Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

«Mówiła baba dziadowi…» albo dekomunizacja na odwrót

Слово Просвіти, №09 за 2017 рік

Switłana OREŁ, m. Kropywnycki. U tych, którzy je czytali (a ja zapoznawałam się z nimi, przygotowując książkę „Rozstrzelana Proświta”), imię komsomolca Iwana Biłodida kojarzy się z zupełnie innymi „osiągnięciami”. 7 marca 1928 roku komsomolec Iwan Kostiowycz Biłodid, urodzony we wsi Uspenka, mieszkaniec w tamtym czasie wsi Kucewoliwka, zeznawał w GPU na swoich współmieszkańców Stepana Ryczka i Hryhorija Szaszła. Mówił o tym, że w przeszłości byli oni aktywnymi proświcianami, zwolennikami Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła, zorganizowali we wsi towarzystwo „Młode bractwo”, skupiali wokół siebie kułacką i szowinistycznie nastawioną młodzież, próbowali przeszkodzić wyborom, aby do rady wiejskiej nie wybrano komsomolców. Ten fakt jest odnotowany w książce „Zrehabilitowani przez historię. Obwód kirowohradzki”, tom 4, s. 436. Kimże jest Stepan Ryczko? Jego imię od razu wypływa w pamięci przy wzmiance o legendarnym patriocie, kilkakrotnie represjonowanym, ale niepokonanym, moim krajaninie z Nowomyrhorodu Stepanie Demydowyczu Kożumiace. Razem odbywali karę w Maryjskiej ASRR. Nic dziwnego, że znaleźli wspólny język — obaj byli świadomymi Ukraińcami i gospodarnymi, bystrymi rolnikami, takimi, którzy mogliby uczynić z Ukrainy ziemski raj, gdyby mieli taką możliwość. Stepan Fedorowycz pochodzi z Kucewoliwki, uczył się na kursach pisarzy gminnych, zdążył trafić do carskiej armii. Po powrocie do rodzinnej wsi zajął się sprawami towarzystwa kredytowego, które współmieszkańcy powierzyli mu do kierowania. Doprowadził do porządku młyn parowy, organizował we wsi „Proświtę”, przy której działał dom ludowy, chór, którym Stepan Fedorowycz kierował, sprzyjał organizacji „Wolnego Kozactwa”. Stepan Ryczko miał we wsi jedno- Anatolij HATNENKO, m. Kijów. Chcę podzielić się z wami, szanowne panie i panowie, jedną zabawną historią. Wprawdzie, czy jest ona aż tak zabawna, osądźcie sami. Zaczęła się pewnego ranka, kiedy jechałem do pracy trolejbusem. Podróż ta skłoniła do wspomnienia nie tylko znanej sentencji o beczce śledzi, ale i ulu z pszczołami, które głośno bzyczały. Rzecz w tym, że w przeddzień ogłoszono wyniki ostatnich wyborów kolejnego prezydenta kraju. Zgodźcie się, wydarzenie warte tego, aby o nim porozmawiać, nawet z nieznajomymi ludźmi. — Jak zawsze, wybrali nie wiadomo kogo — próbując przekrzyczeć swoim słabym głosem polityczną wielogłosowość, wyraził swoją opinię siwowłosy dziadek. — Nie mówcie tak — zaprzeczyła mu kobietka z wielkim koszykiem na kolanach. — On ładnie występuje i nie tylko po naszemu i w ogóle... — Właśnie o to chodzi, że ładnie występuje, zobaczymy, co zrobi dla ludzi — powiedziała jeszcze starsza, ale już z oznakami jesieni kobietka. — Nie umiemy myśleć, wybieramy nie sterników, a kieszonkowców — dobiegł z tylnego pomostu potężny męski bas. Jakby kontynuując jego myśl- I. K. Biłodid myśliciela i przyjaciela, nieco młodszego od siebie — Hryhorija Szaszła. Z nim później, kiedy zakazano „Proświty”, organizowali we wsi wspólnotę autokefalicznego kościoła, chór cerkiewny, który wykonywał i religijne, i ukraińskie pieśni. Wiedzieli, że wiele zależy od tego, jaka będzie dorastać młodzież, więc skupili ją w Kucewoliwce w „Młode bractwo”, przed członkami którego stawiali zadanie studiowania historii Ukrainy. Oczywiście, GPU, które powołane było strzec interesów i perspektywy na tej ziemi rosyjsko-radzieckiego okupanta, rozumiało, jakie zagrożenie płynie od takich ludzi. Więc nie dziwi, że w marcu 1928 roku księgowego Kucewoliwskiej spółdzielni rolniczej Stepana Ryczka aresztowano. Wśród standardowych oskarżeń o kontrrewolucyjną agitację widniało i takie: propaganda ukraińskiego szowinistycznego charakteru. Nikomu nawet do głowy nie przyszło, jaki szowinizm może być u zniewolonego narodu? No, a jeszcze — odciąganie młodzieży od LKSMU. Oczywiście, „Młode bractwo”, które działało do 1927 roku, odciągało młodzież od komsomołu. Na trzy lata Stepana Fedorowycza wysłano do Maryjskiej ASRR (razem z nim przebywał i Hryhorij Szaszło), po czym zakazano mieszkać w wielkich miastach Związku. Po zwolnieniu mieszkał w Dniepropietrowsku, pracował jako księgowy na kolei. Najwyraźniej kara nie złamała ukrainocentrycznego światopoglądu Stepana Fedorowycza, bo już w 1936 roku NKWD konstatowało, że rozpowszechniał prowokacyjne plotki o wymyślonym głodzie (to, że nie były to plotki, a straszna prawda, przekonujemy się dopiero w naszych dniach), dowodził, że ukraińska kultura doznaje ucisku, śpiewał nacjonalistyczne (zrozumiałe, ukraińskie) pieśni. Za to wszystko jeszcze dwukrotnie był sądzony — w 1936 i 1937 r. Dalsze jego losy nie są znane, ale można dokładnie powiedzieć, że Stepan Fedorowycz do rehabilitacji aż w 1993 roku nie dożył. Za to świetnie czuł się Iwan Kostiowycz Biłodid. Od razu po potrzebnych władzy zeznaniach wstąpił na Charkowski Uniwersytet na wydział literacko-lingwistyczny, wykładał w wyższych uczelniach, wstąpił do partii, po wojnie obronił dysertacje i pod koniec lat 50. stanął na czele Ministerstwa Oświaty. Właśnie Iwan Kostiowycz wprowadzał fakultatywną naukę języka ukraińskiego w szkołach Ukrainy, a faktycznie, wypieranie go z rodzimego szkolnictwa. A objąwszy na początku lat 60. Instytut Językoznawstwa imienia O. Potebni AN USRR, Iwan Kostiowycz przez wszystkie następne 20 lat swojego dyrektorowania aktywnie pedałował temat harmonijnej narodowo-rosyjskiej dwujęzyczności, czyniąc ją jednym z głównych naukowych tematów językoznawczych instytucji kraju. Nazwy jego prac świadczą same za siebie: „Leninskaja tie- Gazeta rady rejonowej w Onufrijiwce „Prydniprowja” na początku lutego tego roku poinformowała, że we wsi Uspenka „…zakończyła się dyskusja społeczna dotycząca nadania Uspieńskiej szkole ogólnokształcącej I—III st. imienia wybitnego uczonego-językoznawcy, dyrektora Instytutu Językoznawstwa im. O. Potebni, urodzonego w Uspence Iwana Kostiantynowycza Biłodida. Zespoły pracownicze i uczniowskie, rodzice uczniów poparli propozycję, by w ten sposób uczcić osobisty wkład I. Biłodida w budowę obecnego budynku szkoły oraz w pomnażanie oświatowych osiągnięć wsi. Rodzina I. Biłodida wyraziła zgodę na nazwanie placówki oświatowej jego imieniem”. Możliwe, że w Uspence u niektórych imię akademika czasów ZSRR kojarzy się z oświatą, wszak we wsi z biegiem czasu nie pozostało ludzi, którzy mogą pamiętać początek jego politycznej kariery. Ludzie odeszli na tamten świat, ale pozostały dokumenty archiwalne.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn