Strona · s. 12strona oryginału ↗
Łabędzi śpiew Albatrosa. Na 90-lecie Leonida Tendjuka. Olga KOBEC
Слово Просвіти, №09 за 2021 рік
Petro PEREBYJNIS. Czy wielu mamy w naszej literaturze marynistów? Z jednej strony – wielu. Chyba nie ma ani jednego pisarza, który choć raz nie użyłby słowa „morze”. Ale prawdziwy marynista u nas jest jeden. To niezapomniany Leonid Tendjuk. Nie miał potrzeby niczego wymyślać. Z morzem był na „ty”. Jemu jedynemu wśród pisarzy przypadło szczęście na własne oczy zobaczyć całą naszą planetę i pokazać ją ludziom z kosmicznej wysokości gwiezdnokwiatowego ukraińskiego słowa. Ktoś może powiedzieć: wszystko to jest nam dawno znane. A ja tylko dodam, że wszystko to przez nas dawno zapomniane. Odległości między tymi różnymi „dawno” nawet niepokonane słowo Tendjuka nie pokona. Przyznajcie się, kiedy ostatnio braliście do rąk wspaniałe powieści „Albatros – wędrowiec mórz”, „Ekspedycja Gondwana”, kiedy czytaliście swoim dzieciom porywające zbiory opowiadań „Światełka w oceanie”, „Zdumiewająca ryba murena”? Co tu już mówić o czułej liryce tego niebiańskiego śpiewaka… Na kalendarzu jego losu obecnie świeci się oceaniczna data. A mnie przypomina się to, co niezapomniane. Nieco na uboczu na zatłoczonej koktebelowskiej plaży rozbija swój żagiel dla cienia białogłowy Albatros Leonid Tendjuk. Lecz, szczerze mówiąc, nie leży się w cieniu doświadczonemu żeglarzowi. Wyciąga on z samodzielnie zrobionego plecaka wytartą maskę-okulary, wygiętą rurkę do oddychania, podziobane morskimi kamieniami niezgrabnie długie płetwy. Zakłada stary niebieskofalisty podkoszulek (żeby było cieplej) – i zanurza się w chłodnawą ciemnoniebieską głębię. Przez pewien czas widać jeszcze nad wodą tajemniczy „peryskop”, z którego wytryskują ledwo zauważalne fontanny. I wszystko. Żadnego śladu. Tylko obojętna błękitna dal… Mija niepokojąca godzina. Nie wytrzymuję i sam nie wiem dlaczego – płynę z całych sił w nieznane, do bólu w oczach wypatruję w przestrzeni. Nigdzie nikogo. Tylko rozkołysana bezwieściowa błękitność. I nagle obok mnie gwałtownie wypływa jakieś monstrum, oblepione wodorostami, piaskami, muszelkami, jeszcze i tak drwiąco pyta: „Dokąd płyniesz, śniady Odyseuszu?”. Ze szczęścia nieostrożnie połykam sporą porcję duszącej słoniny i z ostatnich sił trzymam się na przybojowej morskiej karuzeli. A Leonid szerokimi susami płynie do ledwo widocznego brzegu. Jakby nie było długiej, wyczerpującej „odysei” w nieodkrytych przestrzeniach i głębinach. Oto on już tam, pośród hałaśliwych współplażowiczów. Podekscytowany, zadowolony, wysypuje spod namokniętego podkoszulka całą górę dziwacznych, omszałych muszli, rapana, błyszczących srebrzystych muszelek – niewidzianych darów szczodrego na cuda i wielce gościnnego dziada Czarnomora. Rozbierajcie carskie dary jego młodszego brata Tendjuka! Ja już też dopływam i dobrze widzę: w oddali (żeby nikt nie widział) radośnie lśni smoliście „kaukaskim” warkoczem przewodnia gwiazda wszystkich melomanów, prawdziwie ludowa pianistka Eleonora Piradowa. Wierna Muza i jedyna miłość naszego bohatera. I mało komu wiadomo, jak boleśnie przeżywa ona każdą taką eskapadę swojego desperackiego oceanicznego Albatrosa… Ale nic poradzić nie może i nie chce. Bo wie: to nie kaprys i nie poza. To zew niespokojnej duszy, która rozrywa się między dwoma żywiołami – morzem i słowem. A jeszcze – między przestrzeniami światowego oceanu i oceanicznego ukraińskiego stepu, który otwiera się za żywopłotem rodzinnej Wołodymyriwki na złotokłosym Złotopillu. Bo przecież właśnie stamtąd zaczynała się nieskończona dookołaświata droga prostego marynarza naukowo-ekspedycyjnego „Witiazia” i władcy serc z poetyckim berłem w podróżnej walizce. Zazdroszczono mu. Zdradzano go w przyjaźni i miłości. I może przez to, a może przez niewiarygodną skromność szlachetnego rycerza morza ten rzadki dar za życia nie został należycie oceniony. Naiwna, wrażliwa dusza Tendjuka chabrem rozkwitała przed udawanymi przyjaciółmi i boleśnie natykała się na niezrozumienie, a nawet obłudę. Więc może choć teraz, w wolnej, niepodległej Ukrainie znajdą się szczodre i niebiedne dusze, które pomogą wydobyć z głębin obojętności złotocenny, jeszcze nie do końca zapomniany dorobek twórczy prawdziwego, jedynego ukraińskiego marynisty Leonida Tendjuka. Bo przecież nie na darmo czuły Tyczyna posyłał na „Witiazia” błękitnoskrzydłe swoje radiogramy. Nie przypadkiem czuły Sosiura wzruszająco pisał: „Leonid Tendjuk – moje prawdziwe złote przedłużenie”… Migoczą na tarczy wieczności gwałtowne godziny, dni, lata, dziesięciolecia. Płyną za nimi „żurawie lirycznym rzędem”. Tak mógł powiedzieć tylko jeden poeta na całym świecie. Prosta, jak ziemia i woda, ale jakaż wspaniała złota metafora Leonida Tendjuka! Tylko on zdołał zobaczyć, poczuć cud dziwny: „Plastry słomy w strzesze cedzą zapachy miodowe”. Kto urodził się i wychował na asfalcie, ten nigdy tak wymownie nie powie. Ten nigdy nie zauważy, jak rośnie „kapusta, zaciśnięta w twarde piąstki”. I jeśli już mówić o metaforach, to chyba nikt nie zdoła prześcignąć jeszcze takiego odkrycia Tendjuka: Spłoszona sarna przemknie, Zatrzyma się nad senną wodą. Podziwiałaby się sobą, Lecz boi się – bestia dogoni. A jeszcze Leonid Tendjuk zostawił nam niewyczerpaną „Studnię” – melodyjny liryko-epicki poemat, poświęcony jasnej Muzie, łabędziemu śpiewowi Eleonorze Piradowej. Najbliżsi przyjaciele nie raz przekonywali się: Lora dla niego – to wszystko! Kiedyś w „Literackiej Ukrainie” zrobiłem istotne redaktorskie poprawki w wyborze poezji Tendjuka. Zaniepokoił się, nawet poczerwieniał i cicho powiedział: „Nie trzeba mnie poprawiać. Sam pracowałem w „Młodzieży Ukrainy” i wiem, co jest co…”. W odpowiedzi nieco zmieszany poradziłem: „Ty weź swoje wiersze do domu, pomyśl na spokojnie. A ja już przyjmę każdą twoją decyzję”. Następnego dnia był łagodny i uległy, jak nigdy. Przyszedł i niemal uroczyście oznajmił: „A wiesz, Lora powiedziała, że Petro wszystko dobrze zrobił…”. W mojej pamięci, jak na powolnej taśmie filmowej, nieodstępnie wyłania się tylko jedno. Kiedy śmiertelnie chora pianistka dawała na scenie Filharmonii Narodowej swój ostatni w krótkim życiu autorski koncert, Leonid, jak zawsze, samotnie siedział na balkonie w najbardziej odświętnym kostiumie i nieruchomo, napięty słuchał… Nie wiem, może to jakieś omamienie, ale on często mówił rodzonemu bratu Mykole i siostrze Ludmyle Żytniej jedno tylko wyznanie: „Bez Lory ja ani dnia nie przeżyję…”. …Oboje oni opuścili ten niemiłosierny świat w jeden dzień – 12 lipca 2012 roku. Skrzydło w skrzydło polecieli nad stepami i oceanami w gwiezdnoświetliste rajskie niebiosa. Publicysta, stały autor „Słowa Proświty”, gazet „Ukraińskie Słowo”, „Wieczorny Kijów”, „Kultura i Życie”. Jego publikacje stały się ozdobą książkowych i czasopiśmiennych wydań wydawnictwa „Weselka”, czasopism „Zabytki Ukrainy”, „Pamięć Wieków” oraz innych wydawnictw. W 1993–2015 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
