Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 1strona oryginału ↗

«Kobzarz» – na całe życie

Слово Просвіти, №09 за 2021 рік

Myrosław ŁAZARUK Najtrwalsze są moje pierwsze dziecięce wspomnienia, sięgające pięcioletniego wieku. Pamiętam, jak w 1961 roku ojciec przywiózł z Kołomyi zupełnie nowego Szewczenkowskiego „Małego Kobzarza”. Wybrane poezje dla dzieci (Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej URSR, Kijów, 1961) z przedmową akademika Ołeksandra Biłeckiego, z przepięknymi kolorowymi ilustracjami W. Połtawca dla dzieci. Wtedy jeszcze nie umiałem czytać, za to przylgnąłem do ilustracji jak do czegoś najświętszego. Do dziś nie wiem, skąd ojciec go zdobył. „Kobzarz” stał się dla mnie księgą ksiąg – moją Biblią. Do dziś ten rarytas znajduje się w mojej domowej bibliotece i pozostaje dla mnie wieczną zagadką, bo nigdy nie odważyłem się zapytać taty, dopóki żył, skąd wziął go dla mnie. Zaginęła tylko obwoluta. Potem w moim życiu pojawiła się ogromna spuścizna Tarasa Hryhorowycza, aż po najnowsze wydania, lecz droższego od ojcowskiego daru nigdy mieć nie będę. Jestem przekonany: muszą istnieć nierozwiązane tajemnice, bez nich życie traci boską łaskę-świeżość i wszystko sprowadza się do banalnych aksjomatów... Wyszedł znamienny „Kobzarz” właśnie w 100. rocznicę śmierci Wielkiego Tarasa. Te wspomnienia przenoszą w tak odległe, niemal zapomniane lata 60. minionego stulecia. Właśnie ten „Kobzarz” wywarł niezatarte wrażenie na dziecięcej psychice, szczególnie ilustracje artysty W. Połtawca. Razem z obwolutą zamieszczono ponad dziesięć kolorowych reprodukcji, na których są i hajdamacy, i Hamalija, i kozak z martwą ukochaną dziewczyną z „Przyczynnej”, i ślepy kobzarz, i dziecięca niewola... Właśnie one uderzyły w dziecięcą wyobraźnię, jeszcze zanim zacząłem czytać, a później pojąć geniusz Wielkiego Kobzarza. Wszystko to wydawało się tym bardziej tajemnicze, niemal owiane sekretem, że dopiero w 1954 roku moja mama Jewdokija Wasyliwna wróciła z Syberii po ośmioletnim zesłaniu. Pojawienie się takiej książki w rodzinie „wroga ludu” mogło źle się dla rodziców skończyć. Ale nikt nigdy nie chował jej przed nami, trzema synami, nie zamykał na siedem zamków. Pokazywano ją nawet sąsiadkom i przyjaciołom. Tym bardziej że Marijka z Iwankiem również pochodzili z rodziny represjonowanych. Pamiętam, jak pewnego upalnego lata rzeczywiście nagragła kontrola z rejonowego wydziału oświaty na czarnej Wołdze. Wszystko przeszło stosunkowo łatwo: stwierdzono, że źle uczę się języka braterskiego, rosyjskiego. Znacznie więcej kłopotów sprawiali sąsiedzcy chłopcy, którzy od małego ochrzcili nas mianem „banderowców”. Od tamtego czasu minęło prawie sześćdziesiąt lat, ale kiedy słyszę cokolwiek z ekranów telewizorów, zwłaszcza w te rewolucyjne dni, to tak samo mnie to rani, jak w dzieciństwie. „Kobzarz” z każdym dniem stawał się coraz bardziej nierozgryzionym, pociągał swoimi wewnętrznymi sekretami, aż do tego stopnia, że w klasach 6–8 zaczęło mi się marzyć o kozackim wojsku z koszowymi i hetmanami. Szczerze wierzyłem, że prędzej czy później u nas właśnie tak się stanie, zwłaszcza że marzyło się lekko i swobodnie w lesie, na pustkowiu. Pewnego razu znalazłem trójząb zrobiony z drutu aluminiowego. Wujek Stepan, z którym najczęściej lubiłem chodzić po grzyby, surowo nakazał: natychmiast go wyrzucić i zapomnieć o nim na zawsze. Taja jednak nie zdołała tego zrobić! Później, w szkole średniej, pojawiło się sporo innych książek: potrzebnych i niezbyt. Niektóre dostawałem od nauczyciela literatury ukraińskiej Jarosława Nyżnyka, który choć nie prowadził u mnie lekcji, zainteresował się moim wierszowaniem i pomagał, jak mógł, ...należało ją doskonalić. Dawał przeczytać coś tylko na jeden dzień, nie dłużej, bo inni też na nie czekają. Tak wyglądało moje pierwsze spotkanie z „Ziemskim ciążeniem” Wasyla Symonenki, „Malwami” Romana Iwaniczuka... A potem w wiejskiej bibliotece sam odnalazłem „Sobór” Ołesia Honcza, „Niespalony krzew” Serhija Płaczyndy, „Przez ciernie do gwiazd” Iwana Cupy. Jarosław Iwanowicz cicho powiedział do mnie na przerwie: „Ale nie oddawaj ich do biblioteki...”. Zapytałem tylko: „A dlaczego?”, a on odpowiedział: „A chciałbyś, żeby kagiebiści przyszli i spalili wszystkie te książki?”. Tylko skinąłem głową. Jednak przed wszystkimi zawsze pozostawał Szewczenko. Przyciągał jak nikt inny. Także dlatego, że nikomu nie trzeba było jej oddawać, bo książka była moja własna, a ściślej – naszej rodziny i krewnych. Potem nastała wciąż nierozgadana wielka epoka „Czerwonej ruty”, gdzie wszystko także nie było do końca zrozumiałe, ale bliskie i miłe dla duszy i serca. My, rówieśnicy, postanowiliśmy na początku lat siedemdziesiątych stworzyć wokalno-instrumentalny zespół przy Korniecko-Średniej Szkole. Sami wykonywaliśmy, a ściślej przystosowywaliśmy do zakupionych instrumentów wzmacniacze dźwięku, szukaliśmy aparatury. A kiedy po raz pierwszy wystąpiliśmy na koncercie, po najsłynniejszej „Czerwonej ruty” Wołodymyra Iwasiuka, z jakiegoś powodu postanowiłem wykonać mało wówczas znaną piosenkę „Czarna ziemia zorana…”, którą czasem śpiewała mama. Jeśli niektórzy nauczyciele narzekali na słabe brzmienie naszych gitar elektrycznych, to na mój śpiew a cappella nikt nie zwrócił uwagi. Biorąc pod uwagę, że za oknem mijał rok 1971 i na Ukrainie zaczęły się breżniewskie mrozy po chruszczowskiej odwilży, można się było spodziewać represji także po niewinnie wykonanej pieśni Strzelców Siczowych. Dokończenie na str. 9 MIKOŁA DMYTRENKO WALERIJ WITER

s. 9 · strona oryginału ↗

*** Czasem kierujesz samochodem, koniem, rowerem. Czasem doznajesz olśnienia: najważniejsze – kierować sobą. *** Czasem mówią: kaszlu, jak i miłości, nie ukryjesz. Czasem wykasłujesz wczorajsze: przeziębienie, miłość. Czasem słyszysz kaszel innych. Co wykasłują oni?.. Czasem boją się nie tylko tych, którzy kaszlą, ale i tych, którzy kochają. *** Czasem wydaje się, że ludzie są podobni do znaków przestankowych: smukli do wykrzyknika, przygarbieni do znaku zapytania, kulejący do średnika. Czasem wpadają w znak przestankowy losu – przecinek, za którym wielokropek lub kropka. *** Czasem oglądasz się: czy nie doganiają? Czasem oglądasz się: czy nie słyszą? Czasem oglądać się nie warto: wszystko przed tobą. *** Czasem wiadro nie tylko do wody („Nese Halia wodu”), pomyj, ale i na głowę bałwanowi. Czasem deszcz leje jak z wiadra, przechodzą drogę z pustymi wiadrami. Czasem wiadro „po brzegi napełnione niebem”. Czasem wiadro ryb, grzybów, ogórków, ziemniaków czy samogonu („Kozak – nie świnia, więcej niż wiadra nie wypije”). Czasem wiadro bez ucha, jak walizka bez rączki: ciężko nieść, ale i żal wyrzucić. Czasem wiadro dziurawe, zardzewiałe ląduje na śmietniku. Czasem wydaje się: życie bez wiadra traci sens. Czasem człowiek – jak wiadro… *** Czasem z błękitnego puszystego marzenia robią poduszkę. Czasem puszystą poduszkę kładą nie pod głowę, a pod nogi. Czasem puszysta poduszka płacze, jak chmura, za błękitnym marzeniem. *** Czasem mówią: znać miarę, bez miary, ponad miarę, dusza miarę zna, każdy ma swoją miarę… Czasem miara – z życia przyrody: z jednego kwiatka pszczoła bierze miód, a żmija – jad. *** Czasem o wilku mowa, a przychodzi niedźwiedź. Czasem, ile wilka nie karm, to za mało: jego najlepiej nogi karmią. Czasem wilk nie taki straszny, jak go malują. Czasem wilk pasie stado, biją go nie za to, że szary, a za to, że owieczkę zjadł. Czasem wilk żałuje klaczy – zostawia ogon i grzywę. Czasem i wilk syty, i koza cała. Czasem wilk w owczej skórze przedostaje się do koszary. Czasem w koszarze owiec nie zostaje, wtedy wspominają i o lesie. Czasem mówią: z wilkami żyć – po wilczemu wyć. Czasem patrzą wilkiem: czy ty – nie owieczka? Czasem życzą: daj Boże naszemu cielęciu i wilka zjeść! *** Czasem budują zamki na piasku. Czasem z piasku kręcą powróz i wspinają się do nieba. Czasem piaskiem czyszczą garnek lub patelnię. Czasem „przesiewają” człowieka. Czasem piasek w nerkach – lepiej, niż kamień na duszy. Czasem czas mierzą klepsydrą. Czasem człowiek zostawia po sobie dobry ślad, czasem – ślad na piasku. *** Czasem patrzysz w oczy śmierci, a ona przeraża się: ty – jesteś nieśmiertelny. Zakończenie. Początek na str. 1 Dlaczego tak się stało, tylko Panu wiadomo. Ale przecież szewczenkowskie motywy-modlitwy też nigdzie nie znikały: Tak więc i ja teraz piszę: Papier tylko, atrament tracę… A wiersz! na Boga nie kłamię! Wspomnę co czy co zobaczę, To tak utnę, że aż zapłaczę, I jakbym sam przeleciał Choć na godzinę na Ukrainę… …Gdyby rzec, że nie kocham, Że ja Ukrainę zapominam Albo łukawych przeklinam Za to, co ja teraz cierpię, – Na Boga, bracia, wybaczam I miłosiernego błagam, Żebyście złym czym nie wspomnieli. Choć ja wam krzywdy nie robiłem, To jednak między wami żyłem, To, może, coś i zostało. Życie robiło ostre zakręty. Kiedy stanąłem na czele szkolnej organizacji komsomolskiej, zwróciłem uwagę, ile książek przywożą na makulaturę. Poprosiłem, żeby coś przejrzeć. To przecież niby nikomu niepotrzebny grat, który jutro pójdzie na taki sam papier, ale bez treści. I tylko nachyliłem się nad ogromną górą, jak do rąk trafiła gruba książka bez okładek. Oczy same uczepiły się wierszowanych wersów, których tutaj był cały zbiór. Aż jęknąłem z zaskoczenia: trzymałem w rękach „Kobzar”, nie dziecięcy, a dorosły. Niestety, żadnych oznak ani roku, ani wydawnictwa nigdzie nie zaznaczono. Okładkę i początkowe strony wyrwała czyjaś „troskliwa” ręka. Ale ja chwyciłem go i przycisnąłem do piersi. Właśnie zaraz miało się rozpocząć zebranie komsomolskie. Wziąłem ze sobą i „znalezisko”. Drżącym głosem zacząłem mówić o tym, dokąd my staczamy się, jeśli „Kobzar” wyrzucamy na makulaturę. Czy daleko zajdziemy?! Odpowiedzi ani wtedy, ani teraz nikt nie chce mi dać. Chociaż „Kobzarów” u nas wychodzi niby wystarczająco i makulatury, wydaje się, po szkołach dawno już nie zbierają. Ale porównajmy nakłady, jeśli „Mały Kobzar” na początku lat 60. wychodził w nakładach 100 000, to obecnie nikt o niczym podobnym nawet myśleć nie chce. Wszystko mierzy się jakimiś liczonymi tysiącami. A może zagnamy Księgę-Biblię w internetowe wydania? Jak wtedy modlić się do niej będziemy?! W końcu, nie jestem pewien, czy takich wynalazków my jeszcze nie mamy… Studenckie lata przyniosły nowe wyzwania. Nawet nie domyślałem się, że przed moim wstąpieniem na Uniwersytet Lwowski imienia Iwana Franki, z filologii i dziennikarstwa w 1973 roku zostało wykluczonych za ukraiński nacjonalizm 15 studentów. Teraz, jak i wtedy, analizujesz to tak zwane kształcenie. Lwia część jego mijała na marksistowsko-leninowskich dyscyplinach. A twórczość Wielkiego Kobzarza, jak i Kamieniarza, studiowano przez liczone godziny. Pod koniec lat sześćdziesiątych Lwów zasłynął przepięknymi wieczorami, poświęconymi Tarasowi Szewczence. Lecz ich nagle zabrakło, chyba gdzieś w zamkniętych pomieszczeniach bez prawa do jakiegokolwiek rozgłosu. Kierując w tamtych czasach uniwersyteckim studiem literackim „Frankowa kuźnia”, poradziwszy się przyjaciół, skierowałem się do komitetu komsomołu, gdzie mnie prawie przyjaźnie przyjęto. Tak, obowiązkowo. Czekać przyszło bardzo długo, aż dopóki nie otrzymałem podczas letnich wakacji telegramu, by stawić się w dziekanacie, skąd trafiłem do KGB, gdzie usłyszałem, że oprócz wszystkiego innego, miałem zamiar zorganizować wieczór Szewczenki na LNU imienia Iwana Franki. Kiedy oburzyłem się: przecież on przede wszystkim poeta, rewolucyjny demokrata, śpiewak wyzutego z praw ludu. Milcząc pokiwali głowami, ale na wolność wypuścili, grożąc: artykuł my ci już „wyszukaliśmy”, miej się na baczności! Co prawda, właśnie na uniwersytecie, na praktyce w jednej z gazet rejonowych na Rówieńszczyźnie, wyliczyłem, że stąd blisko do Kijowa. Ja dawno już marzyłem tam pobyć, przy okazji zajrzeć i do Kaniowa na Czerniecza Górę, miejsce spoczynku Genialnego Tarasa. Jako tako zakwaterowawszy się w studenckim akademiku Uniwersytetu Kijowskiego imienia Tarasa Szewczenki, wypytawszy drogę, następnego dnia udałem się parowcem do Kaniowa. Wycieczka była niezapomniana: i Dniepr, i Kaniów, i najświętsze dla każdego Ukraińca sanktuarium z prochami Kobzarza wywarły na mnie niezrównane emocje. Spełniło się dawne marzenie. Potem jeszcze zdarzało się bywać w Kaniowie na Międzynarodowym święcie szewczenkowskim „W rodzinie wolnej, nowej”. Lecz pierwsze wrażenia na zawsze pozostaną najdroższymi i najbardziej pamiętnymi. Możliwe, że brzmi to naiwnie, iż pierwsza książka „Kobziarz” stała się jedyną na całe życie. Ale przypominam sobie inne historie, które przyszło mi usłyszeć. Wybitny ukraiński malarz Petro Jakowenko opowiadał mi, że ojciec przywiózł mu niedrogi „Kobziarz” z Kamieńca Podolskiego na początku lat 20. ubiegłego wieku. Z nim przeszedł Hołodomor i całą drugą wojnę światową. Książka zaginęła przed jej zakończeniem. Kiedy stanął przed problemem wyboru zawodu i pragnął zostać malarzem, napisał do siostry z Krajów Nadbałtyckich do wsi Synycia pod Humaniem, aby przysłała mu Biblię i „Kobziarza”. Zapamiętałem też, ile poezji, fragmentów poematów znał malarz na pamięć. Całą mądrość czerpał z tych dwóch książek, zwłaszcza z „Kobziarza”. Znali je i ci, którzy wrócili z Syberii – mama, jej siostra Hanna, babcia Maria, i ci, którzy tam nie byli. A my na 200-lecie czytamy „Kobziarza” w radiu, ale z tekstów. Nikt nawet nie pomyślał, że „Kobziarza” trzeba czytać tylko na pamięć.Kiedy na Ukrainie rozpoczął się Euromajdan, w centrum Czerniowiec, naprzeciwko ratusza, nie zobaczyłem tak znanej księgarni „Kobziarz”. Planowano ją jako epicentrum prezentacji nowych książek, jeszcze czegoś pompatycznie-przechwalającego się. Na razie prawie nic się tam nie wydarzyło. Zamiast tego obok słowa „Kobziarz” wyłonił się jakiś „Michel”. Ludzie nie mogli się nadziwić: kto to przemianował Tarasa na Michela? Po cichu poznikały stamtąd i książki. A oto w formie „prezentu” na Euromajdan pojawił się nowy szyld „Sberbank Rosja”. To wszystko działo się prawie jednocześnie, kiedy Moskwa po raz kolejny kupiła Ukrainę „za kawałek zgniłej kiełbasy”.Wielki Taras jakby znów ożywał, chociaż On nigdy i na żadną chwilę nie zasypiał. Przy czym cytują go nie tylko bohaterowie Majdanu, ale i najbardziej sprzedajni z głosicieli bratobójstwa, którzy oprócz słowa „faszyzm” we własnym leksykonie więcej nic nie mają. Czyż nie o nich słynny „Chołodnyj Jar”, którego tak długo nie drukowano w sowieckich czasach:„Hajdamacy nie wojny – Razbójniki, wory. Piatno w naszej istorii…” Kłamiesz, ludobójco! Za świętą prawdę-wolność Rozbójnik nie stanie. Nie rozkuje zakuty W wasze kajdany Naród ciemny, nie zarżnie Łukawego syna. Nie rozbije żywe serce Za swój kraj. Wy – rozbójnicy nienasyceni, Głodne wrony. Według jakiego prawdziwego, Świętego prawa I ziemią wszystkim daną, I serdecznym ludem Handlujecie? Strzeżcie się więc, Bo biada wam będzie…Nawet szewczenkowskie „głodne wrony” tutaj kojarzą się ze skazanym narodem „berkutem”, jastrzębiami, kaniami, wronami z rodu orlich, których namnożyło się w naszym państwie bez liku. Dlatego też werdykt Kobziarza, jak nigdy, jest jednogłośny:Nie narzekam ja na Boga, Nie narzekam na nikogo, Ja sam siebie, głupi, oszukuję, A jeszcze śpiewając. Orzę Swój ugór – ubogą niwę! I sieję słowo. Dobre żniwa Kiedyś to będą. I oszukuję Siebie jednak, siebie samego A więcej, zdaje się, nikogo?..…Czy nie oszukuję siebie ja znów Swoim dziwacznym dobrym słowem? Oszukuję, bo lepiej oszukać, Niż z wrogiem po prawdzie żyć I na próżno narzekać na Boga!A jeszcze szewczenkowskie, co ciągle śpiewamy i będziemy śpiewać, jako najważniejszy Testament – hymn-sławień Ukrainy:...wszystko porzucę i polecę Do samego Boga Modlić się... a do tego Ja nie znam Boga. Pochowajcie i wstawajcie, Kajdany porwijcie I wrogą złą krwią Wolność skropcie.Jak to brzmi aktualnie, zwłaszcza w czasach którejś z rosyjsko-ukraińskich wojen, których, zdaje się, nawet Internet nie zdołał policzyć. Czyż długo jeszcze będzie brzmiało, dopóki będą ginąć Ukraińcy nawet podczas jakichś rozejmów?..Myrosław ŁAZARUK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn