury i ich przekład na języki obce mogłyby z naddatkiem zrekompensować Ukrainie utratę strategicznej broni. Obecnie ruch społeczny postawił na razie znacznie mniejsze zadania, ale nie mniej ważne dla społeczeństwa i państwa. Niewielu poważnie zastanawia się, że każdy z nas jest konsumentem nie tylko towarów, lecz także usług. Kwestię językową aktywiści ruchu przenieśli na płaszczyznę ekonomiczną, koncentrując się na prawach konsumenckich i ich ochronie. Bo, dowcipnie zauważył Jurko Fartuszny, tłusty karaluch w zupie nie jest lepszy od rosyjskojęzycznego menu, które podaje się wam w jakiejkolwiek ukraińskiej kawiarni czy restauracji. Przecież cała obsługa, jak i reklama, zgodnie z normatywno-prawnymi dokumentami, musi być ukraińskojęzyczna. Jak świadczą wyniki badania dotyczącego przestrzegania ustawodawstwa językowego, ponad 70 % kijowskich lokali je narusza. Ale wolontariusze nie poprzestają na utrwalaniu faktów, lecz domagają się zmian. Zwracają się do organów samorządu lokalnego, zarządów ochrony praw konsumentów. I mimo wszystko, choć słabo, ale sytuacja (poprzez przekonywanie, nakazy, kary) jednak się zmienia. Oczywiście, taka praktyka nie jest nowa. W ciągu ostatnich dziesięciu lat pojawiali się pojedynczy donkiszoci, dla których godność narodowa nie jest pustym dźwiękiem. O ochronie swoich praw jako konsumentów podzielili się z obecnymi obrońca praw człowieka, redaktor strony „Słowo — Dzieło” Wołodymyr Bohajczuk, student z Ługańska Serhij Melnyczuk, sekretarz NSPU Wołodymyr Szowkoszytnyj. Znani na całą Ukrainę ze swojej stanowczości i zasadniczości w obronie swoich praw językowych kijowianin Oles Seredyuk, lwowianin Michaił Pawłyszyn, Anatolij Ilczenko z Mikołajowa, Wołodymyr Kowalenko z Charkowa, mieszkaniec Doniecka Jurij Łytwyn (sprawa Zakładów Mleczarskich nr 2), którego, nawiasem mówiąc, donieccy jednak zwolnili. Każdy z nas, Ukraińców, może wiele zrobić dla obrony i utrwalenia języka ojczystego jako państwowego. Skuteczność rośnie, gdy za sprawę biorą się organizacje społeczne. Ale nie należy zapominać, podkreślił doktor nauk prawnych Wołodymyr Wasylenko, że główna rola przypada tu naszej władzy — ustawodawczej, wykonawczej, sądowej. Niestety, jej przeważająca część jest przestępcza zarówno w działaniach, jak i w istocie. Osiągnięcie zasadniczych zmian nasze społeczeństwo może osiągnąć jedynie drogą uczciwych wyborów, lustracji urzędników, stałej kontroli wszystkich, którzy próbują okraść nas materialnie i duchowo.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
