Strona · s. 14strona oryginału ↗
Teodozja Bryż: ukraińska rzeźbiarka, której twórczość powinna być eksponowana w Luwrze
Слово Просвіти, №09 за 2017 рік
Ludmyła MARCZYK, Równe. Bardzo chciał tego wielki znawca i kustosz ukraińskiej sztuki Borys Woźnycki. Niejednokrotnie mówił o tym, że po Pinselowskim rzeźbach w Luwrze eksponowana będzie rzeźba Teodozji Bryż. Jednak zrealizować zamierzonego nie zdążył. Teraz bez niego nikt więcej o tym nie mówi. A szkoda. Dziedzictwo twórcze, które pozostawiła ukraińska rzeźbiarka Teodozja Bryż, jest godne podziwu. Jest ono niewymownie bogate — około 250 prac. Część z nich przechowywana jest w jej pracowni, która jest obecnie muzeum pamięci, filią Lwowskiej Galerii Sztuki. Część przechowywana jest w Zamku w Olesku, pojedyncze prace są rozproszone po muzeach we Lwowie i Drohobyczu. Jedynie 32 prace rzeźbiarki zostały przeniesione w materiał — kamień, brąz lub mniej trwały cement. Urodziła się ukraińska rzeźbiarka 18 lutego 1929 roku we wsi Bereżnycia w rejonie dubrowickim, na Rówieńszczyźnie, w chłopskiej, świadomej narodowo rodzinie. Jej ojciec Marko Bryż kierował wiejską „Proświtą”, miał szerokie kontakty kulturalne w regionie. W Bereżnyci gościły u niego tak szanowane osoby, jak Stepan Skrypnyk, znany w niepodległej Ukrainie jako patriarcha UAAP Mścisław. Wspomnijmy dziś niezapomnianą Fanę. Tak ją nazywano w kręgach twórczych Lwowa, zarówno lwowianie, jak i przyjezdni kijowianie. W dniu urodzin rzeźbiarki wspominano o niej we Lwowie w jej pracowni, która stała się muzeum. Przyjaciele i współpracownicy rzeźbiarki — a są to poeta Mykoła Petrenko, dziennikarka Lida Doliszna, aktorzy Fedir Stryhun i Taïsija Łytwynenko, jej syn Jarema Beznisko — co roku w jej pracowni zapalają świecę pamięci i składają kwiaty na jej grobie na Cmentarzu Łyczakowskim. Jeszcze nieodmiennie wspominają o niej kijowianie Iwan Dracz, Bohdan Horyń, Dmytro Pawłyczko, Ihor Nykonyenko… Wspominają także we Włodzimierzu Wołyńskim, gdzie ustawiony jest jej książęcy cykl rzeźb. Wspomną dobrym słowem także w Drohobyczu, Bohusławiu, w Skolem, gdzie również wznoszą się jej pomniki Jurija Drohobycza-Kotermaka, Jarosława Mądrego, księcia Światosława. Obowiązkowo uczczą ją w rodzinnej wsi Bereżnycia w rejonie dubrowickim, gdzie stworzono staraniem szczerych współmieszkańców muzeum jej imienia. A niedaleko wiejskiej cerkwi wznosi się jej Szewczenko, ustawiony w dalekim 1964 roku — na 150-lecie urodzin; porusza dusze wiernych jej Chrystus, który patrzy ludziom w oczy, jakby pytając: „Czy żyjecie tak, jak przykazałem?”. W przeddzień 88. rocznicy urodzin Teodozji Bryż w Kijowie w radiu „Kultura” w programie Wasyla Szandry „Poranek w radiu „Kultura” rozmawiali o niezapomnianej Fanie znany pisarz Iwan Dracz, w niedawnej przeszłości mer Bohusławia Ihor Nykonyenko oraz autorka tego artykułu, związana z Bryż tym, że zebrała wspomnienia i materiały o rzeźbiarce oraz połączyła je w książkę, która w drohobyckim wydawnictwie „Koło” ma ukazać się drukiem w tym roku. Częstymi gośćmi pracowni Teodozji Bryż, ludźmi z kręgu jej i jej męża, artysty grafika Jewhena Bezniski, we Lwowie byli Iwan Dracz, Dmytro Pawłyczko, Mykoła Winhranowski, Lina Kostenko, Mykoła Petrenko, Roman Iwaniczuk, Bohdan Horyń, Iwan Mykołajczuk, Bohdan Stupka, Fedir Stryhun, Taïsija Łytwynenko, Serhij Danczenko, Łeś Taniuk, Rostysław Bratun, Jurko Bryłynskyj, Wołodymyr Hłuchyj, Roman Kudłyk, Iwan Ostafijczuk, Wołodymyr Patyk, Emmanuił Myśko, Lubomyr Medwid… — …Taki fenomen nowożytnego ukraińskiego życia, jak szestdziesiatnyctwo, w znacznej mierze wykrystalizował się w pracowni Fany. Tam, na „nieformalnej kawie”, przebywali, rozmawiali, zapalali się faktycznie wszyscy, których nazywają „szestdziesiatnykami” — pisał znany w tamtych latach dziennikarz Pawło Romaniuk. O niezapomnianych spotkaniach w pracowni artystki wspomina teraz Iwan Fedorowycz Dracz, który w dalekim 1963 roku po pamiętnym spotkaniu na Uniwersytecie Lwowskim wszedł do pracowni Bryż z Mykołą Winhranowskim i Iwanem Dziubą, zostawiając na zawsze tutaj swoje serce. Do końca dni Fany Bryż, do końca dni Jewhena Bezniski był ich przyjacielem. Na antenie radia „Kultura” opowiedział, jak Fana (inaczej on Bryż nie nazywa) przed jego ślubem zorganizowała mu ślubną kąpiel w leczniczych ziołach i pobłogosławiła go, a pomagał jej w tym misterium Jewhen Beznisko. Poeta przyniósł do studia niemało cennego materiału ze swojego fotoarchiwum i zwrócił się na antenie z apelem do obecnego dyrektora Lwowskiej Galerii Sztuki Tarasa Woźniaka, aby zrobił wszystko, co możliwe, by twórczość rzeźbiarki Bryż i artysty grafika Jewhena Bezniski nie tylko zachowano, ale i należycie spopularyzowano. Niemożliwe jest mówienie o Fanie, nie wspominając Jewhena Bezniski. Był jej mężem i kolegą, pierwszym pomocnikiem i doradcą. Bez niego Bryż raczej nie zrealizowałaby swojego talentu w tak pełnym wymiarze. Ale i bez Teodozji Beznisko jako artysta nie zaistniałby. A wszedł on do ukraińskiej sztuki jako wybitny artysta grafik, który pozostawił po sobie kilkutysięczny dorobek twórczy, stworzył setki utalentowanych ilustracji do utworów T. Szewczenki, I. Franki, Łesi Ukrainki, dziesiątki portretów postaci historycznych i ludzi sztuki. Te dwie utalentowane osobowości twórcze przez ponad cztery dekady szły przez życie razem, poświęcając się służbie wysokiej sztuce. Jewhen Beznisko inaczej niż genialną swojej żony nie nazywał. Dał Fanie możliwość samopogłębionej i pełnej poświęcenia pracy nad swoimi dziełami. Sam zdążał ze wszystkim. Płodnie pracując jako artysta nad twórczością Iwana Franki, Tarasa Szewczenki, tworząc całe serie i cykle utalentowanych prac graficznych, podwoził żonie materiał, robił podstawę dla jej przyszłych rzeźb, był organizatorem wystaw artystycznych — jej, swoich, wspólnych. Ludmyła MARCZYK
Byłemu merowi miasta Bohusław, Ihorowi Nykonence, Jewhen Beznisko już po śmierci Teodozji Bryż podarował w celu ustawienia w Bohusławiu gipsową makietę Jarosława Mądrego autorstwa Bryż. Pomnik ten wykonała ona niegdyś dla Kijowa, jednak komisja konkursowa wybrała dla stolicy rzeźbę Kawaleridzego. A kilka lat później Ihor Nykonenko podarował rodzimej wsi rzeźbiarki wykonane już w kamieniu ukrzyżowanie Chrystusa jej autorstwa. Praca ta została wykonana w kamieniu na podstawie tej samej makiety, co brązowa statua Chrystusa przy zamku w Złoczowie, która ustawiona jest w specjalnej grocie na tle 74 metrów kwadratowych mozaiki tematycznej, ułożonej przez męża i syna Teodozji Bryż — Jewhena i Jaremę Bez nisków w 1995 roku, jeszcze za jej życia. W 1939 roku oraz w latach 40. w zamku w Złoczowie enkawudziści urządzili katownię i droga do niego dla setek niewinnie zamęczonych ludzi stała się ostatnią… Tego Chrystusa Bryż lepiła w pamięci o ofiarach stalinowskich represji i jako wyrzut sumienia dla żywych, którzy i dziś nie boją się Boga. I jest on szczególny. Jego oczy są otwarte i patrzą ludziom w oczy. Kiedyś zapytał Fanę Bryż Borys Woźnycki: „Dlaczego twój Chrystus patrzy?”. Odpowiedziała: „Czas teraz taki, że Chrystus musi patrzeć ludziom w oczy”. Mer Bohusławia Ihor Nykonenko (po tym, jak Beznisko podarował Bohusławowi pomnik Jarosława Mądrego autorstwa Bryż, zostali przyjaciółmi) zapragnął takiego samego Chrystusa postawić w Bohusławiu. Było to już po śmierci Teodozji Bryż. Zapytano Woźnyckiego, czy można pomnik powielić w kamieniu, a kiedy ten odpowiedział: „A dlaczego nie?” — od razu zabrano się do pracy. W fabryce rzeźbiarskiej we wsi Demnia koło Lwowa Ihor Nykonenko na własny koszt złożył zamówienie i przy wjeździe do miasta wykonano już fundament. Jednak miejscowi księża Patriarchatu Moskiewskiego, dowiedziawszy się, jak będzie wyglądać ta rzeźba, jednogłośnie oświadczyli, że nie pozwolą postawić takiego Chrystusa: „Niekanoniczny, powiadają, — katolicki, — przecież u niego nogi jednym gwoździem przybite. Jak nie posłuchacie, postawicie — pobijemy”. Nykonenko zaproponował postawienie tego ukrzyżowania w Bereźnicy. Tak pomnik, który miał stanąć w Bohusławiu, znalazł się w Bereźnicy. Tutaj już niemało wysiłku włożył Jewhen Beznisko. Bo trzeba było znaleźć możliwości budowy fundamentu, przewiezienia 11-tonowego pomnika oraz, co najważniejsze, — przekonania zarówno księży, jak i miejscowych władz, że postawienie takiego pomnika we wsi to nie herezja, a zaszczyt! Aby nie drażnić gorliwych zwolenników kanonów, robotnicy z Demni wykonali i u góry na łuku przymocowali prawosławny krzyż. I nie zapomnieli o napisie, że to prezent dla Bereźnicy od Ihora Nykonenki — w tamtym czasie mera Bohusławia, gdyż pomnik wykonany został jego kosztem. O czym nam, wspominając o Teodozji Bryż, należy jeszcze pamiętać? Przede wszystkim o tym, że z całego jej ogromnego dziedzictwa rzeźbiarskiego — odlana w materiał bardziej trwały i niepodlegający czasowi jest tylko jakaś cząstka — 32 prace. Że, niestety, ludzie nie znają dziedzictwa Bryż. Że dopuszczono się i do dziś nie naprawiono rażących błędów w podpisach jej rzeźb w książęcym Włodzimierzu Wołyńskim, i wielkiego księcia Romana Mścisławowicza, który stoi na terenie Soboru Zaśnięcia Matki Bożej, przemianowano na jego ojca księcia Mścisława, a brązowy Daniel Halicki, który siedzi w zadumie nad królewską koroną i statusem króla, do dziś nie znalazł sobie w książęcym Włodzimierzu miejsca… Że do dziś stoi bez rąk już nie pierwszy rok (jedną rękę wandale odcięli na złom, a drugą musieli zdjąć już pracownicy muzeum) w muzeum-zagrodzie Łesi Ukrainki w Kołodnie przepiękna rzeźba Mawki. Że chcą zdemontować we Lwowie pomnik Jurija Wełykanowycza, błędnie zaliczając go do tych, które podlegają dekomunizacji. Jeszcze trzeba pamiętać, że najlepsze dzieła Teodozji Bryż — to jej plastyka, która mogłaby ozdobić parki i skwery każdego ukraińskiego miasta. W pozornie przypadkowym spotkaniu z lwowskim artystą Jewhenem Bez niskiem dostrzegam obecnie uwarunkowaną w czasie i przestrzeni prawidłowość. Wiosną 2012 roku w Równem, w galerii malarstwa europejskiego „Euro-ART” wybitny malarz i grafik, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki zaprezentował mieszkańcom Równego swoją Szewczenkianę — 74 prace graficzne zostały konceptualnie połączone w wystawę-interpretację pod tytułem „I nie jest mi wszystko jedno…”. W pierwszych słowach swojego wystąpienia przed równieńską publicznością artysta powiedział, że jeszcze od połowy lat 60. ubiegłego wieku jest ściśle związany z Równieńszczyzną, zna i kocha Poleszuków — upartych, ale dobrych i szczerych ludzi. Przecież rodem ze wsi Bereźnica w rejonie dubrowickim jest jego nieżyjąca już żona — utalentowana rzeźbiarka Teodozja Bryż, w parze z którą artysta przeżył 41 lat. Przeszła ona do innego wymiaru 4 lipca 1999 roku, pozostawiając pokoleniom potomnych ogromny i wartościowy spadek twórczy. Trudno powiedzieć, czy było wśród uczestników prezentacji wystawy artysty Jewhena Bezniska w Równem choćby z dziesięciu takich, którzy słyszeli cokolwiek o Teodozji Bryż. Wszystkich poruszyła niewiarygodna historia o tym, jak młoda Teodozja cudem przeżyła po brutalnej rozprawie z nią i jej matką katów NKWD. Dzielił się Beznisko także swoimi bolesnymi przemyśleniami w sprawie niepewności losu przebogatego dziedzictwa zmarłej żony. W tej chwili przyszła mi do głowy myśl, by napisać o Teodozji Bryż. Temat wydał mi się tak wdzięczny, że sam prosił się na papier. W tym samym roku nadarzyła się okazja odwiedzić muzeum-pracownię Bryż we Lwowie. Poczucie cudu, świętości. Niesamowite uniesienie… Z pracowni twórczej artystki, niczym ze świątyni, wychodzisz z czystymi i wzniosłymi myślami. Myślisz o przemijalności ziemskiego bytu i o tym, jak wiele może pozostawić dla przyszłych pokoleń ludzki geniusz. Pod względem siły wyrazu artystycznego Teodozję Bryż porównuje się do takich światowej sławy rzeźbiarzy, jak Ołeksandr Archypenko czy Auguste Rodin. Jednak czy mogła ta kobieta-artystka o silnym, niekobiecych charakterze, nienagannych kwalifikacjach zawodowych, wybitnym talencie i głębi narodowego światopoglądu zrealizować się w pełni, żyjąc w tamtej epoce, w totalitarnym Związku Radzieckim? Wkrótce rozmawialiśmy o tym z kolegami i przyjaciółmi Teodozji Bryż. Teraz te wspomnienia najbliższych osób z kręgu rodzinnego, przyjaciół i kolegów rzeźbiarki, przede wszystkim — Jewhena Bezniska, Marty Tokar, Lidy Dolisznej, Mykoły Petrenki, Fedora Stryhuna i innych, a także publikacje w mediach z różnych lat stały się tą podstawą, na której powstała książka. Celem wydania jest opowiedzenie o rzeźbiarce Teodozji Bryż, jej życiu, środowisku, w którym ukształtowała się jako osobowość twórcza, naświetlenie fenomenu Bryż jako nieprzeciętnej rzeźbiarki, pokazanie jej życia i dorobku twórczego w żywych wspomnieniach, publikacjach i fotografiach.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
