Strona · s. 9strona oryginału ↗
W świecie matematycznym, poetyckim i… pozaziemskim. Sylwetka Olgi Jaworskiej na tle jej nowej książki „Niepalna świerczyna”
Слово Просвіти, №09 за 2017 рік
Petro SZKRABIUK, pisarz, doktor nauk historycznych, Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakiewicza NAN Ukrainy, Lwów
1 Znana pisarka Olga Jaworska, pochodząca z okolic Buczacza na Tarnopolszczyźnie, z zawodu jest matematykiem. Jednak jeszcze w szkole, a później na studiach, pisała wiersze, które drukowano w gazetach, czasopismach i almanachach. Zagłębiając się w formuły, równania i twierdzenia, nie zdradziła literatury. W 1975 roku otrzymała dyplom, wyszła za mąż za kolegę z roku Mykołę Jaworskiego, z którym studiowała w tej samej grupie; razem jeździli ze studenckim hufcem budowlanym do Surgutu; razem pracowali jako nauczyciele we wsi Turje w rejonie starosamborskim, na Lwowszczyźnie. Wieś jest malownicza, u podnóża gór. Właśnie z tych stron, a dokładniej z sąsiedniej Samborszczyzny, wywodzili się hetman Petro Konaszewicz-Sahajdaczny, wybawca Wiednia podczas tureckiego oblężenia w 1683 roku Jurij-Franc Kulczycki, pisarze tematyki historycznej Andrij Czajkowski, Iwan Fyłypczak… I Olga na poważnie zaczęła pisać — dusza pragnęła samowyrażenia w słowie artystycznym, a Mykoła jej pomagał. Przepisywał utwory na maszynie do pisania, później na komputerze, szukał sponsorów i wydawców. Począwszy od 1993 roku, światło dzienne ujrzał szereg tomików poetyckich Olgi (w tym dwa dla dzieci). Czytelnicy otrzymali również książki prozatorskie: opowiadania, powieści, dzienniki, romans… Przyszło ogólne uznanie. Za tomik „Odblask przeżytego dnia” Olga otrzymała Ogólnoukraińską Nagrodę im. Iryny Wilde (2008); powieść o UPA „Na cudzych wiatrach” została wyróżniona w Kijowie na konkursie „Koronacja słowa” – 2014 (specjalne wyróżnienie w nominacji „Powieści”). A ponadto Olga Jaworska jest laureatką nagród im. I. Franki, L. Martowycza, B. Łepkiego, współautorką kilku antologii, współautorką takich książek prozatorskich jak „Bohaterowie Krut”, „Zmartwychwstań w każdym sercu, Ukraino”, książki wspomnień o Iwanie Hnatiuku. Trzykrotnie zwyciężała w literacko-krajoznawczym konkursie imienia badacza Bojkowszczyzny Myrona Utryski (1908—1988). I to wszystko przy codziennym obciążeniu pracą nauczycielską (nie mówiąc już o kłopotach domowych), sprawdzaniu zeszytów itd. Nawiasem mówiąc, jej praca w szkole została również uhonorowana nagrodą znanego w regionie pedagoga i działacza Proświty Stepana Dubrawskiego (1829—1909). I oto nowa książka jej prozy — powieść „Niepalna świerczyna”.
2 Melania (w domu i wśród przyjaciół — Lania) Paraskewycz miała bezchmurne dzieciństwo. Rodzina mieszkała we Lwowie na Rynku. Ojciec wykładał geografię w Gimnazjum Akademickim, mama — historię w Gimnazjum Sióstr Bazylianek. Oboje łączyła miłość. Sama ona, piękność, dużo czytała, pisała wiersze, grała na fortepianie, malowała, wstąpiła na wydział architektury Politechniki Lwowskiej, gdzie zafascynował się nią kolega z roku Stepan. Typowy obraz życia ukraińskiej inteligencji okresu międzywojennego w Galicji, przede wszystkim we Lwowie. Bronienie przez Ukraińców swoich praw. Wiece. Przemówienia. Echa docierają także do Melanii. Już w wieku pięciu lat rodzice zabrali ją na takie liczne zgromadzenie — i zapadło ono w pamięć. Podobnie jak opowieści o OUN, ofiarnym czynie i śmierci członków OUN Biłasa i Danyłyszyna, o Hołodomorze w Wielkiej Ukrainie… W połowie lipca 1939 roku ojciec zniknął i nie powrócił. Najwyraźniej wtrąciła go za kraty polska policja. Bezchmurnemu dzieciństwu — nie, już młodości — nadszedł koniec. Zaczynają się tułaczki Melanii. I o tym opowiada ona sama — kobieta, która ma już 97 lat! To znaczy, że opowieść prowadzona jest w pierwszej osobie. I w jej indywidualnej historii zawiera się historia całego regionu: aresztowania w latach 1939—1941, uwięzienie Stepana i jej matki, konfiskata ich mieszkania, przeprowadzka osieroconej Melanii do wsi Wedmediwka do samotnego domu dziadka. A wkrótce nadejście „wyzwolicieli” w brunatnych mundurach — nazistów; działania OUN i UPA, tworzenie dywizji „Galicja”… Melania nie może stać z boku. Wspiera podziemie, drukuje w kryjówce materiały powstańcze. Lecz powracają, jak wtedy mówiono w Galicji, „drudzy sowieci”. Jej ukochanego Mychajła, dyrygenta chóru cerkiewnego, aresztują, świątynię podpalają. Melania zakopuje maszynę do pisania koło domu. A latem 1945 roku enkawudziści przyszli także po nią. Nocne przesłuchania, bicie, prowokacje… I wyrok: dwadzieścia lat GUŁAG-u i pięć lat pozbawienia praw. Dalej — Republika Komi. Wyrąb lasu. Przeziębienie, szpital, suchoty, opieka nad nią sanitariusza Ostapa — członka UPA, który później, już na „wolności”, we Lwowie, zostanie jej mężem, urodzi dwie córki, jednak pamięć o Mychajle nie raz będzie ranić duszę, bo kochała go do zatracenia.
3 Chyba nie ma potrzeby streszczać treści, ale trudno też powstrzymać się, by nie wyróżnić przynajmniej niektórych epizodów, zwłaszcza o tułaczce po zwolnieniu, pracy dojarki w Wedmediwce, leczeniu gruźlicy w rejonowym poradni przeciwgruźliczej, powrocie do wsi i utracie (najwyraźniej na rozkaz KGB) pracy oraz eksmisji z czerwonego kąta, gdzie tymczasowo mieszkała. I ruszyła przed siebie. Koło wsi Zadiłła zemdlała, cztery dni leżała nieprzytomna. Uratował ją nauczyciel Maksym. Kupił jej farby, a ona malowała porcelanowe talerze, które jego matka z powodzeniem sprzedawała w Borysławiu. Maksym nie był obojętny wobec Melanii. Ale służył w Armii Czerwonej, walczył i to zniekształciło jego duszę. Maksym stał się konformistą, moralnie zdegradował. Był przeciwny temu, by Melania odwiedzała starszego księdza. Bo do niego zaglądali też dawni żołnierze UPA. Oto fragment jednej rozmowy, która była ostatnią: po niej Melania przeniosła się do Lwowa (gdzie spotkała Ostapa): „— Wiem, że trafiłaś do OUN przez swoją dziewczęcą naiwność i ufność, połknęłaś haczyk patriotycznych haseł. — Maksymie, nie jestem kurą, żeby dziobać. Zostałam aresztowana, bo marzyłam o wolności Ukrainy i chciałam jakoś włączyć się do walki, by przyczynić się do przybliżenia tego dnia, kiedy stanie się ona niepodległa. — Czy ty choć rozumiesz, że bataliony wojskowe „Nachtigall” i „Roland” były skompletowane ze zdrajców, uzbrojone i umundurowane przez Niemców, z którymi walczyłem na froncie i o mało nie zginąłem, odnosząc rany? — Te bataliony zostały stworzone, Maksymie, z patriotów i walczyły za ukraińską ideę — za nasze samodzielne państwo. — Laniu, zrozum, banderowcy to przestępcy. Jak dotrzeć, dokrzyczeć się do twojego serca? Żal mi ciebie, jesteś piękna, młoda, tyle wycierpiałaś i nie uświadomiłaś sobie swojego błędu. Co cię poniosło do tego starego wilka, w którego legowisku zbierały się te szumowiny? — A jak nazwać tego, kto nożem odciął pierś młodej dziewczynie i ona umarła na moich oczach, tych, którzy odcinali uszy, łamali palce i wykuwali oczy takim jak ja? Nie takich słów chciałam usłyszeć od ciebie, Maksymie”. Miał on zamiar ożenić się z Melanią, a dlatego oświadczył, że chce odgrodzić ją od niebezpieczeństwa… „— Człowieka, Maksymie, nie da się odgrodzić od jego przeszłości. We mnie wypaliła się dusza. Urazy umiem wybaczać, puszczam je z wiatrem i zapominam, a rozczarowanie pozostaje w sercu na zawsze”. W powieści „Niespalony świerk” jest niemało takich wymownych epizodów, jak choćby o enkawudziście-szumowinie Szczegłowie czy o świetnej lekarce-ftizjatrze Olenie Tymofiijiwnie (prototypem jest pierwsza żona W. Czornowoła, Ołena Antoniw) i nowym aresztowaniu Ostapa (wyrok: osiem lat łagrów), wtrąceniu go do szpitala psychiatrycznego, zniekształceniu świadomości przez trankwilizatory, niespodziewanej agresywności wobec Melanii, guzie mózgu — i śmierci. A ją nadal prześladowano, eksmitowano z akademika rodzinnego i wygnano z poradni przeciwgruźliczej, w której harowała jako salowa. Trafiła do kołchozu, gdzie, padając z wycieńczenia, pieliła dwie działki — buraków i lnu. W końcu nie tylko ona jest taka. Wymowny epizod — o głównym lekarzu przytułku dla starców, którego pozbawiono stanowiska tylko za to, że pozwolił księdzu przyjść i wyspowiadać umierającą babcię. 4 Mnie to wszystko jest znane. Ale czy jest znane wszystkim tym, którzy żyją innymi interesami: internetem, Facebookiem, iPhone’ami, marzeniem o wyjeździe za granicę… Jeszcze mniej znana jest nasza „galicyjska” historia po przeciwnej stronie Ukrainy, gdzie dostęp do poznania prawdziwej przeszłości, i to nie tylko galicyjskiej, ale i ogólnoukraińskiej, do niedawna był całkowicie zablokowany, zresztą i teraz sytuacja nie jest lepsza. Niedawno byłem w Dnieprze i przekonałem się, jak ważne jest docieranie z prawdą o wydarzeniach ruchu narodowowyzwoleńczego do naszych braci i sióstr na wschodzie państwa. Dlatego książka Olhy Jaworskiej jest aktualna, potrzebna, tym bardziej że napisana lekkim stylem. Czytanie ułatwiają krótkie, znaczeniowo-emocjonalne rozdziały. Opowieść jej bohaterki o swoim życiu (okazuje się, że to osoba realna, która nie chciała ujawnienia swojego imienia) rozwija się na tle znaczących wydarzeń społeczno-politycznych całego kraju, które obejmują niemal całe stulecie. W opowieść organicznie wplecione są liryczne opisy i filozoficzne sentencje, które świadczą o duchowo-intelektualnej integralności osobowości. „Siedzę i rozmyślam nad swoim życiem — podsumowuje Melania — dziękuję losowi, że chłoszcząc mnie jak wiatr świerk, pomógł przetrwać (…), nie zostawił samotnie bez Bożej opieki”. Z jednej strony było to chrześcijańskie cierpienie, własna droga na Golgotę, a z drugiej — niepokora, bo nawet po skazaniu Ostapa, ryzykując, rysowała na ulotkach, które rozprowadzali dysydenci, wizerunki tryzuba oraz niebiesko-żółtych flag. Czyli nie ukorzyła się: samodzielnie wychowała córki, doczekała się Niepodległej Ukrainy i wnuków, z których jeden walczył pod Iłowajskiem i został ranny… 5 Jeszcze jedna cecha powieści — wiara. Wiara w Pana. Ta wiara jest jak światło, które ogrzewa i przenika książkę, mimo nieszczęść i przeżyć. Pisarka przekonała się o Bożej łasce — i to uderza szczególnie. To osobna (i bardzo wzruszająca) historia o tym, jak po niewyleczonej do końca ciężkiej grypie Olha Josypiwna zachorowała na gruźlicę mózgu; jak trzy lata leczyła się w poradni przeciwgruźliczej, była nawet w stanie śmierci klinicznej i widziała niemal to samo, co opisał amerykański filozof i psychiatra Raymond A. Moody w książce „Życie po życiu”: „Szłam długim tunelem. Razem ze mną — wielu ludzi. Trzymaliśmy ręce jak do modlitwy i zmierzaliśmy do jasnego światła. Na końcu tunelu przy wysokiej bramie siedziała przepiękna kobieta — śniada, z czarnymi włosami. Za nią — błękitne morze. Wszyscy poszli w tę bramę, a ja skręciłam w prawo i zobaczyłam twarz mamy”. Na szczęście lwowscy lekarze, o których wypowiada się z wyjątkowym ciepłem, przywrócili ją do życia. I nie tylko lekarze, ale i mama Maria, która czuwała przy niej dniem i nocą, oraz mąż, którego nie opuszczała nadzieja nawet wtedy, gdy w poczekalni zaświeciła się tablica informacyjna: „Jaworska zmarła”. Mykoła Iwanowycz okazał się prawdziwym aniołem stróżem. Wspierał żonę. Wierzył w jej wyzdrowienie, chociaż ona traciła wzrok, słuch, mowę. Już nikogo nie poznawała… Ogółem Olha Josypiwna przeszła kilka operacji, dwadzieścia dwie punkcje lędźwiowe. I — przeżyła! Co więcej, urodziła drugiego syna, Romana (pierwszy — Ihor). Potem zaczęła się aktywna twórczość. Jeszcze przebywając w poradni przeciwgruźliczej, poznała poetę Iwana Hnatiuka — i on, można powiedzieć, dokończył formowanie jej światopoglądu (korespondowali, spotykali się, wymieniali wrażeniami z wydarzeń). W rezultacie na półce, którą zdobi wiele wydań Olhy, pojawi się jeszcze jedno — „Niespalony świerk”. A świerk, jak świadczą znawcy, jest szczególnie odporny na niepogodę, przystosowany do kamienistych gleb, może rosnąć w szczelinach skał. Ze świerku wyrabia się trembity, a za najlepsze drzewo uważa się to, w które uderzył piorun. A jeszcze świerk wykorzystuje się jako roślinę leczniczą, przede wszystkim do gojenia ran. Takim świerkiem, mówiąc metaforycznie, jest bohaterka powieści. A także — sama Olha Jaworska.
Olha Jaworska — poetka, prozaiczka, pedagog, członkini NSPU. Autorka książek „Zelenyj zarinok” (1993, 1996), „Wysoka hodyna” (2000), „Ponad płynom podij” (2006), „Zranene stebło” (2011), „Literamy doli” (2016). Książek dla dzieci: „Nebesni kluczi” (2007), „Dzeń-dzełeń” (2014). Książek prozatorskich: „Zapizniła zustricz” (2001, 2009), „Widbłysk prożytoho dnia” (2005, 2012), „Na te wono j serce” (2008), „Obšyrom sercia” (2011), „Widłunnia” (2013), „Nezabute” (2014), „Na czużych witrach” (powieść o UPA, 2015), „Symfonia poczuttiw” (2016), „Szczodennyk bolu i trywohy” (2016).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
