Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Opowieści ze szkoły antykomunistycznego wychowania

Слово Просвіти, №09 за 2021 рік

Olesia KOWALCZUK, zasłużona nauczycielka Ukrainy, laureatka nagrody im. B. Hrinczenki, obwód wołyński, wieś Żydyczyn. Ciąg dalszy. Pocz. w nr 6 z 2021 r. Jak obrona – dzieci 1947 rok. Mroźny listopad. Do północy migocze światło w lampie naftowej pod sufitem. Dwie młode wdowy doprzędają swoje kądziele. Ola, była „prima” teatru proświtańskiego, a także chóru cerkiewnego, i Hanna – niezmienna suflerka w przedstawieniach i nieomylna czytelniczka „Kobziarza”. Przędziwa potrzeba dużo, przez wojnę odzież robocza u wszystkich się zużyła, a zwłaszcza potrzebuje odnowy wysoki wzrostem nastolatek Borys. On teraz – jedyny na dwie rodziny i oracz, i siewca, i kosiarz. Ciocia Hanna już skroiła grube płótno, pofarbowane bzem, na nowe spodnie. Nogawki robi wąskie, żeby wygodnie szło się za pługiem. Chłopak śmieje się: „Gdyby udało się zdobyć jeszcze czerwieńszą farbę, to chodziłbym po polu jak bocian”. Krawcowa nie powstrzymuje się od westchnienia: „Twoje rączęta i tak poczerwienieją od krwawych odcisków. Przecież wujek Hryć dopiero zamierzał tej wiosny trochę poduczyć cię, jak te rączki pługa bezpiecznie trzymać”. Przy wzmiance o mężu u drugiej gospodyni twarz staje się szara jak przędziwo, z piersi wyrywa się głuchy przeciągły jęk, a potem ona po raz kolejny mdleje. Hanna rzuca się z kubkiem do wiadra i mówi: „No ty, Olu, przestań się tak wykańczać. Naucz się płakać – ulży ci. Przez dwa lata stałaś się jak cień. Dzieci na kogo zostawisz?”. Ja też już wiem, dlaczego trzeba płakać, i zaczynam dławić się szlochem. Bo przecież i tatę Hryćka, i tatę Borysa Wołodymyra, i wujków Saszkę oraz Dmytra „zgładziły ze świata sowieckie bandyty”. Sąsiadka Warka wczoraj mówiła, że sowiety mogą zabrać i Borysa – „takich chłopców już łapią i wiozą na Bombas”. Ale ja nie dam. Bo kto wtedy będzie pole orać i książki do snu czytać, ich jeszcze całe poddasze nieprzeczytanych. Ja już znam taką pieśń, której wszyscy sowieci bardzo się boją. Tą pieśnią ich przestraszę, przepędzę jeszcze z ganku. Słowa zapamiętałam dobrze, bo codziennie z Borysem śpiewamy, jak nie ma nikogo w domu ze starszych. Obie mamy, tylko usłyszą ten śpiew, bardzo się gniewają i rozstawiają duet po kątach: „Żeby nikt z was nawet nie pisnął więcej”. Mimo wszystko pewnego razu, kiedy do Borysa przyszedł przyjaciel Wołodźka, którego kochały wszystkie dziewczyny, ja, żeby jemu wreszcie też się spodobać, zaśpiewałam pełnym głosem: My – ukraińscy partyzanci! Sowiety wprawiamy w strach. Wołodźka chwycił „małą” na ręce i dalej poprowadzili już we troje: My nosimy bomby i nagany, A chata nasza – w jarach. Dopóki Wołodźka całuje w każdy policzek, ja rozmyślam, kto bardziej mi się podoba po Borysie – „Liodźka” czy „Owan”. Ten też lubi podrzucać aż do sufitu, mówiąc: „Rośnij duża, jak Łesia Ukrainka!”. Przychodzi wieczorem ze skrzypcami, długo gra i śpiewa „Ja dzisiaj jakoś bardzo się smucę…”. A w dzień z jakiegoś powodu musi żyć „w jamie”. Tymczasem przybiegła z podwórka ciotka Hanna i wymierzyła policzki wszystkim śpiewakom, pokazując na okna: „Przecież za wami więzienie płacze, tam podsłuchują i wiozą takich śpiewających na mróz, żeby pomarli”. Ja jednak bardzo boję się patrzeć na ciemne szyby, wszak nie raz widziałam w nich głowy obcych wujków w białych kapturach. Oczy ich napełniały się ostrym złowieszczym blaskiem. Bywało, po tym słyszało się łomot do drzwi, i ciotka szeptała: „Dzieci, płaczcie, głośno krzyczcie, może zlitują się”. Ale my z braciszkiem i bez tego z całych sił zaczynaliśmy szlochać, na co, oczywiście, nikt z przybłędów nie reagował. „Białe niedźwiedzie” starannie przeszukiwały piwnicę i poddasze, kłuły szpikulcami w podłogę, w pierzyny i skrzynie. Ale – o cudzie! – podłoga w korytarzu, pod którą był powstańczy schron (przez co tak bały się gospodynie!), podejrzeń u nieproszonych gości nie wywoływała. Może i naprawdę w dziecięcych łzach dawała o sobie znać Boża wola i siła. …Te upiorne widziadła w porysowanych szybach pojawiają się w snach jeszcze i dzisiaj. Do tej pory boję się wieczornych niezasłoniętych okien – tych czarnych otchłani, przez które dzielni „istriebitieli” wyśledzili, kto jest w chacie, i dlatego żadnych firanek wieszać nie pozwalano. Całe życie dzwoni w uszach jak zaklęcie epoki: „Dzieci, płaczcie!”. Anioł w czarnej koszuli 1947, początek zaśnieżonego grudnia. Wybiegam raz po raz na drogę – wypatruję brata. Bardzo cenię naszą z Borysem tajemnicę – te wspólne śpiewy. Uczennica ze mnie, mówi brat, zdolna nie byle jak. Już dobrze znam i o „górze Namakiwce”, i o „mogile pod dębem zielonym”, chcę jeszcze douczyć się o zakutym w kajdany orle. Ale w domu boją się, żeby nie usłyszał ich śpiewu ktoś z „czerwonej bandy”, więc trzeba – nie w chacie. Nie-nie! Słuchaczami mogą być tylko Kasztan i Kary, kiedy przed snem chrupią owies w swojej ciepłej stajni. Borys uczy się w Równem „na planistę” i dociera do domu tylko raz na tydzień – w sobotę. Tylko jeden raz! Jednak już przyszła zima, mają być wakacje, a tam – i Wigilia, i kolędowanie, i chodzenie z szopką. Borys znowu będzie Aniołem: srebrzyste „loki” z lnu i delikatnie białe skrzydła z gazy czekają na swój czas w dolnej szufladzie komody. Leżą na wierzchu wyhaftowanej chłopięcej koszuleczki, kołnierzyk której podwiązany jest niebiesko-żółtą wstążką. To – prezent jeszcze dla kiedyś małego Borysa od młodej chrzestnej – ciotki Liali. Lubię zaglądać do tej upragnionej szuflady, ale ukradkiem, bo za to mnie karcą. A oto przygotowaną na urodziny Borysa czarną satynową koszulą wolno zachwycać się do woli. Codziennie rozkładam ją na łóżku i po raz kolejny wygładzam każdą zmarszczkę, wyobrażając sobie, jak ucieszy się z odnowy najprzystojniejszy na świecie chłopak. I czego jego mama narzeka? Mówi, że kupiła nie to, co chciała – dopóki w długiej kolejce doszła do lady, brązowy materiał, pod kolor oczu syna, już rozebrali. Przecież Borysowi bardzo pasuje czarne. Jak owinie szyję takim szalikiem, kędzierzawa czupryna wydaje się jeszcze czarniejsza i bujniejsza, a oczy aż błyszczą. O tę bujną czuprynę siostrzyczka martwi się szczególnie, bo słyszała, że radzą z góry ściąć: nie mieści się pod czapką… Wreszcie długo oczekiwany gość na progu. Czupryna cała, Bogu dzięki, na miejscu. A oczy jakoś takie niewesołe. Przymierza podarowaną odzież i mówi: „Dobrze, że czarna. Przyda się do więzienia, nie będzie widać krwi, jak będą bić… No nie bójcie się tak, zażartowałem”. Jednak nadszedł wieczór przed Bożym Narodzeniem – i żart się sprawdził. Daleki krewny, zaglądając do chaty, przestraszony powiadomił: „Waszego Borysa aresztowali. Przygotujcie się na rewizję”. Co tu się stało! Ciotka Hanna załamuje ręce, lamentuje, jak za zmarłym: „Oj kwiatuszku mój różowy, kto śmiał ciebie zerwać i ode mnie zabrać? Oj gwiazdeczko jasna, skąd ciebie wypatrywać? Aniołku mój niebieski, kto skrzydełka tobie połamał?”. Małe serduszko siostrzyczki ściska się z bólu, jednak wiem, że nie warto tak rozpaczać. Jaki z Borysa kwiatuszek, jaka gwiazdeczka i dlaczego – aniołek? On przecież nie dziecko, on wielki i silny, jak każdy Anioł, sam może siebie i innych obronić… Rozłamie grube kraty, jak to w pieśni śpiewa się, i przybiegnie do domu. …W chacie nieznośna duchota. Drugą dobę palą się w piecu książki z dziadkowej biblioteki. Sporo roznieśli ich też po krewnych, a niektóre zakopali na łące. Lada chwila mają pojawić się ci, którzy już nie raz bywali i przyglądali się przez lupę notatkom na marginesach czytanych-przeczytanych stron. Wygasł ogień i w piecu. Wyjmują gotowe placki i wysypują na płytę kuchenną kromki chleba – do suszenia. Szczelnie upychają ciasteczkami skrzynkę do paczki. Proszę, żeby włożyli „anielskie skrzydła”, żeby łatwo było wylecieć na wolność, ale na te błagania nie zważają. Nic nie mówią „małej” i o zapieczonej czapce z zakrwawionych loków, którą dostrzegło matczyne oko, gdy półżywego syna prowadzili pod ręce współwięźniowie do „czarnej wołgi” w celu przewiezienia do innego więzienia. Nie wiem też o przekazanej karteczce – że niby od matki chrzestnej otrzymał już 10 paczek, ale niech ciocia Lala nie myśli nic złego. „Dziesięć – to dobrze, że nie wszystkie 25”, – pocieszał pogrążonych w smutku krewniaczek wujek Ilko. …Długo i ciężko będzie ciągnął się rok za rokiem z tego „lekkiego” wyroku, a małoletnia uczennica napisze do pół setki listów i zaadresuje niemało paczek na wschód do Komi ASRR, Mordowskiej ASRR, Omska… A nocami wciąż będzie śnił się i śnił Anioł w czarnej koszuli i z rozłożystymi białymi skrzydłami za plecami, które niosą go w przestworzach coraz bliżej i bliżej rodzinnego domu. Bez wyboru Początek 1949 roku. Nocy, których wcześniej się bano – zwłaszcza w głębokiej jesienno-zimowej porze. Dzielni „jastrzębki” swoją krwawą czystkę niemal zakończyli i ustawili się w kolejce po odznaczenia dla uczestników „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”. Zamiast tego do wiejskich domostw stale przybywali inni nocni goście – agitatorzy za „kołchoźnianym ładem”. W dzień gospodarze uciekali ze swoich domostw do sąsiednich miast, ukrywając się tam u znajomych. Na noc musieli wracać ze względu na dzieci, które przesiadywały w domu długimi dniami same lub pod nadzorem niedołężnych staruszków. Po byle jakiej kolacji jak najszybciej gasili lampę i ścielili posłanie. Potem całą rodziną stawali na kolana przed ikonami i po Ojcze nasz recytowali: „Niech powstanie Bóg, a rozproszą się nieprzyjaciele Jego, i niech uciekają od oblicza Jego… Jak znika dym, niech tak znikną demony od tych, którzy miłują Boga i którzy znaczą się znakiem Krzyża…” Jednak nie raz to żarliwe modlenie się dotrzeć pod adres z jakiegoś powodu nie udawało się. Najwyraźniej nieczysta siła bywała silniejsza i pojawiała się znowu i znowu. …Cały długi wieczór my z braciszkiem nie odchodzimy od okna. Drzwi zamknięte od zewnątrz, bawić się nawet w dzień nie wolno, bo przecież świętojańskie mrozy – i śnieżne olbrzymie zaspy podchodzą aż pod sam ganek. Jedynie na drogę i do chlewa przekopano wąziutkie przejście, do którego przyklejają się dziecięce oczy. Oto pojawia się z wieczornym udojem babcia Halinki, Orysia, i powoli przestawia wiadro za próg domu. Szybko zamyka drzwi, żeby nie wpuszczać chłodu, chowa klucze pod schodami i śpieszy do domu. Ale jaki tam pośpiech, kiedy i nogi, i kostur w rękach nijak nie słuchają: co krok-dwa muszą stawać na odpoczynek. Ta babcia jest bardzo dobra – mówią, że tylko tym żyje, że wszystkim pomaga. To niechby już szybciej dotarła do swojej Halusi, bo ona w domu sama jedna i też siedzi bez światła. Mała bardzo się boi, że ją lada chwila znajdą Sowieci. Oni już dawno zabrali tatę Makara, bo „był za Ukrainą”. Historia Haliny bardzo mnie boli. Opowiadano, że kiedy o świcie wywozili na Sybir ciotkę Nastię z dziećmi w „kraj białych niedźwiedzi”, sąsiadka Orysia nie przestraszyła się bandytów i pomagała nieszczęsnym zbierać się w straszną drogę. Otóż, dopóki nie wypchnęli staruszki w plecy jakąś „lufą”, zawiązała zapłakane maleństwo w dużą chustę-opinaczkę, ukołysała na rękach i położyła na sanie między poduszkami. Śledząc, żeby zostawało miejsce dla dobytku innych wywożonych, konwojenci wściekali się i przeklinali, i w końcu zmusili powyrzucać z sań „zbędne rzeczy”: „bydło trzeba żałować, jemu ciężko!”. Cóż to działo się w matczynym serduszku, kiedy ona razem z kilkoma tobołkami celowo wyrzuciła w śnieżną zaspę węzeł z córką! Orysia cały rok chowała znajdę przed niepotrzebnym okiem, ale, dzięki Bogu, nikt tajemnicy nie wyjawił, nie doniósł. Mimo wszystko dziewczynka do tej pory nie chce pokazywać się ludziom i bawi się tylko z Dmytrusem. Dowodzę, oczywiście, ja – z prawa starszej (już przecież do szkoły się zbieram!). Prawda, czasem napada strach i na całą trójkę, bo każdy – też „za Ukrainą”, i wtedy pełzamy do swojej „kryjówki” – pod łóżko. Zanim to wszystko przemyślałam, babcina postać zniknęła za drzewami już jej ogrodu, a mamy z ciocią nie widać i nie słychać. Trzeba, pewnie, samym stawać do zwykłej wieczornej modlitwy, która broni od nieczystej siły. Braciszka za rękę, na kolana i zaczęliśmy: „Niech powstanie Bóg, a rozproszą się nieprzyjaciele Jego…” Usta mówią, a uszy wyłapują echo kroków pod domem. Skończyliśmy modlić się – i z powrotem do okna. Ale przy ganku – czterech obcych wujków, walą z całej siły i wołają: „Otwieraj, banderowskie suki! Nie udawajcie. My słyszeliśmy wasz tupot i głosy!” Zapewniam, że starszych nie ma, poszli na merliny i klucz zabrali ze sobą, a w rodzinie – świerzb. Za drzwiami długo rozmawiają i w końcu odchodzą. Otóż znowu na kolana – i nuż dziękować Bogu za ratunek pomocną modlitwą. Gdzieś po północy przekraczają próg zmęczeni bliscy. Dmytruś już śpi, nie rozbierając się, a ja opowiadam, jak modlitwa przegoniła diabelską nawałę. Chwalą mnie za mądrość i z żalem wzdychają: „No musimy zapisać się do tego kołchozu przeklętego, żeby dalej tak dzieci nie męczyć”. Nad ranem wściekła brygada agitacyjna prowadzi obie niepokorne do rady wiejskiej – na „ostatnie zebranie kułackich popleczników przed wysyłką na Sybir”. Po dobie wszyscy zebrani tam wracają do domu, nikt „w gości do białych niedźwiedzi” jechać jednak nie odważył się, bo przecież – dzieci! Ciąg dalszy nastąpi. Łuckiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. 1964 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn