Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Pieśniarskie słowo Łukasza

Слово Просвіти, №09 за 2017 рік

“Czas rzeką płynie…” Odpływają, oddalają się ludzkie działania, ludzie, postacie… Wiecznemu czasopływowi przeciwstawiają się tylko nieliczni — ci, którzy nie szukali łatwej ścieżki w życiu, którzy dla duchowego postępu odważyli się “przeciw ościeniowi się wbijać, przeciw falom płynąć…” Wśród nich — postać o hartcie Franki, kipiącej twórczej energii, wielki mąż, którego zryw, jak u Kamieniara, był ciągłością, a ciągłość — zrywem: Mykoła Łukasz. W tej bystrzynie lada chwila, w 2019 roku, wyłoni się przed nami jubileusz — stulecie od dnia urodzin genialnego tłumacza, poety, wielkiego Ukraińca, patrioty. Andrij SODOMORA, m. Lwów. I w pamięci narodowej nie zginę, dopóki nasza mowa będzie żyć… G.G. Byron (przekład Mykoły Łukasza). Dobrym zwiastunem tej daty stał się wieczór literacko-pieśniarski, zapowiedziany jako “Kompozycja literacko-muzyczna według utworów Mykoły Łukasza” pod tytułem “Moje serce w Ukrainie…” — udana próba żywego i jaskrawego, łączącego pieśniarskie słowo (liczne przekłady Łukasza stały się już popularnymi pieśniami), muzykę, taniec i scenki z życia tłumacza (według materiałów dokumentalnych, wspomnień), barwnie, w języku kalejdoskopu, przedstawienia nastrojowej i gatunkowej różnorodności wielostronnej twórczości Mykoły Łukasza: od jego wczesnej oryginalnej liryki i przekładów — po słynne “szpyhaczki” (złośliwe wierszyki). Wieczór literacki, w oryginalnym kluczu, kontynuował serię wieczorów, które zapoczątkowała kierownik katedry przekładoznawstwa i lingwistyki kontrastywnej imienia Hryhorija Kocura LNU profesor, doktor nauk filologicznych Roksolana Zoriwczak. Udane to wydarzenie było dzięki wytężonej poszukiwawczej, twórczej pracy, którą przeprowadzili organizatorzy wieczoru: docent wspomnianej katedry Wałentyna Sawczyn, autorka pierwszego w literaturze przekładoznawczej solidnego badania naukowego — książki “Mykoła Łukasz — podwiżnyk ukraińskiego przekładu artystycznego” (Litopys, 2014) i Tetiana Sawczyn, asystent katedry języków obcych dla wydziałów przyrodniczych. Wieczór był nie tylko udany, ale i poznawczy: z wysokiej sceny, która znajduje się w auli uniwersytetu, po raz pierwszy wybrzmiały nieznane dotąd przekłady Łukasza. Zamysł organizatorów natchnienie, z wielkim entuzjazmem wcielili w dynamiczne widowisko studenci Uniwersytetu Franki, a także — Narodowego Uniwersytetu Politechnika Lwowska, Lwowskiego Kolegium Muzycznego imienia Stanisława Ludkiewicza oraz Lwowskiej Narodowej Akademii Muzycznej imienia Mykoły Łysenki. Ciekawe, że większość zaangażowanych w wieczór literacki osób (37 z 63!) — to studenci wydziałów technicznych i przyrodniczych! To nie tylko ciekawe, ale i obiecujące w naszej, wydawałoby się, beznadziejnie spragmatyzowanej, ztechnicyzowanej dobie: między “lirykami i fizykami” powinien być nie spór, który jest znakiem dehumanizacji społeczeństwa, a jednoczenie wokół wysokiego, twórczego dla człowieka Słowa. Takim, twórczym dla człowieka, twórczym dla Ukrainy, jest poetyckie, pieśniarskie słowo naszego genialnego tłumacza. Właśnie jest, a nie było: ono zawsze będzie w czasie teraźniejszym, dopóki będzie je wypowiadać nasza, ukraińska dusza, która od dawna, dzięki tłumaczom, przyjmowała komunię z najczystszych źródeł światowego piśmiennictwa. Olbrzymi zakres twórczości Łukasza, oczywiście, przedstawiony został wybiórczo. Ale i ta wybiórczość jest wymowna — obecni widzieli Mykołę Łukasza, jego duchowy i fizyczny obraz: z ekranu na salę patrzył Łukasz — młody i starszy, zasmucony i radosny, zgodnie z tonacją deklamowanego czy śpiewanego utworu. Nie tylko językiem ukraińskim, ale i duszą Łukasza przemawiali przeciwstawni w brzmieniu i nastrojach (przynajmniej w ramach wieczoru) poeci: porywczy i pomysłowy w energicznych rytmach Julian Tuwim (“Bal w operze”) — i zasłuchany w swoją ciągnącą się pieśniarską mdłość Paul Verlaine (“Pieśń jesienna”); filozoficznie pogłębiony, przejęty losem ludzkości Imre Madách (“Tragedia człowieka”) — i zabawny w scenkach rodzajowych Robert Burns (“Przyjechał narzeczony”). Przemawiali właśnie duszą Łukasza: jakkolwiek przeciwstawne byłyby pierwowzory, dominuje jego, Łukasza, tonacja; nie lubił się wcielać: zbyt był bezkompromisowy, zbyt wyraźne były karby jego charakteru — życiodajny optymizm, wybuchowa, porywcza energia: “W każdej niedoli bohaterem trwaj, / Zawiązuj wszystkie niepowiązania! / Dla Was, madam, — i dla Was, i dla mas — / Nie zdejmę wesołej maski” (z “Optymistycznych kupletów” M. Łukasza). Ta “wesoła maska”, która refrenem brzmi w każdej strofie, — to raczej metafora: to nie maska, to prawdziwe oblicze, żywa dusza niezłomnego, mężnego, ale i lirycznego Łukasza — jak u pierwszego europejskiego liryka Archilocha, którego tak kochał i tłumaczył najbliższy przyjaciel, równie wielki tłumacz Hryhorij Kocur. “Najważniejsze w życiu — grać jedną tylko rolę”; dosłownie: “nosić tylko jedną maskę” (Seneka), czyli zawsze być sobą. Sobą był M. Łukasz i wtedy, gdy pisemnie zwracał się do najwyższych instancji państwowych z prośbą o pozwolenie mu na “odbycie zamiast Dziuby I. M. zasądzonej mu przez sąd kary” (podczas wieczoru ten dokument był wyświetlony na ekranie). Być może nie wszyscy zwrócili uwagę na słowa, które stały pod osobistym podpisem autora oświadczenia: “Z należytym szacunkiem”. Nie mógł przecież M. Łukasz napisać po prostu “Z szacunkiem”: on jest tutaj — formalny: oficjalnie należy do “silnych tego świata”; pod Piórem Łukasza — jeszcze i ironiczna, z gatunku „szpilek” (w dzisiejszym młodzieżowym slangu — „fajna”). Dzieląc się wrażeniami z tego ciekawego, kolorystycznego wieczoru, warto zwrócić uwagę na unikalną cechę przekładów Łukasza: wszystkie one, niezależnie od tego, jakiego autora tłumaczył, są zadziwiająco nowoczesne, wręcz osobiste: „Ach wyż, bracia moi, kaci! / Toż wasz milczek mnie skazał / Na długie lata goryczy / W straszny siedemdziesiąty rok, / Moi bracia, moi kaci!” (Paul Verlaine). Albo, wracając do historii z I. Dziubą, — z „Poręki” F. Schillera: „Niech wie tyran, na swoją zgubę, / Że przyjaciela nigdy nie zawiodę, / Niech dokona swojej zemsty, / Lecz cenę nada braterstwu!” (czy potrzebne są tu wyjaśnienia — kto jest kim?) A oto — z M. Isakowskiego („W lesie przyfrontowym”): No, przyjaciele, cóż, skoro nasza kolej, Mocniej ściskajmy stal! Niech w rękach rośnie siła, Niech zamilknie w sercu żal; Nastał nasz czas, jak inni szli, Tak, przyjaciele, i my pójdziemy! Za wszystko, czym wczoraj żyliśmy, Za wszystko, na co jutro czekamy. Czyż to nie głos M. Łukasza, skierowany do naszych chłopców — tych, którzy ze „stalą w rękach” i z miłością do Ukrainy w sercu przeciwstawiają się okrutnemu i podstępnemu agresorowi, bronią naszej ziemi na wschodzie Ukrainy?.. Cóż dopiero mówić o Robercie Burnsie, o optymistycznym końcowym akordzie z jego słynnego „Johna Barleycorna”: Kielichami brzęk, kielichami brzdęk — Zdrów był, John Barleycorn! Niech rodzi ród twój dla wszystkich Potomnych pokoleń. Oto dla tych „potomnych pokoleń”, z wiarą w nich, — pracował Mykoła Łukasz. Oni też byli na scenie, te pokolenia. I warto było widzieć ich rozpromienione twarze, ich aktorską wprawę, słyszeć ich głosy! To już nie ci, których wabią dyskoteki, gdzie „potężny dźwięk i jasne światło”; nie ci, którzy słuchają bezduchowej, w większości rosyjskojęzycznej popkultury. To alternatywa. To ci, którzy sercem odpowiedzieli na nazwę wieczoru literackiego — „Moje serce na Ukrainie…”, co jest parafrazą tegoż Burnsa — wersu, który obramowuje jego poezję „Moje serce w górach” w przekładzie M. Łukasza (skomponowany, ten przekład nieprzypadkowo zabrzmiał przy akompaniamencie bandury i fortepianu). Przypomnijmy, jak szczuto W. Sosiurę właśnie za to, że wzywał, zwłaszcza młodzież, by sercem kochać Ukrainę, jakie niebezpieczeństwo widzieli dla siebie późniejsi włodarze w kontaktach H. Koczura czy M. Łukasza z młodzieżą. Dziś przekłady Łukasza stają się pieśniami — śpiewa je młodzież: „śpiewa „Pikkardiyska tercja”, śpiewają siostry Łesia i Hala Telniuk, kijowski kompozytor i wykonawca Ihor Jakubowski, który stworzył około trzydziestu pieśni do słów Łukasza. Do muzyki ułożone są nawet przekłady Łukasza z japońskiego, ze skalą dźwiękową, która składa się nie z siedmiu nut, jak w muzyce europejskiej, a z pięciu” (według słów prowadzącego). I właśnie wtedy, gdy po japońsku i ukraińsku brzmiały krótkie wiersze Matsuo Bashō i inne wzorce średniowiecznej klasyki japońskiej, z ekranu swoim ciepłym i jednocześnie z iskrą ironii przenikliwym spojrzeniem filologa, zza szkieł okularów, patrzył w jeszcze chłodną lutową salę starszy wykładowca katedry orientalistyki, błyskotliwy, zadziwiająco pracowity naukowiec-iranista, tłumacz z języka perskiego Roman Hamada, który w rozkwicie sił twórczych, w pięćdziesiątym szóstym roku życia, odszedł w Wieczność („Coś nie szczęści naszym tłumaczom”, — wspominam słowa Hryhorija Koczura, kiedy zachorował Mykoła Łukasz; przypominam swoich bliskich przyjaciół — Anatola Perepadię, Mychajła Moskalenkę, wrażliwą na słowo poetkę i tłumaczkę Switłanę Żołob…). A zatem: „I w pamięci narodowej nie zginę, / Dopóki nasza mowa będzie żyć”. Właśnie w „narodowej”… Lecz jak napięta musi być walka, i nie tylko na froncie, a w codziennym życiu, aby nie stracić tożsamości — pozostawać narodem, ukraińskim narodem, w dzisiejszym zglobalizowanym świecie! Jaką wytrwałą — praca, aby nasza mowa, niech nawet „czysta” (tak już „oczyszczamy” ją obecnie!), niech i bez surżyka, była nie tylko dostosowanym do „zasad” (tak i ich obecnie pilnujemy) sterylnym środkiem komunikacji, a soczystym, z barwami i zapachami, bogatym we frazeologizmy i synonimy, ożywionym rytmami językiem ukraińskim — wzoru Łukasza! A do tego potrzeba, idąc naprzód, wstąpić na ratunkową ścieżkę powrotu. Powiedział przecież Seneka: „Śpiesz do mnie (tak i Europa mogłaby nam powiedzieć — A. S.), ale do siebie — przede wszystkim” — do siebie, do źródeł, do swojego korzenia, do przyrody swojego kraju, do Szewczenki… Ścieżką powrotu, idąc w przyszłość, do nas, do przyszłych pokoleń, stąpał i genialny Mykoła Łukasz.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn