Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ojczysty „Kobziarz”

Слово Просвіти, №09 за 2017 рік

Swiatosław WASYLCHUK, m. Żytomierz. Odkąd sięgam pamięcią, ta książka leżała u nas w domu na stole pod obrazami, na ładnym, z frędzlami, biało-brązowym obrusie. Otwierając okładkę, widziałem tam mężczyznę w kożuchu, wysokiej barankowej czapie, który surowo patrzył na mnie i jakby pytał: „Kim jesteś, maluchu, i czego szukasz w mojej książce?”. Pytanie to słyszałem niemal na głos i rozumiałem, że odpowiedź jest gdzieś tam, w równych kolumnach wierszy, których jednak jeszcze nie umiałem czytać… A jeszcze w niedziele i wielkie święta, kiedy u nas, na Wołyniu, nie pracowano, a chodzono do cerkwi, nasza starsza siostra Hania, największa uczona (skończyła już siedem klas), brała tę książkę do rąk, wołała matkę i nas wszystkie dzieci (a było nas sześcioro i ja wśród nich najmłodszy), i my wszyscy sześcioro (siódmy, najstarszy brat Andrij, żołnierz UPA, zginął jako osiemnastolatek) zbieraliśmy się w świetlicy. Przychodziła jeszcze babcia Fedora. I wtedy Hania otwierała tę tajemniczą książkę i niemal uroczyście mówiła: – Taras Szewczenko, „Kobziarz”. Co dzisiaj czytamy? Pierwsza odzywała się nasza matka, Tekla: – O cerkwi Bohdana, o Moskalach, Lachach. Mamusia zaczyna dzielić się przemyśleniami o usłyszanym: – Widzicie, jak jeszcze dawno napisał Taras o Bohdanie i Moskalach; no, to ci dzisiejsi Sowieci (to dla nas najmłodszych, mnie i siostrzyczki Tamary, żebyśmy i my wiedzieli, że mowa o przyjezdnej władzy z gwiazdami na czapkach). Zaczyna się ogólna dyskusja. – Ci Moskale zawsze tacy sami, czy za cara, czy za Stalina – mówi babcia. – Zagarnęli całą Ukrainę. Za Petlury chcieli Ukraińcy mieć swoje państwo, walczyli o nie, oto i wasz dziadek Ołeksij i ojciec Karpo bili się z Moskalami-bolszewikami. Ale cóż: tamtych było bardzo wielu, a naszych mało. O Równe, Ołeksandriję, Kostopol, Sarny się bili. Jeszcze w lutym 1919 roku, po zwycięstwie naszego wojska nad Moskalami pod Kostopolem, do nas do domu na saniach przyjeżdżali Karpo z chłopakami. I wszyscy tacy młodzi, piękni, w barankowych czapach z tryzubami. Piękność! Miło popatrzeć! Ale nie tak się stało, jak się wydawało. Ze wschodu prze na nas Moskal, z zachodu – Lach. Pobili nasze wojsko, nie utrzymała się Ukraina. W nasz kraj przyszli Polacy. Dobrze, że chociaż dziadek i ojciec wrócili do domu żywi i zdrowi – zakończyła babcia. – A teraz nie ma ani tego, ani tamtego – dodała smutno matka. – Zabrała ojca czerwona banda od dzieci i pognała w daleki zimny Sybir, na koniec świata. Czy chociaż żyje jeszcze? – załkała. – Wróci ojciec, oto zobaczycie – odezwała się trzynastoletnia siostra Nadia. A jedenastoletni Tarasyk nawet nogą tupnął: – Wróci tato, oto zobaczycie! – Ech, córeczko, synku, z Sybiru jeszcze nikt nie wrócił, jak z tamtego świata – żałośnie odpowiada matka. …Oto już dwa lata w kraju władają Sowieci. Żołnierze przeszukują wsie, pola i lasy, szukają „banderowców”. Tu i tam wybuchają walki z powstańcami UPA. Giną młodzi chłopcy, którzy chcą, abyśmy my, Ukraińcy, mieli swoje niepodległe państwo. I dlatego hasło OUN „Zdobędziesz Państwo Ukraińskie albo zginiesz w walce o nie” – ponad wszystko. Młodzi wojownicy UPA, wystrzeliwszy w boju naboje, ostatnią kulę, granat zostawiali sobie, aby nie wpaść w łapy wroga żywymi. Szczególnie szalała stalinowska ochranka NKWD. Robiła zasadzki, obławy na powstańców i podziemników. Wspólnie z przybyłą władzą grabili miejscowy lud, zaganiali do kołchozów, wywozili rodziny powstańców i podziemników na daleki straszny Sybir, wielu zginęło naszego ludu. Siostra Hania kładła „Kobziarza” na stół, w oczach – łzy. Jej, szesnastoletnią, NKWD wtrąciło na miesiąc do kryminału, przesłuchując w sprawie banderowców. Ale nie przyznała się, nie poddała się prowokacjom tajnych współpracowników i ją wypuścili. – A przeczytaj nam ten wiersz o Polakach – mówiła matka. – No, ten, który często czytał ojciec, daj Boże pamięci: Położyło się słońce za górą, Gwiazdy zajaśniały, – A kozacy, jak ta chmura, Lachów otaczali. I zaczynają wspominać niedawną Polskę, wszak do 1939 roku nasze ziemie Wołynia i Galicji były siłą przyłączone do nowego polskiego państwa Rzeczypospolitej, która powstała w listopadzie 1918 roku. I choć sami Polacy byli do niedawna ujarzmieni, 123 lata nie mieli państwa – gnębili Ukraińców z jakimś sadystycznym zadowoleniem i zapałem, nie dopuszczając ich do rodzimej szkoły, wiary, nauki, urzędów państwowych, wojska. Toteż świadomi Ukraińcy gromadzili się w „Proświtach”, w kulturalno-sportowych i gospodarczych towarzystwach, aby wspólnie przeciwstawiać się okupantom. Aktywnie działały u nas „Proświty”. Kierowali nimi, z reguły, byli żołnierze ukraińskiego wojska (w Galicji – Strzelcy Siczowi i żołnierze UGA – Ukraińskiej Armii Halickiej), nauczyciele, lekarze, agronomowie, adwokaci. W Kostopolu „Proświtą” kierowali lekarze Roszczyńscy, a w naszej Antonówce „Proświtę” objął ojciec. Mając dużą rodzinę z siedmiorgiem dzieci, wydzielił jeden z czterech pokoi domu pod „Proświtę”. Tutaj przywoził z Kostopola, Równego, Łucka, Lwowa ukraińskie książki, gazety, czasopisma. Szczególnie popularne były grube coroczne „Kalendarze”, w których drukowano wiele praktycznych porad z prowadzenia rolnictwa. Toteż do ojca przychodzili ludzie nie tylko ze swojej, ale i z sąsiednich wsi zapoznać się z tą mądrą nauką, która pomaga gospodarować. Im ojciec dawał „Kobziarza”, gazety, prowadził rozmowy o ukraińskich sprawach, zachęcał rolników do współpracy. Rozumiał, że do ukraińskiej sprawy należy włączać i swoją rodzinę, żonę i dzieci. Oto i urządzał w weekendy wspólne czytanie i słuchanie Szewczenki. Ojcu świeciły oczy, deklamował poemat „Hajdamacy” emocjonalnie. Matka wspominała: – Oto kiedy zbierało się u nas w domu dziesięć-dwadzieścia osób i Karpo deklamował Szewczenkę, to ktoś z wujów pytał: „A co, może i nam stanąć na Lacha, jak ci hajdamacy? I pokazać im, przeklętym, że my jednak kozackiego rodu?!” Przed rozejściem się wujowie i chłopcy śpiewali chórem hymn narodowy. Szczególnie podobały im się słowa: „Jeszcze i nam, bracia Ukraińcy, uśmiechnie się los”... Przypominam sobie dzisiaj: właśnie ci wujkowie i młodzi chłopcy, którzy przychodzili do ojca do „Proświty”, jako pierwsi poszli do nowo utworzonych sotni UPA latem i jesienią 1942 roku, w formowaniu których brał udział mój ojciec wspólnie z wojskowymi OUN „Ostapem” (Serhijem Kaczyńskim) oraz „Korobką” (Iwanem Perehijniakiem). A sam ojciec, będąc członkiem OUN jeszcze od lat trzydziestych, stanął na czele Kostopolskiego nadrejonu OUN pod pseudonimem „Morozenko”, a później — „Sahajdaczny”. Po przyjściu „drugich sowietów” w 1944 r. (pierwsi byli w latach 1939—41) pracował w podziemiu, a zimą 1945 roku został aresztowany w Tuczynie, skazany przez „trójkę NKWD” na 20 lat ciężkich robót (tak w wyroku), zesłany na Syberię. Tam, w Workucie, w obozie koncentracyjnym OLP-29, w sierpniu 1953 roku brał udział w zbrojnym powstaniu przeciwko straży obozowej, gdzie zginął. Prochy jego i tysięcy ukraińskich patriotów spoczywają gdzieś w wiecznej zmarzlinie tundry we wspólnej mogile. Ale wrócę do naszego rodzinnego ojcowskiego „Kobziarza”. Przypominam sobie, często zachodził do nas z bojówką kureńny UPA „Siwacz”, Wołodymyr Kobrynowycz, chłopak z naszej wsi, wychowanek ojca. Patrzył na „Kobziarza” w moich rękach, dziwił się i pytał: — Swietiku, a czytać umiesz? — Nie, — odpowiadam zmieszany. — To naucz się i sam czytaj. Niech siostry nauczą, chociażby Hania… Siostra nieśmiało się uśmiechała: była sympatią kureńnego, szczyciła się tym, na wszelkie sposoby pomagała partyzantom. Gdyby był pokój, pobraliby się… Ale wojna powstańcza trwała i kureńny „Siwacz” zginął w naszej własnej wsi 9 października 1946 roku. Miał 25 lat, moja siostra — osiemnaście… Słowa kureńnego zapadły mi w duszę i zacząłem prosić siostry oraz brata Tarasa, aby nauczyli mnie czytać. Uczyli wszyscy razem. Litery napisali chemicznym ołówkiem na skrawku białego płótna. Przy pierwszej okazji siadałem gdzieś po cichu, wyciągałem z kieszeni swoją tę swoistą abecadło i uczyłem się liter. Szybko się nauczyłem. A czytać z czego? A z tego samego ojcowskiego „Kobziarza”. Więc znowu brałem książkę, i w dzień, i wieczorem przy przyćmionym świetle lampy naftowej, składałem litery do kupy. I jaka była radość, kiedy po raz pierwszy po sylabach wymówiłem: Te-cze-wo-da-z-pid-jawo-ra Jarem-na-do-ly-nu… Py-sza-jet-sia-nad-wo-do-ju Czer-wo-na ka-ly-na. Tak oto z „Kobziarza” nauczyłem się czytać w wieku sześciu lat. — Jest od kogo przejąć miłość do książek, ojciec o jaki był piśmienny, sołtysem był, w gimnazjum się uczył! — chwaliła moja babcia Chwedora; było jej miło z tak mądrego wnuka i z mądrego syna Karpa, mojego ojca, który był już daleko od nas, od Ukrainy — w zimnej, złej i strasznej Syberii — postrachu wszystkich Ukraińców. A jeszcze czytałem „Kobziarza” powstańcom, którzy od czasu do czasu nas odwiedzali, czasem nawet nocowali, rajdując po naszym kraju jeszcze na początku lat pięćdziesiątych. I dopóki oni byli, władza nie odważała się zaganiać gospodarzy do kołchozów: bała się. A lud nasz pomagał rodzimemu wojsku, czym mógł: moje siostry zbierały żywność dla żołnierzy UPA od wiernych ludzi, przekazywały do „gospodarczych”, a ci bezpośrednio — partyzantom (u nas żołnierzy UPA nazywano partyzantami, albo i po prostu — chłopcami z lasu — a w żadnym wypadku banderowcami. Tak nazywali ich przedstawiciele władzy i enkawudziści — Aut.). Więc, najwyraźniej, właśnie za aktywną pomoc powstańcom cała północno-wschodnia część ówczesnego naszego tuczyńskiego oraz południowe obrzeża kostopolskiego, bereźniewskiego i sosnowskiego rejonów zostały wysiedlone w 1951 roku; wszyscy co do jednego mieszkańcy, kilkadziesiąt wsi. Zburzono wszystkie budynki mieszkalne i administracyjne, a na miejscu pradawnego zamieszkania wołynian powstało pustkowie. Ogłoszono, że w tym miejscu tworzy się poligon artyleryjski (istnieje on do dziś. — Aut.). Wywozili ludzi sowieccy żołnierze, dając przy tym ciężarówki do przewozu domowego dobytku tylko jeden jedyny raz. Byli i tacy, którzy odmawiali rozbierania swoich domów, stodół, chlewów. Więc żołnierze działali zdecydowanie: zaczepiali dom długą metalową liną, końce zaczepiano do czołgu, ten dodawał gazu, ruszał do tyłu — i trzeszczał chłopski dom pod obcą siłą, łamał się i w końcu padał stosem drewna i cegieł. Na lamenty kobiet nie zważali: — Maskwa slezam nie wierit! — rechotali. Ta fraza była wtedy bardzo popularna i chodliwa u przybyłej władzy… …I cały ten czas był ze mną ojcowski „Kobziarz”. Więc kiedy siostra Hania wychodziła za mąż w 1948 roku i chciała zabrać sobie „Kobziarza”, rozpłakałem się, pobiegłem do matki i zacząłem prosić, aby książkę zostawili w domu. — Nie rusz, niech mały czyta, ty kupisz sobie inną, — mądrze zdecydowała mamusia. Więc w rodzinie zrozumieli: „Kobziarz” jest mój. Brałem go nie raz do szkoły, pokazywałem uczniom, a oni z drżeniem kartkowali książkę, oglądali portret T. Szewczenki. A jeszcze nauczycielka zlecała mi czytanie „Kobziarza” na głos na lekcjach. Przyjmowałem to jako wysoki zaszczyt i byłem bardzo zadowolony. Rzecz w tym, że ród Kruszewskich, z którego pochodziła nasza nauczycielka, był we wsi, jak ród Wasylczuków, szanowany i patriotyczny, a nauczycielka (miała w tym czasie gdzieś do czterdziestu lat) dobrze znała mojego ojca — w latach trzydziestych, za Polski, razem wystawiali we wsi przedstawienia ukraińskich klasyków i grali w nich role: „Natalka Połtawka”, „Nazar Stodola”, „Swatanie na Honczariwce” i in. Więc kiedy później i my przeprowadziliśmy się na stałe miejsce zamieszkania do Kostopola, „Kobziarzem” nadal opiekowałem się ja. Będąc już starszym uczniem, gdzieś w wolnej chwili, lubiłem kartkować „Kobziarza”, oglądać ilustracje, czytać poezje Tarasa i próbować zrozumieć ich głęboki sens. Bo, jak się przekonałem, istota wierszy tchnęła taką doskonałością i głębią, że udawało się je zrozumieć gdzieś po wielokrotnym czytaniu. I im dalej, tym bardziej otwierał się nowy Szewczenko: głęboki znawca historii Ukrainy i świata, płomienny bojownik o wolność dla ujarzmionego rodzimego narodu, wpędzonego w niewolę przez moskiewską carycę Katarzynę Drugą w 1768 roku. …Format książki był nieco mniejszy od A-4, w zielonej kartonowej oprawie z białymi kropkami, pośrodku duże litery — „Kobziarz”. Pierwsza kartka do czytania miała taki wygląd: T. Szewczenko K O B Z I A R Z Trzecie pełne wydanie Pod redakcją W. M. Domanickiego z portretem i życiorysem Cena 60 kop. Wydanie W. I. Jakowenki 1910 Przedmowa „Od redaktora” na jedną stronę. Podpisano: „Sierpień, 1910. W. Domanicki”. Na stronach V—XXIII podano „Życie Tarasa Szewczenki” W. Domanickiego. Na stronach XXIV—XXIX — „Spis treści książki” według alfabetu. Na stronach 381-600 zamieszczono przypisy W. Domanickiego, w liczbie 449. Sam „Kobziarz” na str. 1-580. Tekst — po 38 wierszy na stronę. Numeracja z góry. Pod każdym wierszem — rok i miejsce napisania.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn