Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Najpierw siwiały myśli

Слово Просвіти, №09 за 2021 рік

Iwan MALUTA, pisarz, zasłużony dziennikarz Ukrainy Zanim nadeszło doniesienie W latach 60.–80. XX wieku w środowisku studenckim panowała swoista moda na KWW (Klub Wesołych i Wymyślnych). Odmianą stały się „kapuśniaki”. Zazwyczaj takie humorystyczne wieczory urządzano przed Nowym Rokiem. W konserwatorium w Kijowie inicjował je dyrygent Roman Kofman. A scenariusze widowisk opracowywał wykładowca katedry fortepianu specjalnego Borys Archymowycz. Miał smykałkę także do fotografii, z powodzeniem montował ze swojej kamery filmowej kuriozalne epizody. Na „kapuśniaku” w 1973 r. Archymowycz najpierw opowiedział anegdotę o niezgodności usłyszanego z realiami rzeczywistości. Potem Borys Ołeksandrowycz pokazał na ekranie komiczne sceny z wyjazdu rodziny Żydów do „ziemi obiecanej”. Na tle dowcipnych dialogów. W auli – nie tylko uśmiechy, ale i szepty, niektórzy lękliwie kręcili głowami. Tej nocy autor „kapuśniaka” po raz pierwszy nie cieszył się oklaskami. I długo nie mógł zasnąć od złego przeczucia. Nad ranem postanowił działać wyprzedzająco. Zjadłszy byle jakie śniadanie, zagrał na pianinie „Poloneza” Ogińskiego. Włożył do plecaka kapcie, dres, mydło i jeszcze kilka drobiazgów. Z plecakiem wszedł do sklepu spożywczego, kupił butelkę „Lemoniady” i pół kilograma sucharów. W zamyśleniu posiedział chwilę w skwerze i pojechał trolejbusem na plac Sofijski. A już stamtąd pieszo ulicą Wołodymyrską dotarł do szarego granitowego budynku, który z lękiem omijają przechodnie. W pomieszczeniu KGB nalegał na spotkanie co najmniej z pułkownikiem, aby złożyć ważne oświadczenie. W końcu wyszedł siwawy mężczyzna w cywilnym ubraniu, przedstawił się jako oficer dyżurny i uważnie przekartkował paszport. – Co pana do nas sprowadziło? – Poczucie winy wobec władzy radzieckiej. – Kiedy i gdzie to się stało? – Wczoraj na przednoworocznym wieczorze w konserwatorium. Kagebista zabrał legitymację pedagoga i kazał czekać. Wrócił dopiero po godzinie. – Tak, nadeszło już doniesienie. Okazuje się, że prowokuje pan Żydów do wyjazdu za granicę. Oficer jakby się zmieszał, unosząc zdziwiony rękę. – A co się panu stało w tym czasie? – No niby nic… Przecież nigdzie nie wychodziłem. – Proszę podejść do lustra przy szafie. Petent spojrzał na siebie, jakby z zaświatów. Patrzył na niego nagle nieco posiwiały mężczyzna, o rysach stosunkowo młodej twarzy. Kagebista pobłażliwie się uśmiechnął. – Proszę zabrać suchary. Będzie pan pił herbatę w domu, a nie u nas. A szczere przyznanie się zostanie przez nas uwzględnione. W poszukiwaniu „mohikanów” Z doświadczenia dziennikarza wiem, że ważna plotka wymaga sprawdzenia. W tym przypadku – nie o to, czy rzeczywiście Archymowycz w przygnębiającym oczekiwaniu mógł posiwieć w „Szarej jaskini”. A usłyszałem to przy filiżance kawy od Wasyla Pyłypczaka, waltornisty orkiestry symfonicznej Narodowego Teatru Opery i Baletu im. Tarasa Szewczenki, zasłużonego artysty Ukrainy, kompozytora. W wspomnieniach przyjaciół i kolegów pozostał przede wszystkim jako człowiek zdolny do wybryków i żartów. W rzeczywistości Borys Ołeksandrowycz Archymowycz (16.03.1939 – 14.02.2008) był szanowany jako autorytatywny pedagog, znawca i wykonawca muzyki. A także – niezwykle bystry elektronik, dźwiękowiec i operator wideo. Jednocześnie zainteresowała mnie inna legenda o tym pianiście od tego samego przyjaciela. – Na strefie więźniów, do której trafił Archymowycz, zgasł kopacz, kopiąc rowy dla ważnych obiektów. Maszyneria była napakowana elektroniką, na której mało kto się znał. Borys Ołeksandrowycz podjął się naprawy w tydzień, jeśli dadzą mu dwóch pomocników ze smarami. Kiedy nadszedł obiecany termin, nasz pianista w pół godziny uruchomił kopacz, nakazawszy wcześniej tym dwóm więźniom, którzy tylko imitowali pracę, wysmarować ręce smarem stałym w celu liczenia na nagrodę. – Czyżby ten muzyk urodził się, jak mówią Niemcy, cudownym dzieckiem? – Chyba tak. Słyszałem od niego i od kolegów o kilku jego przygodach. – Cóż, takie rzeczy mogą się zdarzać – zgodziłem się z usłyszanym o zaletach pasji, która nie wymaga nauki. I mimo wszystko wątpliwości skłoniły mnie do szukania potwierdzenia. W podobnych historiach, związanych z prześladowaniem za przekonania, polegam przede wszystkim na archiwalnych sprawach karnych. Jednak w Państwowym Archiwum SBU danych o B. Archymowyczu nie wykryto, poradzono zwrócić się do archiwum MSW. Jednak znów otrzymałem zawiadomienie o braku takiej sprawy archiwalnej. Postanowiłem na razie szukać wśród kolegów zmarłego pianisty uczestników tamtego „kapuśniaka”. I już następnym razem W. Pyłypczak zaprosił na kawę Marianę Dawydiwnę Kopycię, doktora nauk o sztuce, profesora Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. Czajkowskiego. – To była jasna osobowość. Z bardzo inteligentnej rodziny. Niestety, naszemu koledze na drodze stanęła radziecka rzeczywistość i… jego niewiarygodna uczciwość – podsumowała rozmówczyni. – Ale pierwszy cios zadała jego pierwsza żona – zauważył Wasyl Hryhorowycz. – Mówił mi, że był jednak rad, kiedy „uwolniła go od swojej obecności”. Może on i w przykrej sytuacji żartował… – A czy wiadomo, kto natychmiast informował KGB o tamtym „kapuśniaku”? – spojrzałem pytająco na panią Marianę. – To była pianistka, która zazdrościła nie tylko muzycznego talentu Archymowyczowi. W nowych czasach wyemigrowała do Anglii. Donosem skorzystały „kompetentne organy”, żeby sklecić sprawę polityczną. Rektora konserwatorium Iwana Liaszenkę wykluczono z partii, zdjęto ze stanowiska. No, a Borysa od razu zwolnili, zabronili zajmować się działalnością pedagogiczną. Poszedł, mówiono mi, jako elektryk do fabryki makaronu. – Gdzie stał się racjonalizatorem, obniżając koszty własne produkcji – doprecyzował pan Wasyl i jednocześnie skłonił się ku wersji, że było to po pobycie za drutem kolczastym. Profesorka niepewnie rozłożyła ręce z braku dowodów. – W każdych okolicznościach pozostawał szczerym prawdomównym człowiekiem. Już po przywróceniu do pracy podpisał list protestacyjny przeciwko mianowaniu nowego rektora konserwatorium. „Borysie, nie wchodź w ten konflikt” – poradziłam mu. „A ja inaczej nie mogę, kiedy widzę niesprawiedliwość” – powiedział oburzony. Nawiasem mówiąc, honoru Archymowycza broniła aż w KGB Rada Ostapiwna Łysenko, wnuczka kompozytora Mykoły Łysenki. Na szczeblach kariery A czy nie mogła pozostać teczka osobowa Archymowycza w miejscu ostatniego stanowiska? Jak to nie dziwne, zachowała się w archiwum samego konserwatorium. W latach 1947–1958 Archymowycz studiował w Kijowskiej Średniej Szkole Muzycznej im. M. Łysenki. O wynikach świadczy złoty medal. 1963 r. z wyróżnieniem ukończył konserwatorium w Moskwie. Specjalność – wykonawca koncertowy, wykładowca. Tamże w latach 1963–1966 był aspirantem oddziału zaocznego. Podczas nauki kontaktował się ze sławnymi muzykami – Heinrichem Neuhausem, Lwem Oborinem, Światosławem Richterem, Emilem Gilelsem. Od 1964 r. – pedagog w szkole muzycznej, starszy wykładowca konserwatorium na katedrze fortepianu specjalnego. Mianowany na stanowisko docenta. 1971 r. katedra rekomendowała go do pracy pedagogicznej w Algierii. Wstrzymał się. Wtedy też rektorat wyraził podziękowanie, zaczynając od B. Archymowycza, wszystkim uczestnikom noworocznego „kapuśniaka”. Pod koniec 1973 – podziękowanie „za przejawioną twórczą inicjatywę i zapewnienie wysokiej jakości nagrań dźwiękowych lekcji i koncertów studentów podczas pobytu profesora Konserwatorium Turyńskiego E. Battagli”. I nagle – na mocy rozkazu nr 25k w konserwatorium z dnia 18.02.1974 „p.o. docenta Archimowycza B. O. zwolnić ze stanowiska docenta katedry specjalnego fortepianu od 15.02.1974 w związku z nieodpowiadaniem zajmowanemu stanowisku. Podstawa: decyzja Rady Naukowej konserwatorium z dnia 15.02.1974”. Co tak naprawdę to poprzedziło? Z autobiografii: „W 1974 r. za udział w noworocznym „kapuśniku” komitet partyjny bezpodstawnie oskarżył mnie o apolityczność, „wypaczanie radzieckiej rzeczywistości”. Próbowałem znaleźć pracę na utrzymanie. Ale w książeczce pracy – wpis o wyższym wykształceniu muzycznym. W dziale kadr – podejrzenie, czy nie byłem karany za przestępstwo. A może… jestem chory psychicznie? Na zapytanie do konserwatorium – ostrzeżenie, interesowało się nim KGB. Zdołałem przekonać kadrowców fabryki makaronu, że zgubiłem książeczkę pracy i inne dokumenty. I zatrudnili mnie jako elektryka. Przyjrzałem się pracy przy taśmie i zostałem racjonalizatorem, mechanizując proces pakowania. W tym celu pulpit sterowniczy zrobiłem w formie klawiatury. Jak na fortepianie. Skąd u niego skłonność do nauk ścisłych? Widocznie zadziałała pamięć genetyczna przodków. Wychowywał się w rodzinie inteligentów „starej daty”, z odziedziczonym intelektem. Mimo że nie zaznał opieki ojca-skrzypka, który zginął w 1942 r. podczas II wojny światowej. Za to dziadek Borys Archimowycz – autorytatywny medyk, zasłużony lekarz USRR, autor podręcznika chirurgii, przyjaźnił się ze sławnym kompozytorem Borysem Latoszyńskim. A matka Lidija Borysiwna była starszym pracownikiem naukowym Instytutu Folkloru i Etnografii Akademii Nauk USRR, kierownikiem działu teatrologii. Archimowycz wewnętrznie nie akceptował kłamliwej ideologii władzy. I przy okazji mógł stać się ofiarą za swoje wolnomyślicielstwo. Tak też się stało. Kagebiści z dobrowolnymi donosicielami śledzili takich nawet za ironiczne żarty czy anegdoty o chwalonym przez propagandę życiu w socjalizmie. Spóźnione uznanie „Zmuszony byłem pracować w produkcji jako elektryk, monter koparek, inżynier sprzętu elektrycznego” – pisał w autobiografii. Tak trwało prawie do końca gorbaczowowskiej „pieriestrojki”, kiedy był monterem 6. kategorii w spółdzielni „Design-Centrum”. I już wtedy w „Litieraturnoj gaziecie” pojawił się oburzający artykuł o poniewierce muzyka i pedagoga B. Archimowycza. Początkowo przyjęto go na stanowisko pedagoga specjalnego fortepianu w szkole muzycznej im. M. Łysenki. W 2005 r. w konserwatorium otrzymał tytuł naukowy docenta, dwa lata później mianowany na stanowisko profesora katedry specjalnego fortepianu nr 2. Bardzo ważny wyciąg z protokołu posiedzenia tej katedry z dnia 30.06.2006: „Na wyjątkową uwagę zasługuje działalność B. Archimowycza w zakresie zachowania i odnowienia narodowych dóbr duchowo-kulturalnych ukraińskich muzyków – Salomei Kruszelnickiej i Borysa Hmyri”. Najwyraźniej poprzedził to raport twórczy Borysa Ołeksandrowycza, w szczególności o zakończeniu „pełnej renowacji wszystkich nagrań archiwalnych B. R. Hmyri i przygotowaniu do wydania ich na płytach kompaktowych; odrestaurowano i uporządkowano nagrania archiwalne Salomei Kruszelnickiej. Płyta wyszła w 2002 r.”. Analogie u prześladowanych Celowy epizod z przywróceniem muzyka-wygnańca do pracy w konserwatorium. Wymowny wyciąg z protokołu posiedzenia katedry specjalnego fortepianu z dnia 27.09.1991: „Jestem zadowolona – oświadczyła koleżanka A. K. Roszczina – że wreszcie naprawiono niesprawiedliwość… Na uwagę zasługuje postawa obywatelska Borysa Archimowycza. Teraz stał się w czymś mądrzejszy, bardziej powściągliwy…”. Nie tylko przejąłem się opowieściami Wasyla Pyłypczaka o śledztwie w sprawie niesprawiedliwej kary jego przyjaciela-muzyka. W podobnej sytuacji znalazłem się i ja w 1972 r. w Odessie. Dyrektor wydawnictwa „Majak”, gdzie pracowałem jako redaktor i miałem wkrótce otrzymać mieszkanie, zmusił mnie do zwolnienia się w ciągu jednego dnia. Przy tym otwarcie powołał się na polecenie ze złowrogiego budynku KGB. Taką była początkowa kara za odmowę składania zeznań w sądzie przeciwko trzem uwięzionym obrońcom praw człowieka. Komitet partyjny i Rada Naukowa konserwatorium działały na żądanie z cywilizowanej Szarej jaskini z akronimem KGB. I w tym był błąd Archimowycza, który powoływał się wszędzie tylko na rozkaz o zwolnieniu. Oficjalne sformułowanie takich rozkazów – bez powiązania ideologicznego, czyli bez odniesień do organu represyjnego. W ukrytych motywacjach zwolnienia – nielojalność wobec władzy radzieckiej, jej ideologii. W odróżnieniu od Archimowycza, mnie ostrzegano wcześniej o smutnych konsekwencjach w razie odmowy „pomocy śledztwu”. I dlatego, o ile pamiętam, najpierw siwiały myśli. Zbyt duże napięcie zamętu w oczekiwaniu na karę. Zwłaszcza między wezwaniami na przesłuchania. *** – Borys Ołeksandrowycz lubił żart muzyków, że anioły grają dla Boga utwory Bacha, a kiedy zostają same, to delektują się muzyką Mozarta lub Beethovena – wspomniał kiedyś Wasyl Pyłypczak na kolejnym spotkaniu w kawiarni. Już po próbie w teatrze. – A co zagrałby Maestro dla samego siebie, dowiedziawszy się, że anioł stróż nagle go opuści? – Chyba V koncert fortepianowy Beethovena z orkiestrą. Lubił go wykonywać. Albo jeden z utworów fortepianowych niemieckiego kompozytora XX wieku Paula Hindemitha. – Jeśli tak, to Archimowycz z pewnością był optymistą. – Inaczej nie umiałby żartować. I właśnie dlatego zadedykowałem jego pamięci nieco niezwykłe kameralne requiem. Zaangażowane są flet, harfa, moja ulubiona waltornia, kwintet smyczkowy imienia Bortniańskiego i, oczywiście, dzwon. Dzwon „Re”. Podczas wykonania recytator deklamuje wiersz Liny Kostenko „Umierają mistrzowie, pozostawiając wspomnienie jak ranę…”. A drugie lamentowanie – z współbrzmiących poezji Mykoły Worobjowa. – A dlaczego brzmi właśnie dzwon „Re”? – wyróżnił go z kompozycji muzycznej rozmówcy-kompozytora. – Jest w tonacji durowej. I requiem staje się optymistycznym przesłaniem do jasnej duszy Maestro. Przesłaniem w niebiański wyraj. – Tam, gdzie sprawiedliwi odpoczywają – recytatywnie wypowiedziałem, przypominając sobie nabożeństwo żałobne. I dodałem: – Sprawiedliwi i wygnańcy, napiętnowani za prawdę.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn